XIX. Yüzyıl Osmanlı İmalatı Üzerine Bazı Değerlendirmeler

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 2, 740 - 752, 20.06.2025

Cumali Bozpinar

https://doi.org/10.30586/pek.1532440

Öz

Osmanlı iktisat tarihi araştırmalarında XIX. yüzyıl özelinde merkezi tartışma konusunun Osmanlı ekonomisinin çöküşü üzerine olduğu görülmektedir. Bu görüşe göre, Sanayi Devrimi'ni yaşamış ve mekanize edilmiş seri üretime geçmiş Batı Avrupa ülkeleri, 1838'de imzalanan Balta Limanı Antlaşması aracılığıyla giderek rekabetçi bir üstünlük kazanmışlar ve bu süreçte Osmanlı zanaat üretimi çökmeye başlamıştır. Başka bir deyişle sadece zanaat üretiminin gerileyişi tüm ekonominin gerilediği şeklinde değerlendirilmiştir. Bu çalışmada, XIX. yüzyıl Osmanlı ekonomisi üzerine literatürdeki merkezi tartışma konusuyla ilgili olarak XIX. yüzyıl özelinde Osmanlı ekonomisinde tarım dışı üretim faaliyetleri olarak imalat faaliyetleri incelenmiştir. Seçilmiş örnekler üzerinden, imalat faaliyetlerindeki gelişmeler makro bir perspektiften değerlendirilmeye çalışılmıştır. Balta Limanı Antlaşması sonrasında, birçok zanaat faaliyeti üretim maliyetlerini düşürerek çöküşe direnmiş ve yerel zevklere uygun geleneksel mallara olan talep devam etmiştir. Ulaşım altyapısının yetersizliğine bağlı yüksek ulaşım maliyetleri ve bazı yerel malların makinelerde üretilememesi gibi faktörler, zanaatların üretimlerini sürdürmelerine yardımcı olmuştur. Çalışma, derleme niteliğinde olup konuyla ilgili kaynakların incelenmesi ve elde edilen bilgilerin değerlendirilmesi şeklinde bir yöntem izlenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Osmanlı , XIX. yüzyıl , imalat , zanaat , çöküş

Some Evaluations on the XIXth Century Ottoman Manufacturing

Öz

In Ottoman economic history research, the central discussion of the XIXth century is observed to revolve around the decline of the Ottoman economy. According to this view, Western European countries that experienced the Industrial Revolution and transitioned to mechanized mass production gradually gained a competitive advantage through the Balta Limani Treaty signed in 1838, leading to the collapse of Ottoman craft production. In other words, the decline of craft production has been evaluated as indicative of a broader economic decline. In this study, non-agricultural production activities, specifically manufacturing activities, within the Ottoman economy of the XIXth century are examined in relation to the central discussion in the literature regarding the Ottoman economy of the XIXth century. Changes in manufacturing activities have been attempted to be evaluated from a macro perspective through selected examples. After the Balta Limani Treaty, many craft activities resisted collapse by lowering production costs, while the demand for traditional goods suited to local tastes persisted. Factors such as high transportation costs due to weak infrastructure and the inability of machines to produce certain goods helped crafts maintain their production. This study is a review-based work, employing a method of examining relevant sources and evaluating the obtained information.

