Bütçe Hakkı Bağlamında Türkiye Varlık Fonu'nun Değerlendirilmesi

Öz

Bütçe hakkı, vergilerin toplanmasından kamu harcamalarının yapılmasına, yürütmenin mali işlemlerinin yasama tarafından denetlenmesine kadar uzanan geniş bir kapsama sahiptir ve demokrasi ile eşzamanlı olarak gelişmiştir. 1980 sonrası dönemde benimsenen neo-liberal politikalar, devletin mali kapasitesini yeniden yapılandırmış; özelleştirme, bütçe dışı fonlar ve mali kuralsızlaşma gibi uygulamalar ve özellikle Türkiye’de 2017 sonrasında yürütme organında yoğunlaşan karar alma yetkisi ve denetim mekanizmalarındaki zayıflama gibi gelişmeler bütçe hakkının kurumsal güvencelerini önemli ölçüde zayıflatmıştır. Bu bağlamda 2016 yılında kurulan Türkiye Varlık Fonu (TVF), bütçe dışı büyük ölçekli bir mali yapı olarak, demokratik bütçe süreçleri açısından özel bir önem taşımaktadır. Doğal kaynak gelirleri (petrol, doğalgaz vb.) veya rezerv fazlalarıyla finanse edilen devlet varlık fonlarının aksine, Türkiye’de tasarruf ve bütçe açığı bulunmasına rağmen stratejik kamusal varlıkların Türkiye Varlık Fonu’na devredilmesiyle Fon’un kaynak yapısı oluşturulmuştur. Fon’a tanınan muafiyetler ve yetkiler ile denetim mekanizmasının yetersizliği literatürde “şeffaflık, hesap verilebilirlik, bütçenin genelliği ve birliği” ilkeleri açısından sıkça tartışılmaktadır. Çalışmada, Türkiye Varlık Fonu’nun bütçe hakkı bakımından yürütme organının yetkilerini genişlettiği, kamusal varlıklar üzerindeki denetim mekanizmalarını zayıflattığı ve borçlanma süreçleri başta olmak üzere çeşitli mali işlemlerde yasama organının denetim ve karar alma işlevlerini sınırlandırarak parlamenter gözetimi zayıflattığı ileri sürülmektedir. Çalışma, bütçe hakkının güçlendirilmesi için demokratik katılımın artırılmasına, denetim yapısının bağımsız ve şeffaf olarak yeniden tasarlanmasına, Fon’un borçlanma ve mali tasarruf yetkilerinin sınırlandırılmasına yönelik öneriler geliştirmektedir.

Anahtar Kelimeler

• bütçe
• bütçe hakkı
• varlık fonu
• Türkiye Varlık Fonu
• kamu maliyesi

An Assessment of the Türkiye Wealth Fund in the Context of the Budget Right

Öz

The budgetary right encompasses the collection of taxes, the execution of public expenditures, and the legislative oversight of the executive’s fiscal activities, evolving in parallel with the development of democracy. Neoliberal policies adopted after 1980 restructured the fiscal capacity of the state. Practices such as privatization, extra-budgetary funds, and fiscal deregulation, together with developments specific to Türkiye after 2017, have significantly undermined the institutional safeguards of the budgetary right. In this context, the Türkiye Wealth Fund (TWF), established in 2016 as a large-scale extra-budgetary financial entity, holds particular significance for democratic budgetary processes. Unlike sovereign wealth funds financed through natural resource revenues (such as oil and natural gas) or fiscal and reserve surpluses, it was established in Türkiye through the transfer of strategic public assets to the Türkiye Wealth Fund, despite the existence of a budget deficit and the absence of savings. The exemptions and powers granted to the Fund, as well as the inadequacy of its oversight mechanism, are frequently discussed in the literature in terms of the principles of transparency, accountability, and the unity and universality of the budget. The study argues that the Türkiye Wealth Fund weakens the budgetary power by increasing executive discretion, limiting parliamentary oversight over public assets, and rendering the legislature ineffective in areas such as borrowing and fiscal control. The study proposes measures to strengthen the budgetary power, including enhancing democratic participation, redesigning the oversight structure in an independent and transparent manner, and imposing limitations on the Fund’s borrowing and fiscal discretion.

