ÖZBEK MUTFAK KÜLTÜRÜNÜN SÖZ VARLIĞI ÜZERİNE SÖZ YAPIMI BAKIMINDAN BİR İNCELEME

Öz

Bir dilin söz varlığı; toplumun yaşam biçimi, gelenek ve görenekleri, siyasî ve sosyal tarihi, çevre kültürlerle olan ilişkileri, toplumsal ve kültürel yapıları hakkında bilgi vermesi bakımından önemli veriler sunmaktadır. Yemek, bir milletin kültürünü oluşturan unsurlar arasında önemli bir konuma sahiptir. Bir toplumun kullandığı yemek adları, o toplumun hayat tarzını, inanışlarını ve çevresel etkileşimlerini yansıtır. Zengin bozkır geleneğine sahip Türk mutfak ve yemek kültürü Türk kültürünün önemli karakteristik unsurlarından biridir. Tarih boyunca Türk topluluklarının geniş bir coğrafyaya yayıldığı ve bu geniş coğrafyada özellikle Türkistan coğrafyasındaki Türk topluluklarının batıda İran, doğuda Çin, güneyde Hindistan ve Rus istilasının etkisiyle Rusya gibi ülkelerle kültürel etkileşim içinde olmaları Türk topluluklarını birçok yönden etkilediği gibi mutfak ve yemek kültürlerini de etkilemiştir. Bu durum Türk mutfak ve yemek kültürünün söz varlığına da yansımıştır. Bu çalışmada “O’zbek Taomlari” adlı kitabın Kiril harfli metinlerinin Latin esaslı Özbek alfabesine göre transkripsiyonlu metni oluşturularak Özbek yemek ve mutfak kültürünün söz varlığı söz konusu kitap temelinde tespit edilmeye çalışılmıştır. Çalışmamızda sadece ad türündeki sözcükler ele alınacaktır. Tespit edilen ad türündeki sözcüklerin Türk dilinin söz yapımı ölçütleri açısından değerlendirmesi yapılacak böylece Özbek yemek ve mutfak kültürünün söz varlığını oluşturan sözcüklerin oluşum kaynakları tespit edilmeye çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Özbek kültürü
• Özbek mutfağı
• Özbek yemekleri
• Özbek mutfak kültürünün söz varlığı
• Söz yapımı

Destekleyen Kurum

TÜBİTAK

Proje Numarası

TÜBİTAK 2209-A Üniversite Öğrencileri Araştırma Projeleri Destekleme Programı 1919B012426806 başvuru numaralı proje

Teşekkür

TÜBİTAK 2209-A Üniversite Öğrencileri Araştırma Projeleri Destekleme Programı kapsamında gerçekleştirilen bu çalışmada katkılarından dolayı TÜBİTAK'a teşekkür ederiz.

AN ANALYSIS OF THE VOCABULARY OF UZBEK CUISINE CULTURE FROM A PERSPECTIVE OF WORD FORMATION

Öz

The vocabulary of a language provides important information about a society's way of life, traditions and customs, political and social history, relationships with surrounding cultures, and social and cultural structures. Examining the words that make up a vocabulary around specific conceptual fields helps to reveal and evaluate the characteristics of a society's material and non-material culture. The vocabulary related to food, drink, and culinary culture, which constitutes a broad conceptual field in the vocabulary of societies, also provides an important data area reflecting societies' lifestyles, production and consumption habits, beliefs, and interactions with other cultures. Food holds a significant place among the elements that constitute a nation's culture. Turkish cuisine and food culture, with its rich steppe tradition, is one of the most characteristic elements of Turkish culture. Throughout history, Turkish communities have spread across a vast geographical area, and within this vast geography, especially those in Turkestan, they have interacted with countries such as Iran to the west, China to the east, India to the south, and, under the influence of Russian invasion, Russia. This has influenced Turkish communities in many ways, as well as their culinary and culinary cultures. This situation is also reflected in the vocabulary of Turkish cuisine and culinary culture. In this study, the Cyrillic texts of the book titled Uzbek Taomlari were transcribed according to the Latin-based Uzbek alphabet and the vocabulary of Uzbek food and culinary culture was tried to be determined on the basis of this book. This study will only examine noun-type words. These identified noun-type words will be evaluated in terms of Turkish language word formation criteria, thus attempting to identify the sources of words that constitute the vocabulary of Uzbek food and culinary culture.