Anahtar Kelimeler

Ottoman , XIX. century , manufacturing , craft , collapse

Kaynakça

• Acarturk, E. & Kilic, R. (2011). Osmanlı Devleti’nde kapitülasyonların iktisadi ve siyasi perspektiften analizi. Hacettepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 2(29), 1-21.
• Aytekin, E. A. (2009). Agrarian relations, property and law: An analysis of the Land Code of 1858 in the Ottoman Empire. Middle Eastern Studies, 6(45), 935-951. https://doi.org/10.1080/00263200903268694.
• Baskici, M. M. (2005). 1800-1914 yıllarında Anadolu’da iktisadi değişim. Ankara: Turhan Kitabevi Yayınları.
• Baykara, T. (1974). İzmir şehri ve tarihi. İzmir: Ege Üniversitesi Yayınları.
• Blaisdell, D. C. (1929). European financial control in the Ottoman Empire: A study of the establishment, activities, and significance of the administration of the Ottoman Public Debt. New York: Columbia University Press.
• Bozpinar, C. (2018). Osmanlı Devleti’nde iktisadi zihniyet ve sanayileşme sorunsalı: Bursa ipek sektörü örneği (Doktora Tezi). Hacettepe Üniversitesi.
• Bozpinar, C. (2020a). Weberyan subjektif rasyonalite: Osmanlı iktisadi sihniyeti. Efil Journal, 3(9),126-145.
• Bozpinar, C. (2020b). İbn Battûta’nın anlatımıyla Ahilik: Ülgenerist bir bakış. Tarih Okulu Dergisi, 49, 4685-4697. https://doi.org/10.29228/Joh.44764.
• Bozpinar, C. (2021). Osmanlı kapitalist üretimi örneği: XIX. yüzyıl Bursa ipek manüfaktürleri. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 10(1), 325-344, https://doi.org/10.15869/itobiad.810219.
• Braudel, F. (1982). Civilization and capitalism: The wheels of commerce (vol. II). (Trans.) S. Reynolds. Londra: William Collins Sons & Co. Ltd.
• Dalsar, F. (1960). Türk sanayi ve ticaret tarihinde Bursa’da ipekçilik. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları.
• Delbeuf, R. (1906). De Constantinople A Brousse Et a Nicée. Constantinople: No publisher.
• Erder, L. T. (1978). Bursa ipek sanayiinde teknolojik gelişmeler: 1835-1865. ODTÜ Gelişme Dergisi, 1978 özel sayısı, 111-122.
• Genc, M. (2012). Osmanlı İmparatorluğunda devlet ve ekonomi. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• Genc, M. (2013). Yed-i Vâhid. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (vol. 43), 378-383. https://islamansiklopedisi.org.tr/yed-i-vahid.
• Issawi, C. (1980). The economic history of Turkey: 1800-1914. Chicago: The University of Chicago Press.
• Kaygalak, S. (2008). Kapitalizmin taşrası: 16. yüzyıldan 19. yüzyıla Bursa’da toplumsal süreçler ve mekânsal değişim. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Kaynar, İ. S. (2023). Tiftiğin Ankara’dan silinişi (1880-1920). Politik Ekonomik Kuram, 7(özel sayı), 94-107.
• Kazgan, G. (1999). Tanzimat’tan XXI. Yüzyıl’a Türkiye ekonomisi: 1. Küreselleşmeden 2. Küreselleşmeye. İstanbul: Altın Kitaplar Yayınevi.
• Kurmus, O. (2008). Emperyalizmin Türkiye’ye girişi. İstanbul: Yordam Kitap.
• Kutukoglu, M. S. (1992). Baltalimanı Muahedesi. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (vol. 5), 38-40. https://islamansiklopedisi.org.tr/baltalimani-muahedesi.
• Kutukoglu, M. S. (1996). Gümrük. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (vol. 14), 263-268. https://islamansiklopedisi.org.tr/gumruk#2-osmanlilarda-gumruk.
• Marsot, A. L. Al-Sayyid (2010). Mısır tarihi: Arapların fethinden bugüne. (Trans.) G. C. Guven. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• Novicev, A. D. (1979). Osmanlı İmparatorluğu’nun yarı sömürgeleştirilmesi. (Trans.) N. Dincer. Ankara: Onur Yayınları.
