Traces of Labor Struggle and Working Life in the Poems of Nazım Hikmet and Atilla İlhan

Yıl 2025, Cilt: 9 Sayı: 2, 841 - 856, 20.06.2025

Elif Hacısalihoğlu , Aziz Şeker

https://doi.org/10.30586/pek.1632531

Öz

In general, migration caused by industrialisation and urbanisation, reflections of changing socio-economic conditions, poverty, social transformation, and ecological change are among the topics of interest in literature. Like many social phenomena, literature is affected by the dynamics that determine the course of social structural change. One of the fields of literature, where social change, processes, and battles become visible, is poetry. While the social context reflected in poetry is shaped according to the poet's worldview, the inclusion of the themes of working life and labour in the poetry of poets who deal with the struggle against economic and social inequality from an artistic perspective is shaped by the social and political environment of the time. In this context, social inequalities, workers' search for rights, strikes, the demands for social change, and making the world more liveable around the phenomenon of labour entered the field of socialist realist literature. Therefore, it should be noted that socialist realist literature contains detailed data for social analysis. This article examines the poems of two poets with a socialist worldview, Nazım Hikmet and Attila İlhan, who reflected the social structure and transformation of Turkey in their poems by including the axis of labour and working life in different historical periods and with universal dimensions, through the method of textual analysis. Certain themes have been identified in the poems of the poets, and the projections of labour and working life have been evaluated within the framework of these themes.

Anahtar Kelimeler

Nazım Hikmet , Atilla İlhan , Labor , Working Life , Socialist Literature , Poetry

Nazım Hikmet ve Atilla İlhan'ın Şiirlerinde Emek Mücadelesi ve Çalışma Yaşamından İzler

Öz

Genel olarak sanayileşme ve kentleşmenin neden olduğu göç, değişen sosyo-ekonomik koşulların yansımaları, yoksulluk, toplumsal dönüşüm ve ekolojik değişim edebiyatta ilgi duyulan konular arasındadır. Pek çok toplumsal olgu gibi edebiyat da toplumsal yapısal değişimin seyrini belirleyen dinamiklerden etkilenir. Toplumsal değişim süreçlerinde özellikle emek mücadelelerinin görünür olduğu edebiyat alanlarından birisi ise şiirdir. Şiire yansıyan toplumsal bağlam şairin düşünce dünyasına göre şekillenirken, öte yandan ekonomik ve toplumsal eşitsizliklerle mücadeleyi sanatsal açıdan ele alan şairlerin şiirlerinde çalışma hayatı ve emek temalarına yer vermeleri doğal olarak dönemin toplumsal koşulları ve siyasi ortamı ile de biçimlenir. Bu kapsamda toplumsal eşitsizlikler, emekçilerin hak arayışları, grevler, toplumsal sorunlar karşısında insanların talepleri ve çalışma olgusu etrafında dünyayı daha yaşanabilir kılma konuları toplumcu gerçekçi edebiyatın alanına girmiştir. Bu nedenle de toplumcu gerçekçi literatürün toplumsal analize yönelik ayrıntılı veriler içerdiğini belirtmek gerekir. Bu makalede, Türkiye'nin toplumsal yapısını ve dönüşümünü emek ve çalışma hayatı eksenini de dahil ederek, farklı tarihsel dönemlerde ve evrensel boyutlarıyla da şiirlerine yansıtan toplumcu dünya görüşüne sahip şairlerden, Nazım Hikmet ve Attila İlhan'ın şiirleri metin analizi yöntemi ile incelenmiştir. Şairlerin şiirlerinde belli temalar saptanmış, emeğin ve çalışma yaşamının izdüşümleri bu temalar kapsamında değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Nazım Hikmet , Atilla İlhan , Emek , Çalışma Yaşamı , Toplumcu Edebiyat , Şiir

