Weltliteratur’un Üç Dünya Teorisi'nden Küresel Güney'e Siyasal Yansıması

Öz

Bu makale, Weltliteratur (Dünya Edebiyatı) kavramını tarihsel gelişimi içinde, siyasal ve ekonomik sınıflandırmalarla ilişkisi üzerinden ele almaktadır. Goethe tarafından 1827’de ortaya atılan kavram, Soğuk Savaş döneminde yeniden gündeme gelmiş ve bu süreçte küresel jeopolitik ayrımlara göre keskin bir biçimde şekillenen politik bir anlam kazanmıştır. Evrensel bir kategori olarak sunulsa da dünya edebiyatı, tarihsel olarak ideolojik ve ekonomik koşulların şekillendirdiği hiyerarşik yapılara eklemlenmiştir. Özellikle Soğuk Savaş döneminde edebi değer ve temsil tartışmaları Modernleşme Teorisi, gelişme ve Üç Dünya Teorisi yaklaşımlarıyla Birinci ve Üçüncü Dünya edebiyatları ayrımına götüren şekilde derinleştirmiştir. Alegori ve kanon etrafında yürütülen bu tartışmalar, çok sayıda eleştirel yaklaşımı da beraberinde getirerek kavrama farklı perspektifleri dahil etmiştir. 2000’li yıllarda Küresel Güney kavramının öne çıkmasıyla birlikte, edebi eşitsizlikler Küresel Edebiyat çerçevesinde yeniden ele alınmıştır. Bu makale, edebi sınıflandırmaların siyasal sınıflandırmaları yansıttığını savunarak dünya edebiyatının oluşumuna ve dolaşımına eleştirel bir bakış sunmakta ve dünya edebiyatının ekonomik ve siyasal eşitsizliklerin dışında kaygan bir zemin haline geldiğini savunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Dünya Edebiyatı
• Soğuk Savaş
• Küresel Edebiyat

The Political Projection of Weltliteratur from the Three Worlds Theory to the Global South

Öz

This article examines the concept of Weltliteratur (World Literature) within its historical development, focusing on its relationship with political and economic classifications. First introduced by Goethe in 1827, the concept re-emerged during the Cold War and acquired a distinctly political meaning that is sharply shaped according to global geopolitical divisions. Although presented as a universal category, world literature has historically been embedded in hierarchical structures shaped by ideological and economic conditions. Particularly during the Cold War, debates on literary value and representation were deepened through Modernization Theory, development discourse, and Third World Theory, leading to a division between First World and Third World literatures. Discussions centered on allegory and the canon generated a wide range of critical responses. With the rise of the concept of the Global South in the early 2000s, literary inequalities were reconsidered within the framework of Global Literature. The article argues that literary classifications mirror political classifications and offers a critical perspective on the formation, circulation, and contestation of world literature. It also suggests that world literature has come to be understood as a space exempt from classifications based on economic and political inequalities.

Anahtar Kelimeler

• World Literature
• Cold War
• Global Literature

Kaynakça

1. Ahmad, A. (1987). Jameson’s Rhetoric of Otherness and the ‘National Allegory’. Social Text, (17), 3-25.
2. Ahmad, A. (1995). Teoride Sınıf, Ulus, Edebiyat: Jameson, Salman Rüşdi, Edward Said Eleştirisi (Ahmet Fethi, Çev.). Alan Yayıncılık: Istanbul.
3. Allende, I. (1982/2021). Ruhlar Evi. (Nihal Yeğinobalı, Çev.), Can Yayınları: İstanbul.
4. Apter, E. (2003). Global Translation: The Invention of Comparative Literature, Istanbul, 1933. Critical Inquiry, 29(2), 253-281.
5. Apter, E. (2009). Literary World-Systems. Teaching World Literature içinde, Ed., D. D., 44-60.
6. Baetens, J. (2013). World Literature and Popular Literature: Toward a Wordless Literature? The Routledge Companion to World Literature içinde, Ed., Theo D'haen, David Damrosch & Djelal Kadir, Routledge: London, 336-343.
7. Bahun, S. (2013). The Politics of World Literature. The Routledge Companion to World Literature içinde, Ed., Theo D'haen, David Damrosch & Djelal Kadir, Routledge: London, 373-382.
8. Bhabha, H. (1994). The Location of Culture. Routledge: New York.