Anahtar Kelimeler

• Budget
• budget right
• sovereign wealth fund
• Türkiye Wealth Fund
• public finance

Kaynakça

1. Akdoğan, A. (1999), Kamu maliyesi, 7. Basım, Gazi Kitabevi, Ankara.
2. Akyol, M., Albayrak, T., (2020). Dünyada ve Türkiye’de varlık fonlarının işleyiş prensipleri. S. Durmuş (Eds.), Türkiye ekonomisinde makroekonomik sorunlar (s. 37-64). Ekin Basım Yayım Dağıtım.
3. Allen, M., Caruana, J. (2008). Sovereign wealth fund – a work agenda. https://www.imf.org/external/np/pp/eng/2008/022908.pdf
4. Al-Hassan, A., Papaioannou, M., Skancke, M., Sung, C.C., (2013). Sovereign wealth funds: aspects of governance structures and investment management. IMF Working Paper, WP/13/231, https://www.imf.org/external/pubs/ft/wp/2013/wp13231.pdf
5. Bağlı, M. S. (2012). Teorik ve tarihsel açıdan bütçe hakkı. Yasama Dergisi, (20), 39–77. https://search.trdizin.gov.tr/tr/yayin/detay/144955
6. Canbay, T., Gerger, G. Ç, (2012). Mali sosyoloji üzerine denemeler. Çelebi, A.K. (Eds.), Batı’da bütçe hakkının gelişiminin toplumsal yapının değişimi üzerindeki etkileri (s.159-195). Ankara: Maliye Bakanlığı Strateji Geliştirme Başkanlığı.
7. Clark, G. L., Dixon, A.D, Monk, A.H.B., (2013). Sovereign wealth funds: legitimacy, governance and global Powers. Princeton University Press, Oxfordshire, United Kingdom, 10.23943/princeton/9780691142296.001.0001
8. Cox, G. W, (2012). The power of the purse and the reversionary budget. SSRN Electronic Journal. https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2103376