Kaynakça

• Akgöz, G. (2014). İşçiler greve karşı: 1947 sendikacılığının ilk yıllarında grev tartışmaları. Mülkiye Dergisi, 38(4), 121-158. https://dergipark.org.tr/tr/pub/mulkiye/issue/276/1226.
• Akgül, A. (2014). Marksist eleştiri ve Nazım Hikmet’in ‘Galip Usta’ şiirine yansıyan hayatlar. Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 9 (2), 1-16. https://dergipark.org.tr/tr/pub/gopsbad/issue/48566/616710.
• Altun, S. (2019). Nazım Hikmet’te umut kavramı. Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi, 6(5), 231-256. https://dergipark.org.tr/tr/pub/atdd/issue/52084/689856.
• Andaç, F. (1998). Romanda ve öyküde yeni açılımlar (1940- 1950). H. Atabaş, A. Şimşek, D. Dirlikyapan (Ed.). Cumhuriyet Dönemi Türk Edebiyatı Sempozyumu (ss.171-194). Ankara: Edebiyatçılar Derneği.
• Arif, A. (1997). Hasretinden prangalar eskittim. İstanbul: Cem Yayınevi.
• Atılgan, G. (2019). Manzaralar’daki burjuvalar: Nâzım Hikmet’in kaleminden Türkiye burjuvalarının dünyası. Çalışma ve Toplum Dergisi, 1(60), 231-258. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ct/issue/71826/1155481.
• Aydoğdu, Y. (2017). Cumhuriyet döneminde toplumcu gerçekçi şiirin serüveni. Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(14), 267-283. https://doi.org/10.29029/busbed.335707.
• Aydoğdu, Y. (2021). Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatında toplumcu gerçekçi şiirin serüveni II. (1960-1980). Turkish Academic Studies- TURAS, 2 (2), 30-52. https://dergipark.org.tr/tr/pub/turas/issue/63380/949203.
• Aziz Nesin (1999). Türkiye şarkısı Nâzım. İstanbul: Nesin Yayınevi.
• Behramoğlu, A. (1997). Son yüzyıl büyük Türk şiiri antolojisi 1. İstanbul: Sosyal Yayınları.
• Bezirci, A. (1976). Bilimden yana sosyalizme doğru. Ankara: Cem Yayınevi.
• Boran, B. (1992). Edebiyat yazıları. İstanbul: Sarmal Yayınevi.
• Bourdieu, P. (2019). Sosyoloji meseleleri. (Çev. F. Öztürk, B, Uçar, M. Gültekin ve A. Sümer). Ankara: Heretik Yayınları.
• Bulak, Ş. (2016). Bir mikro üslup inceleme denemesi: Ahmed Arif’in merhaba, içerde, ay karanlık şiirlerinde üslup. A.Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, 55, 277-304. https://doi.org/10.14222/Turkiyat1473.
• Cömert, B. (1997). Eleştiriye beş kala. Ankara: Prospero Yayınları.
• Çayırcıoğlu, D. (2022). Kadınca bilmeyişlerin sonu. 1960-1980 döneminde feminist edebiyat. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Çelik, Y. (2010). 1940 kuşağı toplumcu şairleri ve halk şiiri. Milli Folklor Dergisi, 22(87), 78-83. https://www.millifolklordergisi.com/PdfViewer.aspx?Sayi=87&Sayfa=75.
• Ekşi-Altay, P. (2007). Nazım Hikmet ve Attila İlhan şiirinde Paris imgesi. (Tez No. 205838). (Yüksek Lisans Tezi). İstanbul: Yeditepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Emiroğlu, Ö. (2019). Nazım Hikmet’in Polonya vatandaşlığı. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, 48, 289-298. https://doi.org/10.24155/tdk.2019.121.
• Erol, K., Taş, M.R. (2017). 1940-1960 arası dönemde toplumcu gerçekçi şairlerin sanatsal faaliyet zemininde hak arama mücadelesi. Uluslararası Sosyal ve Eğitim Bilimleri Dergisi, 4(8), 54-80. https://doi.org/10.20860/ijoses.330589.
• Felski, R. (2010). Edebiyat ne işe yarar? (Çev. E. Ayhan). İstanbul: Metis Yayınları.
• Fischer, E. (1993). Sanatın gerekliliği. (Çev. C. Çapan). Ankara: Verso Yayınları.
• Güngör, B. (2019). Modernist-toplumcu Türk şiiri. Mecmua Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, 4(7), 1-19. https://doi.org/10.32579/mecmua.526369.
• Gürbüz, A. (2022). Behçet Aysan şiirinde toplumcu gerçekçi öğeler. Kültür Araştırmaları Dergisi, 12, 133-160. https://doi.org/10.46250/kulturder.1061172.
• Gürsel, N. (2007). Başkaldıran edebiyat. İstanbul: Doğan Kitap.
• Hacısalihoğlu, E. (2020). Sosyal politika, sınıf ve edebiyat: Biraradalığın seyri ve yeni çalışmalar için yöntemsel sorular, sorunlar. Emek Araştırmaları Dergisi, 11(17), 227-238. http://www.emekarastirma.org/uploads/dergi/2990.pdf.