Anahtar Kelimeler

• Uzbek culture
• Uzbek cuisine
• Uzbek dishes
• The vocabulary of Uzbek cuisine culture
• Word formation

Proje Numarası

TÜBİTAK 2209-A Üniversite Öğrencileri Araştırma Projeleri Destekleme Programı 1919B012426806 başvuru numaralı proje

Kaynakça

1. Akalın, H. Ş. (2014). Türkçede söz yapımı yolları ve sözlükselleşme. XI. Millî Türkoloji Kongresi Bildirileri, C. 1, s. 831–841.
2. Alibekiroğlu, S. (2017). Türkçede sözcük türetme yolları. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 16(1), s. 35–46. https://doi.org/10.21547/jss.283259
3. Baldane, O. (2017). Türkler nasıl yemek tarifi verir? Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 17, s. 265–278. https://izlik.org/JA99TJ89KT
4. Birol, N., & Akpınar, E. (2009). XIII ve XIV. yüzyıl seyyahlarına göre Deşt-i Kıpçak ve Türkistan’da mutfak kültürü. Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2(2), s. 307–318.
5. Bodrogligeti, A. J. E. (2003). An academic reference grammar of modern literary Uzbek. Lincom Europa.
6. Coşkun, M. V. (2017). Özbek Türkçesi grameri. Türk Dil Kurumu Yayınları.
7. Duvarcı, A. (2002). Türklerde yiyecek içecek kültürü. Türkler ansiklopedisi, C. 4, s. 230–235, Yeni Türkiye Yayınları.
8. Eker, S. (2019). Çağdaş Türk dili. Grafiker Yayınları.

9. Ergin, M. (2008). Osmanlıca dersleri. Boğaziçi Yayınları.
10. Ersoy, Y. (2002). Türk mutfak kültürü. H. C. Güzel, K. Çiçek, S. Koca (Eds.), Türkler ansiklopedisi (C. 4, s. 222–229). Yeni Türkiye Yayınları.
11. Göçer, A. (2012). Dil-kültür ilişkisi ve etkileşimi üzerine. Türk Dili, 729, s. 50–57.
12. Gülensoy, T. (2018). Türkiye Türkçesindeki Türkçe sözcüklerin köken bilgisi sözlüğü. Bilge Kültür Sanat.
13. Güler, S. (2010). Türk mutfak kültürü ve yeme içme alışkanlığı. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 26, s. 24–30.
14. Hojiyev, A. (1989). O‘zbek tili so‘z yasalishi. O‘qituvchi.
15. Ildırı, N. (2023). Özbek Türkçesinde yapım unsurları. Fenomen Yayınları.
16. Kahve, M. Y. (2021). İbrahim Tırsî Divanı’nda yemek adlarına ait söz varlığı üzerine bir değerlendirme. Türkoloji, 106, s. 58–75. https://izlik.org/JA55EH47TX
17. Koraş, H. (1998). Özbek ve Yeni Uygur Türkçelerinde isim (Yayımlanmamış doktora tezi). Erciyes Üniversitesi.
18. Koraş, H., Açık, F., & Öztürk, Z. (2023). Özbek Türkçesi–Türkiye Türkçesi sözlük. Nobel Akademik Yayıncılık.
19. Mahmudov, K. (1989). Plovı na lyuboy vkus. Mohnat.
20. O’TİL-1: (2006). O’zbek tilining izohli lugoti. (N. To’hliyev, Ed.), O’zbekiston Milliy Ensiklopediyası Davlat İlmiy Nashriyoti.
21. O’TİL-2: (2006). O’zbek tilining izohli lugoti. (N. To’hliyev, Ed.), O’zbekiston Milliy Ensiklopediyası Davlat İlmiy Nashriyoti.
22. O’TİL-3: (2007). O’zbek tilining izohli lugoti. (N. To’hliyev, Ed.), O’zbekiston Milliy Ensiklopediyası Davlat İlmiy Nashriyoti.
23. O’TİL-4: (2007). O’zbek tilining izohli lugoti. (N. To’hliyev, Ed.), O’zbekiston Milliy Ensiklopediyası Davlat İlmiy Nashriyoti.
24. O’TİL-5: (2007). O’zbek tilining izohli lugoti. (N. To’hliyev, Ed.), O’zbekiston Milliy Ensiklopediyası Davlat İlmiy Nashriyoti.
25. Öz, A. (1999). Özbek Türkçesinde isimler [Yayımlanmamış doktora tezi]. Ankara Üniversitesi.
26. Sapayev, Q. (2009). Hozirgi O‘zbek tili (morfemika, so‘z yasalishi va morfologiya). Nizomiy Nomidagi Toshkent Davlat Pedagogika Universitati Nashriyoti.
27. Sarı, İ. (2015). Türkçede ekleme dışı sözcük yapımı ve sözlükselleşme (Yayımlanmamış doktora tezi). Hacettepe Üniversitesi.
28. Şanlıer, N., Cömert, M. ve Özkaya Durlu, F. (2012). Gençlerin Türk mutfağına bakış açısı. Millî Folklor, 94, 152–161.
29. Tekin, F. (2008). Özbek Türkçesi söz varlığına bir bakış (XIX. yüzyılın ikinci yarısı – XX. yüzyıl başları). Turkish Studies, 3(7), 608–618. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.521
30. Üşenmez, E., Boltabayev, S., & Tuğlacı, G. (2016). Özbekçe–Türkçe sözlük. Türk Dünyası Vakfı Yayınları.
31. Yıldırım, K. D., & Özyetgin, M. (2019). Memlûk-Kıpçak sahasındaki Türk mutfak kültürü ile ilgili söz varlığı üzerine: Kurutma ve saklama yöntemiyle oluşan yiyecekler. Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, 95, 372–385. http://dx.doi.org/10.16992/ASOS.15107