Frankfurt Okulu ve Herbert Marcuse’nin Yaklaşımını İletişim Sosyolojisi Perspektifiden Okumak

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 3, 1097 - 1109, 19.09.2025

Sevil Bal

https://doi.org/10.30586/pek.1605202

Öz

Frankfurt Okulu'nun önde gelen temsilcilerinden Herbert Marcuse, 'Tek Boyutlu İnsan'ı doğuran koşulları teknolojiden siyasi tahakküme uzanan siyasi, felsefi, ekonomik, kültürel bir köprü üzerinden ele almaktadır. İhtiyaçların parçalanması, özgürlüğün yapısökümü, kitle iletişim araçlarının işlev(siz)liği ve metodolojik miyopluk gibi kilit temalar, iletişim sosyolojisi alanında da yapısal bir eleştiri sunmaktadır. İletişim sosyolojisi, iletişimi bireysel ve kolektif ilişkileri, kurumları ve değerleri inşa eden bir pratik olarak incelemektedir ve bunun kitle iletişim araçları ile toplumsal olgu ve süreçler bağlamında dönüşümünü değerlendirmektedir. Bu çerçeveden hareketle çalışma, Frankfurt Okulu’nun tarihsel bağlamından hareketle; Herbert Marcuse’nin sosyolojisi ve eserlerinde iletişim çalışmaları alanına ilişkin temel araştırma yönelimlerini saptayarak; özgürlük tartışması, tüketimcilik eleştirisi, teknoloji ve kitle iletişim araçları yaklaşımı, metodoloji vurgusu ve kurtuluş teorisi olmak üzere altı temel eksende sorunsallaştırılan kuramsal bir tartışma yürütmeyi amaçlamaktadır. Sonuç olarak, Marcuse'nin "sosyal birey"e odaklanması, teknolojiyi ve kitle iletişimini "baskıcı hoşgörü"nün inşasında konumlandırması, teknik ve politika arasındaki ilişkiye dair değerlendirmeleri, tek boyutluluk ve tüketimcilik üzerine tartışmaları, gerçek ve yapay ihtiyaçlar arasındaki ikilem ve "libidinal rasyonalite" üzerinden tanımladığı özgürlük kavramının iletişim bilimlerine katkıları, sosyolojik perspektifle ele alınmaktadır.

Anahtar Kelimeler

İletişim sosyolojisi , Frankfurt Okulu , Herbert Marcuse

Proje Numarası

-

Interpreting the Frankfurt School and Herbert Marcuse’s Approach from the Perspective of Sociology of Communication

Öz

Herbert Marcuse, one of the leading representatives of the Frankfurt School, addresses the conditions that give rise to ‘One-Dimensional Man’ through a political, philosophical, economic, cultural bridge from technology to political domination. Key themes such as the fragmentation of needs, the deconstruction of freedom, the dysfunctionality of mass media, methodological myopia offer a structural critique in the field of sociology of communication. Sociology of communication examines communication as a practice that constructs individual and collective relations, institutions, values, and evaluates its transformation in the context of mass media and social phenomena and processes. Based on this framework, the study aims to conduct a theoretical discussion problematized on six main axes: the debate on freedom, the critique of consumerism, the approach to technology and mass media, the emphasis on methodology, and the theory of liberation by identifying the main research orientations in Herbert Marcuse's sociology and works in the field of communication studies, starting from the historical context of the Frankfurt School. In conclusion, Marcuse's focus on “social individual”, his positioning of technology and mass media in the construction of “oppressive tolerance”, his evaluations on the relationship between technique and politics, his discussion of one-dimensionality and consumerism, the dilemma between real and artificial needs, and the contributions of his concept of freedom, which he defines through “libidinal rationality”, to communication studies have been evaluated from a sociological perspective.

