OSMANLI İMPARATORLUĞU’NDA SOSYOKÜLTÜREL YAPISI İLE MAHALLE

Öz

Osmanlı İmparatorluğu’nun farklı kentlerinde yayılım gösteren mahalleler, sosyokültürel yaşamın temelini oluşturmaktadır. Bireyler, doğdukları mahallenin kültüründen etkilenerek bir kimlik oluşturmakta, sosyal yaşama dahil olmakta ve mahalleli kimliğini gelecek nesillere aktararak, toplumsal değerleri muhafaza etmektedir. Mahalle ve birey arasında gerçekleşen karşılıklı etkileşim sonucunda oluşan gelenek, görenek ve gündelik alışkanlıklar ise mahallelerin kendine has yapısal ve kültürel özelliklerini besleyerek, devamlılık sağlamaktadır. Bu çıkarımdan hareketle çalışmanın amacı, Osmanlı İmparatorluğu’nda, mahallelerin fiziki ve sosyokültürel özelliklerinin tarihsel süreç içerisinde ayrıntılı şekilde değerlendirilmesi olarak belirlenmiştir. Bu amaçla çalışma, tarihsel süreçte mahallenin gelişimine kısaca değindikten sonra, Osmanlı mahallesini, sosyokültürel yapıyı oluşturan fiziki ve toplumsal çevre üzerinden değerlendirmektedir. Ayrıca çalışma, geleneksel Osmanlı mahallelerindeki tarihi, fiziki, demografik, sosyokültürel ögeler ile bu ögelerin birbirini etkileme şekillerine de değinerek, güncel, toparlayıcı bir eser ortaya çıkarmayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• mahalle
• osmanlı devleti
• sosyokültürel yapı

THE NEIGHBORHOOD IN THE OTTOMAN EMPIRE WITH ITS SOCIOCULTURAL STRUCTURE

Öz

The neighborhoods that spread in different cities of the Ottoman Empire, constitute the basis of socio-cultural life. Individuals create an identity by being influenced by the culture of the neighborhood they were born in, get involved in social life, and preserve social values by transferring their neighborhood identity to future generations. Traditions, customs, and daily habits that are formed as a result of the mutual interaction between neighborhood and individuals provide continuity by feeding specific structural and cultural features of the neighborhoods. Based on this inference, the aim of the study was determined as the detailed evaluation of the physical and sociocultural characteristics of the neighborhoods in the classical age of the Ottoman Empire in the historical process. For this purpose, this study evaluates the Ottoman neighborhood through the physical and social environment that formed the sociocultural structure after briefly mentioning the development of the neighborhood in the historical process. Besides, the study aims to reveal an up-to-date, collective work by addressing the historical, physical, demographic, socio-cultural elements in the traditional Ottoman neighborhood and the ways these elements interact with each other.

Anahtar Kelimeler

• NEIGHBORHOOD
• ottoman state
• classical age

Kaynakça

1. Akça, G. (2007). “Osmanlı Millet Sisteminin Dönüşümü”, Fırat Üniversitesi Doğu Araştırmaları Dergisi, Cilt:6, Sayı:1, s. 57-68.
2. Akşit, A. (2014). “Selçuklular Devrinde Kent İskanı ve Mahalleler”, Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5(1), s. 67-88.
3. Alada, A. B. (2008). Osmanlı Şehrinde Mahalle, Sümer Kitabevi, 1. Baskı, İstanbul.
4. Alver, K. (2010). “Mahalle: Mekân ve Hayatın Esrarlı Birlikteliği”, İdealkent Kent Araştırmaları Dergisi, Sayı:2, s. 117-139.
5. Alver, K. (2013). Mahalle: Mahallenin Toplumsal ve Mekânsal Portresi, HeceYayınları, 1. Baskı, Ankara.
6. Ata, İ. A. ve Başar, M. E. (2018). “Geleneksel Dokuda Sosyal Yaşamın Şekillendirdiği Kentsel ve Mimari ve Değerler”, Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, Yıl:6, Sayı: 68, s. 397-415.
7. Ayverdi, İ. (2010). Misalli Büyük Türkçe Sözlük, Kubbealtı Neşriyatı, İstanbul.
8. Bağlı, M. ve Binici, A. (2005). Kentleşme Tarihi ve Diyarbakır Kentsel Gelişimi, Bilim Adamı Yayınları, 1. Baskı, Ankara.