• Okçun, A. G. (1997). Osmanlı sanayii 1913, 1915 yılları sanayi istatistiki. Ankara: Devlet İstatistik Enstitüsü.
• Önsoy, R. (1988). Tanzimat Dönemi Osmanlı sanayii ve sanayileşme politikası. Ankara: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Owen, R. (1981). The Middle East in the World Economy 1800-1914. New York: Methuen & Co. Ltd.
• Özkoç, O. (2014). Mısır modernleşmesinin tarihsel kökenleri: Mehmet Ali Paşa Dönemi üzerine bir inceleme. Memleket Siyaset Yönetim, 21, 219-250.
• Pamuk, S. (1984). Osmanlı ekonomisi ve Dünya kapitalizmi: 1820-1913. Ankara: Yurt Yayınları.
• Pamuk, S. (2018). Osmanlı ekonomisinde bağımlılık ve büyüme: 1820-1913. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Panzac, D. (2011). Osmanlı İmparatorluğu’nda veba: 1700-1850. (Trans.). S. Yilmaz. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
• Quataert, D. (1987). Osmanlı Devleti’nde Avrupa iktisadi yayılımı ve direniş: 1881-1908. (Trans.) S. Tekay. Ankara: Yurt Yayınları.
• Quataert, D. (2006). 19. yüzyıla genel bakış: Islahatlar Devri-1812-1914. Osmanlı İmparatorluğu’nun ekonomik ve sosyal tarihi-1600-1914, (eds.) H. Inalcık & D. Quataert, (trans.) A. Berktay, S. Andic & S. Alper, 885-1051. İstanbul: Eren Yayıncılık.
• Quataert, D. (2011). Sanayi Devrimi çağında Osmanlı imalat sektörü. (Trans.) T. Guney. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Rodkey, F. S. (1929). Lord Palmerston and the rejuvenation of Turkey, 1830-41, part I, 1830-39. The Journal of Modern History, 1(4), 570-593.
• Sarc, O. C. (1999). Tanzimat ve sanayiimiz. Tanzimat 1, 423–440. İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
• Tatar, T. (2012). Osmanlı İmparatorluğu’nun sömürgeleşme sürecinde Levanten bir kent: İzmir (Doktora Tezi). Ankara Üniversitesi.
• T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA), Sadâret Mektubî Kalemi Meclis-i Vâlâ (A.MKT. MVL), 2-88, 23 Septembur 1846.
• Teoman, O. & Bozpinar, C. (2020a). XIX. yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu ve Japonya'da sanayisizleşme: İpekli imalatı üzerine karşılaştırmalı bir değerlendirme. Marmara Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 42(1), 157-179. https://doi.org/10.14780/muiibd.763976.
• Teoman, O. & Bozpinar, C. (2020b). Osmanlı imalat sanayisinde sermayenin kurumsallaşması sorunsalı: Bursa ipek sektörü üzerine bir değerlendirme. Business and Economics Research Journal, 11(4), 1013-1033. https://doi.org/10.20409/berj.2020.296.
• Teoman, O. & Kaymak, M. (2010). 19. yüzyılda Osmanlı’da ticari tarım: Batı Anadolu ve Mısır’da pamuk üretimi merkezli bir karşılaştırma. Birinci İktisat Tarihi Kongresi Tebliğleri, 435-450. İstanbul: İstanbul Ticaret Odası Yayınları.
• Tezgel, O. (2013). Manüfaktürün ortaya çıkışı ve fabrika üretimine geçişte manüfaktürün rolü: Emek süreci bağlamında bir değerlendirme. Çalışma İlişkileri Dergisi, 1(4), 98-114.
• Ülgener, S. F. (2006). Dünü ve bugünü ile zihniyet ve din: İslam, tasavvuf ve çözülme devri iktisat ahlakı. İstanbul: Derin Yayınları.
• Vatter, S. (2011). Şam’ın militan tekstil dokumacıları: Ücretli zanaatkârlar ve Osmanlı işçi hareketleri (1850-1914). Osmanlı’dan Cumhuriyet Türkiyesi’ne işçiler: 1839-1950, (eds) D. Quataert & E. J. Zurcher, (trans.) C. Ekiz, 55-95. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Wallerstein, I. (2004). World-Systems analysis: An introduction. Durham: Duke University Press.
• Wood, A. C. (2013). Levant Kumpanyası tarihi. (Trans.) C. E. İpek. Ankara: Doğu Batı Yayınları.