9. Das, U. S. (2007). Sovereign wealth fund. Assessing Risk to Global Financial Stability IMF Global Financial Stability Report, 45-51.
10. Dileyici, D., Özkıvrak, Ö. (2010). Bütçe anlayışındaki değişim süreci: denk bütçe ilkesinin erozyonu ve açık bütçe politikası, Hukuk ve İktisat Araştırmaları Dergisi, 2(1), 33 – 55, https://dergipark.org.tr/tr/pub/hiad/article/614025.
11. Durmuş, M. (2021, Kasım 15). Demokratik katılımcı bir halk bütçesine ihtiyacımız var. T24. https://t24.com.tr/yazarlar/mustafa-durmus/demokratik-katilimci-bir-halk-butcesine-ihtiyacimiz-var,33149
12. Durmuş, M., (2016). Dokunulmaz statüsünde bir fon: Türkiye Varlık Fonu. Ağustos 2016, https://mustafadurmusblog.blogspot.com/2016/08/dokunulmaz-statusunde-bir-fon-turkiye.html
13. Engin, İ. (2022). Türkiye varlık fonunun riskleri. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi, İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 24(1), 141-170. https://izlik.org/JA35SF24NN
14. Gözen, M. Ç., Bucak, İ. (2017). Dünden bugüne ekonomi yazıları. Koç, S., Yılmaz Genç, S., Çolak K. (eds.), Bütçe dışı fonlar üzerine bir değerlendirme: Türkiye ekonomisi örneği (s.195-206). Umuttepe Yayınları, Kocaeli.
15. Griffith-Jones, S., Ocampo, J. A. (2008), Sovereign wealth funds: a developing country perspective. https://doi.org/10.7916/D8S18853
16. Grigoryan, A. (2016). The ruling bargain: sovereign wealth funds in elite-dominated societies. Economics Of Governance, 17(2), 165-184, https://www.researchgate.net/publication/279170041_The_ruling_bargain_sovereign_wealth_funds_in_elite-dominated_societies.
17. Hacıhasanoğlu, E., Soytaş, U. (2010). Yeniden tasarlanan finansal mimaride ulusal varlik fonlarinin rolü. MARC Working Paper Series, Working Paper No 2010 – 02, METU.
18. Kayıran, M., (2016). Türkiye varlık fonunun kuruluş amaçları ve yapısı üzerine bir değerlendirme. Eğitim, Bilim Toplum Dergisi, 14, 56, Güz, 55-90.
19. Konukman, A. (2015). Türkiye’de bütçe hakkının kullanımı: sorunlar ve çözüm önerileri. Artvin Çoruh Üniversitesi Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, (1), 23-65, https://dergipark.org.tr/tr/pub/acusbd/article/255997.
20. Konukman, A., Kayıran, M., Türeli, R.A. (2020). Bütçe hakkı, bütçe süreci ve 2021 bütçesi üzerine değerlendirmeler. Mülkiyeliler Birliği, MİSAM. https://mulkiye.org.tr/butce-hakki-butce-sureci-ve-2021-butcesi-uzerine-degerlendirmeler/
21. Konukman, A., Şimşek, O. (2017). Ulusal varlık fonları ve Türkiye uygulaması. Çalışma ve Toplum Dergisi, 4(55), 1913–1944, https://dergipark.org.tr/tr/pub/ct/article/1154962.
22. Lienert, I. (2005). Who controls the budget: the legislature or the executive?, IMF Working Paper, WP/05/115, https://www.imf.org/external/pubs/ft/wp/2005/wp05115.pdf
23. Lopez, D. (2023). SWF 3.0: how sovereign wealth funds navigated Covid-19 and changed forever. Journal of International Business Policy 6, 372–387. DOI:10.1057/s42214-023-00147-2
24. Oyan, O. (1988). Türkiye’de kamu fonlarının gelişimi ve özellikleri [Konferans Sunumu]. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/7415.
25. Saygılı, M.K., (2002). Türkiye’de kamu fonu uygulaması. (DPT: 2631) [DPT Uzmanlık Tezi]. Devlet Planlama Teşkilatı, Ankara.
26. Shabbir, T., (2009). Role of the Middle Eastern sovereign wealth funds in the current global financial crisis. Topics in Middle Eastern and African Economies, 11, 2–19. https://meea.sites.luc.edu/volume11/PDFS/Paper-by-Shabbir.pdf.
27. Şahin, Ö. U. (2018). Kamu maliyesi-varlık fonu ilişkisi: Türkiye için fırsat mı tehdit mi?. Journal of Awareness, 2, 349-380. https://journals.gen.tr/index.php/joa
28. Truman, E. (2008). Four myths about sovereign wealth funds. http://voxeu.org/article/sovereign-wealth-funds-debunking-four popular-myths,
29. Yereli, A.B., Yaman, İ. (2017). Ulusal varlık fonlarını anlamak: fırsat mı, tehdit mi?. Sosyoekonomi, 25(34), 69-86.
30. Zengin, B., Koçoğlu, Ş., Tanrıöven, C., (2020). Dünyada varlık fonları ve Türkiye Varlık Fonu’nun diğer ülke varlık fonları ile karşılaştırılması. İşletme Araştırmaları Dergisi, 12(1), 95-110.
31. PWC, (2017). Sovereign investors 2020, a growing force. https://www.pwc.com/gx/en/sovereign-wealth-investment-funds/publications/assets/sovereign-investors-2020.pdf .
32. Wehner, J., (2004), Back from the sidelines? Redefining the contribution of legislatures to the budget cycle. World Bank Institute Working Papers, 1, Stock No. 37230. https://documents.worldbank.org/en/publication/documents-reports/documentdetail/483121468763494781
33. 4046 sayılı özelleştirme uygulamaları hakkında kanun. (1994, 24 Kasım). Resmi Gazete (Sayı: 22124). Erişim adresi: https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=4046&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5
34. 5018 sayılı kamu mali yönetimi ve kontrol kanunu. (2013, 10 Aralık). Resmi Gazete (Sayı: 25326). Erişim adresi: https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=5018&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5
35. 4749 sayılı kamu finansmanı ve borç yönetiminin düzenlenmesi hakkında kanun. (2002, 28 Mart). Resmi Gazete (Sayı: 24721). Erişim adresi: https://mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=4749&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5
36. 6741 sayılı Türkiye varlık fonu yönetimi aş’nin kurulması ile bazı kanunlarda değişiklik yapılmasına dair kanun. (2016, 19 Ağustos). Resmi Gazete (Sayı: 29813). Erişim adresi: https://www.mevzuat.gov.tr/MevzuatMetin/1.5.6741.pdf
37. 680 sayılı kanun hükmünde kararname. (2017, 06 Ocak). Resmi Gazete (Sayı: 29940 Mükerrer). Erişim Adresi: https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2017/01/20170106M1-2.htm
38. 2017/9756 sayılı bakanlar kurulu kararı. (2017, 24 Ocak). Resmi Gazete (Sayı: 2017/9756) https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2017/02/20170205M1-1.pdf
39. International Budget Partnership (2023), https://internationalbudget.org/open-budget-survey/open-budget-survey-2023 Erişim Tarihi: 18.11.2024
40. TÜİK (2024), https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=D%C3%B6nemsel-Gayrisafi-Yurt-%C4%B0%C3%A7i-Has%C4%B1la-II.-%C3%87eyrek:-Nisan-Haziran,-2025-54160&dil=1. Erişim Tarihi: 11.12.2025
41. KIA, https://www.kia.gov.kw/about-kia/#board Erişim Tarihi: 21.03.2026
42. ADIA, https://www.adia.ae/en/purpose Erişim Tarihi: 21.03.2026
43. Global SWF (2024), (https://globalswf.com/reports/2024annual Erişim Tarihi: 12.08.2024
44. Global SWF (2025), https://globalswf.com/ Erişim Tarihi: 20.03.2025
45. OECD (2024), https://www.oecd.org/en/data.html. Erişim Tarihi: 18.11.2024
46. SWFI (2024), https://www.swfinstitute.org/ Erişim Tarihi: 01.02.2024
47. Dünya Bankası (2025), https://data.worldbank.org/indicator/. Erişim Tarihi : 15.12.2025
48. TVF Faaliyet Raporu (2024), https://www.tvf.com.tr/uploads/file/tvf-konsolide-mali-tablolar-31-aralik-2024.pdf. Erişim Tarihi: 11.11.2025