9. Bayartan, M. (2005). “Osmanlı Şehrinde Bir İdari Birim: Mahalle”, İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Coğrafya Dergisi, Sayı: 13, s. 93-107. Bergen, L. (2010). “Medeniyetin Cüzü: Mahalle”, İdealkent Kent Araştırmaları Dergisi, Sayı:2, s. 140-168.
10. Boz, M. (2014). 13.-15. Yüzyıllarda Anadolu Kentleri ve Kentliler, (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi), Kırklareli Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kırklareli.
11. Can, Y. (1992). “H.I-III. / M.VII-IX.Y.Y. İslam Şehri”, Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 6(6), s. 109-138.
12. Can. Y. (1991). İslam Şehirlerinin H.I-III. (M.VII-IX.) Y.Y. Fiziki Yapısı, (Basılmamış Doktora Tezi), Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara. Çadırcı, M. (2011). Tanzimat Sürecinde Türkiye-Anadolu Kentleri, İmge Kitabevi, Ankara.
13. Çetin, E. (2014). “Türkiye’de Gündelik Hayatın Tanziminde Din ve Sekülerizm”, İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, Cilt:3, Sayı:2, s. 265-285.
14. Çetin, O. (2019). “Osmanlı Mezar Taşları Etrafında Gelişen Kültür ve Medeniyet Dünyası Üzerine Bir İnceleme (Eyüp Örneği)”, Anadolu Akademi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt: 1, Sayı: 2, s. 113-122.
15. Doğan, İ. (2001). Osmanlı Ailesi- Sosyolojik Bir Yaklaşım, Yeni Türkiye Yayınları, Toplum Serisi:1, Ankara.
16. Doğan, İ. (2009). Dünden Bugüne Türk Ailesi, Atatürk Kültür Merkezi, 1. Baskı, Ankara.
17. Duri, A. (1992). "Hükümet Kurumları ", İslam Şehri, Cilt. 1, s. 70, Beyrut.
18. Ergenç, Ö. (1984). Osmanlı Şehrindeki Mahallenin İşlev ve Nitelikleri Üzerine, Osmanlı Araştırmaları 4, Enderun Kitapevi, İstanbul.
19. Ergin, O. (1936). Türkiye’de Şehirciliğin Tarihi ve İnkişafı, Cumhuriyet Gazete ve Matbaası, İstanbul.
20. Erkal, M. E. (1996). Sosyoloji (Toplum Bilimi), Der Yayınları, İlaveli 7. Baskı, İstanbul.
21. Erkut, Z., Balcı, S. ve Yıldız, S. (2017). “Tarihsel Süreç İçinde Çocuk”, Çocuk ve Medeniyet Dergisi, Sayı:1, s.17-28.
22. Goodwin, G. (2003). A History of Ottoman Architecture, Thames & Hudson Ltd, London.
23. Goodwin, G. (2012). Osmanlı Mimarlığı Tarihi, (Çev. Müfit Günay), Kabalcı Yayınevi, 1. Baskı, İstanbul.
24. Gökkaya, E. K. (2012). “Osmanlı Döneminde İstanbul'da Yaşam ve Türk Resim Sanatında Çağdaş Dönem Öncesi Yansımaları”, Sanat ve Tasarım Dergisi, Sayı: 2(2), s. 52-73.
25. Güdek, M. (2012). Modernleşme Döneminde Osmanlı’da Çocuk Eğitimi ve Literatürü, (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi), Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
26. Güvenç, B. (1996). İnsan ve Kültür, Remzi Kitabevi, 7. Baskı, İstanbul.
27. Karaslan, A. (2015). “Osmanlı Toplumunda Ailenin Teşekkülünde İlk Adım: Namzedlik”, Batman Üniversitesi Yaşam Bilimleri Dergisi, Cilt: 5, Sayı: 2, s. 186-199.
