TR
EN
Madde Kullanım Bozukluğunda Yürütücü İşlevlerin Rolü
Öz
Bu derlemenin amacı, yürütücü işlevlerin madde kullanım bozukluğundaki kritik rolüne dikkat çekmek, güncel bulguları paylaşmak ve bu alanda yapılacak ulusal araştırmalara olan ihtiyacı vurgulamaktır. Derlemede, madde kullanım bozukluğunun tanısal evrimi ve toplumsal boyutları ışığında, yürütücü işlevlerin rolü ve önemi kapsamlı bir şekilde ele alınmıştır. Yürütücü işlevler, temel bileşenleri olan inhibisyon kontrolü, çalışma belleği ve bilişsel esneklik aracılığıyla, bireylerin planlama, karar verme, dürtü kontrolü ve problem çözme süreçlerinde hayati rol oynamaktadır. Madde kullanım bozukluğunda gözlenen yürütücü işlev kayıplarının, madde kullanımının başlaması ve bozukluğun ortaya çıkışında önemli bir risk faktörü olduğu ve madde kullanımı ilerledikçe bu kayıpların şiddetlendiği tartışılmıştır. Ayrıca, yürütücü işlev bozukluklarının tedavi sürecinde, uyum ve devamlılık gibi klinik sonuçlar üzerinde belirleyici etkileri olduğu ve yüksek nüks oranlarının bu kayıplarla yakından ilişkili olduğu belirtilmiştir. Güncel yaklaşımlar, madde kullanım bozukluğundan kaynaklanan bilişsel bozuklukları değerlendirirken yürütücü işlevlerin kapsamlı bir şekilde incelenmesini ve bu işlevlerin iyileştirilmesine yönelik bilişsel rehabilitasyon programlarının tedavi protokollerine dahil edilmesini önermektedir. Bu bağlamda, madde kullanım bozukluğu olan bireylerin bilişsel değerlendirmelerinde kullanılan öz-bildirim ölçekleri, nöropsikolojik testler ve genel bilişsel tarama araçlarının avantajları ve sınırlılıkları tartışılmıştır. Sonuç olarak, madde kullanım bozukluğunda yürütücü işlev bozukluklarının daha iyi anlaşılmasının, klinik uygulamalar ve gelecek araştırmalar için kritik bir öneme sahip olduğu değerlendirilmiştir
Anahtar Kelimeler
Destekleyen Kurum
Bu derleme oluşturulurken, birinci yazarın ikinci yazarın danışmanlığında 2024 yılında tamamladığı “Alkol ve Madde Kullanım Bozukluğunda Bilişsel İşlev Değerlendirmesi: Kısa Yürütücü İşlev Değerlendirme Aracı’nın Türkçe Standardizasyon Çalışması” isimli yüksek lisans tezinin bir bölümünden faydalanılmıştır. Yüksek lisans tezi, Türkiye Yeşilay Cemiyeti Lisansüstü Tez Araştırma Bursu Destek Programı 2023/1 kapsamında desteklenmiştir.
Kaynakça
- Aktan Erciyes A (2022) Lifespan development of prospective memory. Near East University Journal of Social Sciences, 15:239-262.
- Allen B, Basaraba C, Corbeil T, Rivera BD, Levin FR, Martinez DM et al. (2023) Racial differences in COVID-19 severity associated with history of substance use disorders and overdose: findings from multi-site electronic health records in New York City. Prev Med, 172:107533.
- APA (1952) Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, First ed. (DSM-I) . Washington DC, American Psychiatric Association.
- APA (1980) Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, 3rd ed. (DSM-III). Washington DC, American Psychiatric Association.
- APA (1994) Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, 4th ed. (DSM-IV). Washington DC, American Psychiatric Association.
- APA (2013) Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, 5th ed. (DSM-5). Washington DC, American Psychiatric Association.
- Amunts J, Camilleri JA, Eickhoff SB, Heim S, Weis S (2020) Executive functions predict verbal fluency scores in healthy participants. Sci Rep, 10:11141.
- Anderson AC, Youssef GJ, Robinson AH, Lubman DI, Verdejo-Garcia A (2021) Cognitive boosting interventions for impulsivity in addiction: a systematic review and meta-analysis of cognitive training, remediation and pharmacological enhancement. Addiction, 116:3304-3319.
Ayrıntılar
Birincil Dil
İngilizce
Konular
Psikiyatri , Biliş , Klinik Nöropsikoloji , Madde Bağımlılığı
Bölüm
Derleme
Yazarlar
Esma Nur Uçar
0000-0002-5896-1109
Türkiye
Erken Görünüm Tarihi
6 Kasım 2025
Yayımlanma Tarihi
-
Gönderilme Tarihi
24 Nisan 2025
Kabul Tarihi
28 Haziran 2025
Yayımlandığı Sayı
Yıl 1970 Cilt: 18 Sayı: 2
JAMA
1.Uçar EN, Emek Savaş DD. Role of Executive Functions in Substance Use Disorder. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar.;18:382–399.