9. Brinker-Gabler, G. (2024). Translocal Constellations: Towards a New World Literature. The Languages of World Literature: Collected Papers of the 21st Congress of the ICLA içinde, Ed., Achim Hölter. v.1, De Gruyter: Berlin.
10. Casanova, P. (2010). Dünya Edebiyat Cumhuriyeti. Varlık Yayınları: İstanbul, (Saadet Özen & Filiz Deniztekin, Çev).
11. Cooppan, V. (2009). The Ethics of World Literature: Reading Others, Reading Otherwise. Teaching World Literature içinde, Ed., David Damrosch, The Modern Language Association of America: New York, 34-43.
12. Dados, N.; Connell, R. (2012). The Global South. Contexts, 11(1), 12-13. https://doi.org/10.1177/1536504212436479
13. Damrosch, D. (2020). Comparing the Literatures: Literary Studies in A Global Age. Princeton University Press: Princeton.
14. Denning, M. (2004). Culture in the Age of Three Worlds. London: Verso.
15. Dirlik, A. (2004). Spectres of the Third World: Global Modernity and the End of the Three World. Third World Quarterly, 25(1), 131–148.
16. Dirlik, A. (2007). Global South: Predicament and Promise. The Global South, 1(1), 12–23.
17. D’haen, T. (2012). The Routledge Concise History of World Literature. Routledge: London.
18. Doğangün, S. A. (2014). From National Allegory to Cosmopolitanism: Transformations in Contemporary Anglo-Indian and Turkish Novels. Doctoral thesis, Universiteit van Amsterdam, Faculteit der Geesteswetenschappen.
19. Dolcerocca, Ö. N. (2023). Comparative Modernism and Poetics of Time: Bergson, Tanpınar, Benjamin, Walser. Palgrave Macmillan: Cham.
20. Donoso, J. (1970/2025). Edepsiz Gece Kuşu. (Süleyman Doğru, Çev.), Everest: İstanbul.
21. During, S. (2018). Political Theology, Literature, and the Global South. The Global South and Literature içinde, Ed., Russell West-Pavlov, Cambridge University Press: New York, 209-222.
22. Engels, F. (1996). Almanya’nın Durumu. Sanat ve Edebiyat Üzerine: Marx-Engels-Lenin içinde, (Aziz Çalışlar, Çev.). Evrensel Basım Yayın: İstanbul.
23. Faulkner, N. (2021). Marksist Dünya Tarihi: Neandertallerden Neoliberallere. (Tuncel Öncel & Şükrü Alpagut, Çev.), Yordam Kitap.
24. Gilman, N. (2007). Mandarins of the Future: Modernization Theory in Cold War America. The Johns Hopkins University Press: Baltimore.
25. Goethe, J. W. (1901). Conversations with Eckermann, Oxford Press: Oxford.
26. Goethe, J. W. (2010). Some Passages Pertaining to the Concept of World Literature. Globalization and Culture: Global-Local Consumption içinde, Ed., Paul James & Imre Szeman, V. 3., SAGE Publication: London, 3-9.
27. Goethe, J. W. (2014). Conversations with Eckermann on Weltliteratur (1827). World Literature in Theory içinde, Ed., David Damrosch, Wiley-Blackwell: Oxford, 15-21.
28. Goethe, J. W. (2018). Goethe: The Collected Works, Essays on Art and Literature, Ed., John Gearey (Ellen von Nardroff & Ernest H. von Nardroff, Çev.) Princeton University Press: Princeton.
29. Gürbilek, N. (2007). Kör Ayna Kayıp Şark: Edebiyat ve Endişe, Metis Yayınları: İstanbul.
30. Hitchcock, P. (2013). The Ethics of World Literature. The Routledge Companion to World Literature içinde, Ed., Theo D'haen, David Damrosch & Djelal Kadir, Routledge: London, 365-372.
31. Jameson, F. (1986). Third-World Literature in the Era of Multinational Capitalism. Social Text, (15), 65-88.
32. Jusdanis, G. (1998). Gecikmiş Modernlik ve Estetik Kültür: Milli Edebiyatın İcat Edilişi. (Tuncay Birkan, Çev.), Metis Yayınları: İstanbul.
33. Kirsch, A. (2019). Küresel Roman: 21. Yüzyılda Dünyayı Yazmak, (Abdullah Yılmaz, Çev.), İstanbul: Vakıfbank Kültür Yayınları.
34. Krishnaswamy, R. (2014). Toward World Literary Knowledges: Theory in the Age of Globalization. World Literature in Theory içinde, Ed., David Damrosch, Wiley Blackwell: Oxford, 134-158.
35. Lawall, S. (2009). The West and The Rest: Frames for World Literature. Teaching World Literature içinde, Ed., David Damrosch, 17-34.
36. Longxi, Z. (2018). World Literature, Canon, and Literary Criticism. Tensions in World Literature: Between the Local and the Universal içinde, Ed., Weigui Fang, Palgrave Macmillan: Singapore, 171-190.
37. Marquez, G. G. (1967/2026). Yüzyıllık Yalnızlık.(Seçkin Selvi, Çev.), İstanbul: Can Yayınları.
38. Marquez, G. G. (1975/2023). Başkan Babamızın Sonbaharı. (Tomris Uyar, Çev.), İstanbul: Can Yayınları.
39. Marx, K. & Engels, F. (2018). Komünist Manifesto. (Tanıl Bora, Çev.), İstanbul: İletişim Yayınları.