• Hacısalihoğlu, E. (2021). Sınıf kavrayışları ekseninde Latife Tekin romanlarını okumak. Şeker, A., Özcan, E. (Ed.). Edebiyat sosyolojisini güncel kılmak. Temel yaklaşımlar, toplumsal-politik dönüşümler, incelemeler (ss. 469-496). Ankara: Nika Yayınları.
• Işık Bağrıaçık, Y. (2024). Nâzım Hikmet ve Ahmet-i Şâmlû’nun toplumcu gerçekçi şiirlerinin karşılaştırılması. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 26 (3), 833-854. https://doi.org/10.32709/akusosbil.1224609.
• İlhan, A. (1988). Ben sana mecburum. Ankara: Bilgi Yayınevi.
• İlhan, A. (1998a). Böyle bir sevmek. Ankara: Bilgi Yayınevi.
• İlhan, A. (1998b). Duvar. Ankara: Bilgi Yayınevi.
• İlhan, A. (1999a). Sisler bulvarı. Ankara: Bilgi Yayınevi.
• İlhan, A. (1999b). Tutuklunun günlüğü. Ankara: Bilgi Yayınevi.
• İlhan, A. (1999c). Yağmur kaçağı. Ankara: Bilgi Yayınevi.
• İlhan, A. (2000). Gerçekçilik savaşı. Ankara: Bilgi Yayınevi.
• Kacıroğlu, M. (2016). Cumhuriyet dönemi Türk edebiyatında (1923- 1940) toplumcu gerçekçi edebiyat tartışmaları. Erzurum Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1 (2), 27-71. https://dergipark.org.tr/tr/pub/etusbed/issue/35461/393986.
• Kandiyoti, D. (2015). Cariyeler, bacılar, yoldaşlar. Kimlikler ve toplumsal dönüşümler. (Çev. A. Bora, F. Sayılan, Ş. Tekeli, H. Tapınç ve F. Özbay). İstanbul: Metis Yayınları.
• Karasar, N. (1994). Bilimsel araştırma yöntemi. Ankara: 3A Araştırma Eğitim Danışmanlık Ltd.
• Kaya, G. (2023). (Ed.). Cumhuriyetin göçlerle dolu 100 yılı. İzmir: Cem Yayınları.
• Kaya, G. & Şeker, A. (2022). Dert yükü mekânlar. Kentlerin sosyal sorunları. Ankara: Nika Yayınları.
• Kıray, M. (1999). Toplumsal yapı ve toplumsal değişme. İstanbul: Bağlam Yayınları.
• Kıray, M. (2007). Kentleşme yazıları. İstanbul: Bağlam Yayınları.
• Kızıltepe, M. (2015). Attila İlhan’da erken cumhuriyet algısı: Toplum ve politik hayatın dönüşümü. (Tez No. 391376) (Yüksek Lisans Tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Moran, B. (2005). Türk edebiyatına eleştirel bir bakış 2. İstanbul: İletişim Yayınları.
• Murat, M. & Çataklı, R. (2019). Yaratıcılık ve şiir. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 6(3), 404-421. https://dergipark.org.tr/tr/pub/asead/issue/44114/538412.
• Oktay, A. (1986). Toplumcu gerçekçiliğin kaynakları. İstanbul: BFS Yayınları.
• Özher, S. (2008). Romancı kimliğiyle Attila İlhan. (Tez No. 227484) (Doktora Tezi). Elazığ: Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
• Ran, Hikmet N. (1993). Yatar Bursa kalesinde. İstanbul: Adam Yayınları
• Ran, Hikmet N. (1994a). Yeni şiirler. İstanbul: Adam Yayınları.
• Ran, Hikmet N. (1994b). Kuvayi milliye. İstanbul: Adam Yayınları.
• Ran, Hikmet N. (1994c). Benerci kendini niçin öldürdü?. İstanbul: Adam Yayınları.
• Ran, Hikmet N. (1994d). Son şiirleri. İstanbul: Adam Yayınları.
• Ran, Hikmet N. (1996). Memleketimden insan manzaraları. İstanbul: Adam Yayınları.
• Ran, Hikmet N. (1998). 835 satır. İstanbul: Adam Yayınları.
• Reyhanoğulları, G. (2021). Şiir ve unsurlarının anlamla ilişkiselliği üzerine. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 10(2), 594-615. https://dergipark.org.tr/tr/pub/teke/issue/62851/953768.
• Şeker, A. (2022). Yeraltı edebiyatı üzerine sosyolojik düşünmek. Şeker, A., Özcan, E. (Ed.). Yeraltı kliniği Türkiye’de yeraltı edebiyatı ve toplumsal cinsiyet (ss. 13-44). Ankara: Nika Yayınevi.
• Tanilli, S. (1996). Attilâ İlhan 70 yaşında. Z. Ankara (Haz.). Yalnız şövalye Attilâ İlhan (ss. 155-157). Ankara: Bilgi Yayınevi.
• Tarancı, C. S. (2004). Otuz beş yaş. İstanbul: Can Yayınları.
• Timuçin, A. (1978). Nazım Hikmet’in şiiri. İstanbul: Kavram Yayınları.
• Tulyakova Hikmet, V. (2004). Nâzım’la son söyleşimiz. (Çev. A. Behramoğlu). İstanbul: Everest Yayınları.
• Yaşar Kemal (2000). Baldaki tuz. İstanbul: Adam Yayınları.
• Yaşar Kemal (2010). Bugünlerde bahar indi. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Yürek, H. (2013). Bir romancının şairliği: Yaşar Kemal’in şiirlerine genel bir bakış. Türklük Bilimi Araştırmaları, 34, 253-276. https://dergipark.org.tr/tr/pub/tubar/issue/16975/177401.