28. Kavruk, H. (2004). Köy ve Mahalle: Yerleşim ve Yönetim Birimi, Odak Yayın ve Dağıtım, Ankara.
29. Keleş, R. (1998). Kentbilim Terimleri Sözlüğü, İmge Kitabevi, 2. Baskı, Ankara.
30. Kılınç, T. (2013). Osmanlı’dan Torunlarına Yol Rehberi, Akis Kitap, 2. Baskı, İstanbul.
31. Kıvrım, İ. (2009). “Osmanlı Mahallesinde Gündelik Hayat (17. Yüzyılda Gaziantep Örneği)”, Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Sayı: 8(1), s. 231-255.
32. Koçyiğit, F. (2014). “Lale Devri Çeşmelerinin Karakteristik Özellikleri”, Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Yıl:7, Sayı:16, s. 291-326.
33. Kuban, D. (1965). Anadolu-Türk Mimarisinin Kaynak ve Sorunları, İstanbul Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi, İstanbul. Kuban, D. (2007). Osmanlı Mimarisi, Yem Yayın, 1. Baskı, İstanbul.
34. Lindberg, E. N. A. (2012). “Çocuk Yetiştirme Açısından Türkiye’de Çocukluğun Tarihi”, Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, Sayı: 31, s.41-52.
35. Mermutlu, B. (2008). “Mahallenin Toplumsal Kültürümüzdeki Yeri”, Osmanlı Mahalleleri Atlası, Çekül, Bursa Büyükşehir Belediyesi, Tarihi Kentler Birliği, Doğan Burda Dergi Yayıncılık, s. 14-37, Bursa.
36. Mumford, L. (2007). Tarih Boyunca Kent: Kökenleri, Geçirdiği Dönüşümler ve Geleceği, (Çev. Gürol Koca ve Tamer Tosun), Ayrıntı Yayınları, 1. Baskı, İstanbul.
37. Ortaylı, İ. (2001). Osmanlı Toplumunda Aile, Pan Yayıncılık, 4. Baskı, İstanbul.
38. Ortaylı, İ. (2006). Osmanlı’yı Yeniden Keşfetmek, Timaş Yayınları, 4. Baskı, İstanbul.
39. Ortaylı, İ. (2016). Osmanlı Düşünce Dünyası ve Tarihyazımı, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 4. Baskı, İstanbul.
40. Ortaylı, İ. (2018b). Osmanlı Toplumunda Aile, Kronik Kitap, 18. Baskı, İstanbul.
41. Ortaylı, İ. (2019). İstanbul’dan Sayfalar, Kronik Kitap, 16. Baskı, İstanbul.
42. Özer, S. (2008). “Geçmişten Günümüze Kent-Çevre İlişkisi İçinde Çeşmeler”, Atatürk Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi Dergisi, 13, 129-134.
43. Pırlanta, İ. (2010). “Orta Çağ İslam Şehirlerinde Mahallelerin Oluşumu (Nişabur Örneği)”, İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Güz 1(2), s. 133- 147.
44. Sakaoğlu, N. (2011). “Mahalleye Dair”, Osmanlı Mahalleleri Atlası, Çekül, Bursa Büyükşehir Belediyesi, Tarihi Kentler Birliği, Doğan Burda Dergi Yayıncılık, s.8-13, Bursa.
45. Sami, Ş. (2017). Kamûs-ı Türkî: Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lugat, (Haz. Raşit Gündoğdu, Niyazi Adıgüzel ve Ebul Faruk Önal), İdeal Kültür Yayıncılık, 5. Basım, İstanbul.
46. Sevim, N. (2009). Medeniyetimizde Toplumsal Dayanışma ve Sadaka Taşları, Kitap Dostu Yayınları, İstanbul.
47. Şahin, M. ve Işık, E. (2011). “Osmanlı’dan Cumhuriyete Mahalle Yönetimi”, Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Sayı: 30, Kütahya.