Anahtar Kelimeler

Sociology of communication , Frankfurt School , Herbert Marcuse

Etik Beyan

-

Destekleyen Kurum

-

Proje Numarası

-

Teşekkür

-

Kaynakça

• Abromeit, J., & Cobb, W. M. (2004). Herbert Marcuse: A critical reader. (Ed.). New York, Routledge.
• Adorno, T. W. (1998). Minima Morallia. (Çev. Orhan Koçak, Ahmet Doğukan). Metis Yayınları, İstanbul.
• Adorno, T. W. (2003). Kültür endüstrisini yeniden düşünürken. Cogito Dergisi, (36), 76-83.
• Adorno, T. W. (2007). Kültür endüstrisi: Kültür yönetimi. (Çev. Nihat Ülner, Mustafa Tüzel, Elçin Gen). İletişim Yayınları, İstanbul.
• Anderson, P. (2008). Batı Marksizmi üzerine düşünceler, (Çev. Bülent Aksoy). Birikim Yayınları, İstanbul.
• Atiker, E. (1998). Modernizm ve kitle toplumu. Vadi Yayınları, Ankara.
• Bottomore, T. (1994). Frankfurt Okulu. (Çev. Ahmet Çiğdem). Vadi Yayınları, Ankara.
• Bronner, S. E. (2011) 'The Frankfurt School', Critical Theory: A Very Short Introduction, 1st edn, Very Short Introductions (New York, 2011; online edn, Oxford Academic, 24 Sept. 2013), https://doi.org/10.1093/actrade/9780199730070.003.0002
• Bounds, P. (2016). Just Say No: Herbert Marcuse and the Politics of Negationism In. David Berry. (Ed.). Revisiting the Frankfurt School: Essays on Culture, Media and Theory (1st ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315606279
• Cutts, J. (2019). Herbert Marcuse and “False Needs”. Social Theory and Practice, 45(3), 353-370.
• Horkheimer, M., & Adorno, T. W. (2002) [1947]. Dialectic of Enlightenment: Philosophical Fragments. Stanford University Press, CA.
• Fopp, R. (2010). “Repressive Tolerance”: Herbert Marcuse’s Exercise in Social Epistemology. Social Epistemology, 24(2), 105–122.
• Fuchs, C., Winseck, D. (2011). Critical Media and Communication Studies Today. A Conversation. tripleC. 9(2), 247-271.
• Fuchs, C. (2011). Foundations of Critical Media and Information Studies. New York: Routledge.
• Fuchs, C. (2016). Critical Theory of Communication: New Readings of Lukács, Adorno, Marcuse, Honneth and Habermas in the Age of the Internet. London: University of Westminster Press.
• Giddens, A. (2000). Sosyoloji, (Çev: C. Güzel&H. Özel). Ayraç Yayınevi, İstanbul.
• Held, D. (1980). Introduction to Critical Theory: Horkheimer to Habermas. University of California Press, Berkeley, CA.
• Jameson, F. (1997). Marksizm ve biçim, (Çev. Mehmet. H. Doğan), Yapı Kredi Yayınları, İstanbul.
• Jay, M. (1996). The Dialectical Imagination: a history of the Frankfurt School and the Institute of Social Research, 1923–1950. University of California Press, Berkeley, CA.
• Kellner, D. (1984). Herbert Marcuse and the crisis of Marxism. Berkeley: University of California Press.
• Maboloc, C. R., (2017). Social Transformation and Online Technology: Situating Herbert Marcuse in the Internet Age. Techné: Research in Philosophy and Technology ISSN: 1091-8264 21:1 (2017): 55–70 DOI: 10.5840/techne20174561
• Marcus, J. & Tar, Z. (1984). Foundations of the Frankfurt School of Social Research (Ed.). Transaction Books, New Brunswick, NJ; London.
• Marcuse, H. (1968). Tek boyutlu insan: İleri işleyim toplumunun ideolojisi üzerine incelemeler, (Çev. Seçkin Çağan). May Yayınları, İstanbul.
• Marcuse, H. (1969). Repressive tolerance. In A critique of pure tolerance, edited by R. P. Wolff, B. Moore, Jr, and H. Marcuse, pp. 81–123. London: Jonathon Cape.
• Marcuse, H. (1978), The Aesthetic Dimension, Boston, Beacon Press.
• Marcuse, H. (1991). Karşı Devrim ve Başkaldırı. (Çev. Gürol Koca & Volkan Ersoy). Ara Yayıncılık, İstanbul.
• Marcuse H. (1998). Eros ve Uygarlık, (Çev. Aziz Yardımlı). İdea Yayınevi, İstanbul.
• Marcuse, H. [1936] (2008). A Study on Authority, Verso: London.
• Marcuse, H. [1941] (1986). Reason and Revolution. Routledge.
• Marcuse, Herbert. [1967]. (1970). “The End of Utopia.” in Five Lectures: Psychoanalysis, Politics, and Utopia. Jeremy J. Shapiro and Shierry M. Weber (trans.). Boston: Beacon Press.
• Slater, P. (1998). Frankfurt Okulu, (Çev. Ahmet Özden). Kabalcı Yayınları, İstanbul.
• Swingewood, A. (1996). Kitle kültürü efsanesi, (Çev. Aykut Kansu). Ankara: Bilim ve Sanat Yayınları, Ankara.
• Swingewood, A. (1998). Sosyolojik düşüncenin kısa tarihi, (Çev. Osman Akınhay). Bilim ve Sanat Yayınları, Ankara.
• Şan, M.K. ve Hira, İ. (2007). Frankfurt Okulu ve kültür endüstrisi eleştirisi. Sosyoloji Yazıları 1. (281-295). Kızılelma Yayınları, İstanbul.
• West, D. (1998). Kıta Avrupası Felsefesine Giriş, (Çev. Ahmet Cevizci), Paradigma Yayınları, İstanbul.
• Wheatland, T. (2009). The Frankfurt School in Exile. University of Minnesota Press: Minneapolis, MN.
• Vogel, S. (2004). Marcuse and the "new science". In John Abromeit & William Mark Cobb (eds.), Herbert Marcuse: a critical reader. New York: Routledge. pp. 240-6.