40. Mattelart, A. (2010). Network of Universalization. Globalization and Culture: Globalizing Communications içinde, Ed., Paul James & John Tulloch, SAGE Publication: London, 3-17.
41. McMahon, R. J. (2003). Cold War: A Very Short Introduction, Oxford University Press: New York.
42. Menon, D. M. (2018). Thinking about the Global South: Affinity and Knowledge. The Global South and Literature içinde, Ed., Russell West-Pavlov, Cambridge University Press: New York, 34-44.
43. Mishra, S. (2018). The Global South: Modernity and Exceptionality. The Global South and Literature içinde, Ed., Russell West-Pavlov, Cambridge University Press: New York, 45-55.
44. Mishra, V. (2018). Literary Theory, Salman Rushdie, and the Global South. The Global South and Literature içinde, Ed., Russell West-Pavlov, Cambridge University Press: New York, 250-263.
45. Mishra, P. (2020). Hınç Çağında Siyaset: Aydınlanma’nın Karanlık Mirası. Büyük Gerileme: Zamanımızın Ruh Hali Üstüne Uluslararası Bir Tartışma içinde, Ed., Heinrich Geiselberger, Metis Yayınları: İstanbul (Merisa Şahin, Aslı Biçen, Ahmet Nüvit Bingöl & Orhan Kılıç, Çev.): 128-142.
46. Moretti, F. (2000). Conjectures on World Literature. New Left Review, (1), 54-68. doi.org/10.64590/hxj
47. Mufti, A. R. (2014). Orientalism and the Institution of World Literatures. World Literature in Theory içinde, Ed., David Damrosch, John Wiley & Son: West Sussex, 313-344.
48. Murthy, P. (2018). Uneasy Returns: The Literary Turn to the South The Global South and Literature içinde, Ed., Russell West-Pavlov, Cambridge University Press: New York, 198-208.
49. Ning, W. (2010). World Literature and the Dynamic Function of Translation. Modern Language Quarterly, 71(1), 1-14. doi 10.1215/00267929-2009-019
50. Palieraki, E. (2023). The Origins of the ‘Third World’: Alfred Sauvy and the Birth of a Key Global Post-War Concept. Global Intellectual History, 10(1), 23-52. DOI: 10.1080/23801883.2023.2166558
51. Phillips, A. (2016). Beyond Bandung: the 1955 Asian-African Conference and its legacies for international order. Australian Journal of International Affairs, 70(4), 329–341. https://doi.org/10.1080/10357718.2016.1153600
52. Pizer, J. (2013). Johann Wolfgang von Goethe: Origins and Relevance of Weltliteratur. The Routledge Companion to World Literature içinde, Ed., Theo D'haen, David Damrosch & Djelal Kadir, Routledge: London, 3-11.
53. Prashad, V. (2012). The Poorer Nations: A Possible History of the Global South, Verso: London.
54. Reiss, T. J. (2004). Mapping Identities: Literature, Nationalism, Colonialism. Debating World Literature içinde, Ed., Christopher Prendergast, Verso: London, 110-147.
55. Rosenberg, J. (1986). King and Kin: Political Allegory in the Hebrew Bible, Indiana University Press: Bloomington.
56. Said, E. W. (1978). Orientalism, London: Penguin.
57. Said, E. W. (1989/2000). The Voyage In: Third World Intellectuals and Metropolitan Cultures. Arab Nation Arab Nationalism içinde Ed., Derek Hopwood, St. Antony’s Series: Oxford, 79-101.
58. Savran, S. (2022). Kod Adı Küreselleşme: 21. Yüzyılda Emperyalizm, 3. basım.; Yordam Kitap: İstanbul; 271-289.
59. Strich, F. (1945). Goethe and World Literature. (C.A.M. SYM, Çev.) Routledge: London.
60. Thomas-Slayter, B. P. (2003). Southern Exposure: International Development and The Global South in the Twenty-First Century. Bloomfield, Kumarian Press.
61. UNCTAD. (2018). Trade and Development Report 2018: Power, Platforms and the Free Trade Delusion (UNCTAD/TDR/2018). United Nations Conference on Trade and Development. https://unctad.org/system/files/official-document/tdr2018fas_en.pdf
62. United Nations Development Programme. (2024). Forging a Global South: United Nations Day for South-South Cooperation.
63. Villanueva, D. (2013). Claudio Guillén: (World) Literature as System. The Routledge Companion to World Literature, içinde Ed., Theo D’haen, David Damrosch & Djelal Kadir, Routledge: London, 108-116.
64. West-Pavlov, R. (2018). Toward the Global South: Concept or Chimera, Paradigm or Panacea? The Global South and Literature içinde Ed., Russell West-Pavlov, Cambridge University Press: New York, 1-22.
65. Wallerstein, I. (2005). Dünya Sistemleri Analizi: Bir Giriş. (Ender Abadoğlu & Nuri Ersoy, Çev.). Aram Yayıncılık: İstanbul.
66. Westad, O. A. (2005). The Global Cold War: Third World Interventions and the Making of Our Time. Cambridge University Press: New York.
67. Worsley, P. (1984). The Three Worlds: Culture and Development. Weidenfeld and Nicolson: London.