48. Şimşek, H. (2013). “Eğitim ve Oyun Bağlamında 19. Yüzyılda Türk Çocukluk Anlayışında Değişmeler”, Değerler Eğitimi Dergisi, Cilt: 11, Sayı: 25, s. 215-149.
49. Tolan, B. (1991). Toplum Bilimlerine Giriş, Adım Yayıncılık, 3. Baskı, Ankara.
50. Turğut, F. (2017). “Tarihsel Süreçte Aile Kurumunun Dönüşümü ve Geleceğine Yönelik Çıkarımlar”, Medeniyet ve Toplum, Cilt: 1, Sayı: 1, s. 93-117.
51. Türk, İ. C. (2011). “Osmanlı Devleti’nde Okul Öncesi Eğitim”, Milli Eğitim Dergisi, Cilt: 41, Sayı: 192, s. 160-173.
52. Ünal, V. (2013). “Geleneksel Geniş Aileden Çekirdek Aileye Geçiş Sürecinde Boşanma Sorunu ve Din”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, Cilt: 6, Sayı: 26, s. 588-602.
53. Ürer, H. (2010). “Osmanlı’da Kahve/Kahvehane Kültürü ve Salihli’den Bir Kahvehane Örneği Himaye-i Etfal”, Sanat Tarihi Dergisi, Sayı: 19/2, s. 1-26.
54. Wycherley, R. E. (1993). Antik Çağda Kentler Nasıl Kuruldu, (Çev. Nur Nirven ve Nezih Başgelen), Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 3. Baskı, İstanbul.
55. 03.07.2005 Tarih ve 5393 Sayılı Belediye Kanunu, Yayımlandığı Resmî Gazete Tarihi:13.07.2005, Resmî Gazete Sayısı: 25874.
56. “Eski Bursa’nın Anlatacakları Var”, (26.02.2017). Yeni Dönem Gazetesi, http://www.yenidonem.com.tr/haber/eski-bursa-nin-anlatacaklari-var-35637.html, (erişim: 10.03.2021).
57. “Osmanlı’da Mahalle Yapısı Nasıldı?” (27.06.2018). Fikriyat Gazetesi, https://www.fikriyat.com/tarih/2018/06/27/osmanlida-mahalle-yapisi-nasildi, (erişim: 10.03.2021)
58. “Osmanlı’nın Unuttuğumuz Adetleri” (10.04.2015). Sabah Gazetesi, https://www.sabah.com.tr/galeri/yasam/osmanlinin-unuttugumuz-adetleri/4, (erişim: 08.03.2021).
59. Özdemir, U. S. (2017). “Osmanlı Devleti’nde Çocuk ve Eğitimi”, Önce Vatan Gazetesi, https://www.oncevatan.com.tr/osmanli-devletinde-cocuk-ve-egitimi- makale,37616.html, (erişim: 18.02.2021).
60. WEB_1. Etimoloji Türkçe, https://www.etimolojiturkce.com/kelime/mahalle, (erişim: 05.01.2021).
61. WEB_2. Sadakataşı, https://www.sadakatasi.org.tr/page/sadaka-taslari/216, (erişim: 03.03.2021).
62. WEB_3. T.C. Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, “Dinlersen Çiçekler De Konuşur”, https://csb.gov.tr/dinlersen-cicekler- de-konusur-makale (erişim: 29.02.2020).
63. WEB_4. Dünya Bülteni, “Osmanlı Yadigârı Kapı Tokmakları”, www.dunyabulteni.net, (erişim: 03.03.2021).
64. WEB_5. Tarih Kurdu, https://tarihkurdu.net/osmanli-doneminde-cocuklar.html, (erişim: 25.02.2020).
65. WEB_6. Türk Dil Kurumu (2021). “Türkçe Sözlük”, https://sozluk.gov.tr/
66. WEB_7. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (2021). “İğdiş”, https://islamansiklopedisi.org.tr/igdis, (erişim: 20.02.2021).
67. Yüksel, B. (07.12.2020). “Demokles’in Kılıcı”, Milliyet Gazetesi, http://blog.milliyet.com.tr/demokles-in- kilici/Blog/?BlogNo=217523, (erişim: 25.02.2021).