Anksiyete Bozukluklarına Tanılar Üstü Yaklaşım: Ortak Faktörler ve Bütüncül Müdahaleler
Öz
Anksiyete bozuklukları, yaygınlıkları ve bireylerin işlevselliği ile yaşam kalitesini olumsuz yönde etkileyebilme potansiyelleri nedeniyle hem klinik hem de araştırma çalışmalarında önemli bir yer tutmaktadır. Geleneksel tanı temelli müdahale yaklaşımları, belirli bozukluklara özgü semptomları hedef alırken; eştanı yaygınlığı ve bireysel farklılıkların yeterince gözetilmemesi gibi önemli sınırlılıklar barındırmaktadır. Bu nedenle, farklı bozukluklarda ortak biçimde ortaya çıkan bilişsel ve duygusal süreçleri hedefleyen tanılar üstü yaklaşımlar, daha bütüncül ve esnek bir müdahale olanağı sunmaktadır. Bu derleme, anksiyete bozukluklarının ortaya çıkışı, gelişimi ve sürdürülmesinde rol oynayan başlıca tanılar üstü mekanizmaları ele almakta; ruminasyon, anksiyete duyarlılığı, duygu düzenleme güçlüğü, davranışsal kaçınma, belirsizliğe tahammülsüzlük, mükemmeliyetçilik, bilişsel esneklik, psikolojik esneklik, bilinçli farkındalık ve öz-şefkat süreçlerini kapsamlı bir biçimde incelemektedir. İlgili literatür bulguları doğrultusunda, incelenen tanılar üstü süreçlerin birden fazla psikopatolojiyle ilişkili olduğu, eş tanı örüntülerini açıklamada merkezi bir rol oynadığı ve müdahale hedefi haline geldiklerinde anksiyete ve eşlik eden belirtilerde anlamlı iyileşme sağlayabildikleri anlaşılmaktadır.
Anahtar Kelimeler
Kaynakça
- Abend R (2023) Understanding anxiety symptoms as aberrant defensive responding along the threat imminence continuum. Neurosci Biobehav Rev, 152:105305.
- Acartürk ZC, Abuhamdeh S, Jalal B, Unaldı N, Alyanak B, Cetinkaya M et al. (2019) Culturally adapted transdiagnostic CBT for SSRI resistant Turkish adolescents: A pilot study. Am J Orthopsychiatry, 89:222-227.
- Aktepe İ, Tolan Ö (2020) Bilinçli farkındalık: Güncel bir gözden geçirme. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar, 12:534-561.
- Aldao A (2012) Emotion regulation strategies as transdiagnostic processes: A closer look at the invariance of their form and function. Revista de Psicopatologia y Psicologia Clinica, 17:261-277.
- Aldao A, Nolen-Hoeksema S, Schweizer S (2010) Emotion-regulation strategies across psychopathology: A meta-analytic review. Clin Psychol Rev, 30:217-237.
- Alkan E, Kumar G, Ravichandran S, Kaushal S, Salazar-De-Pablo G, Alerci L et al. (2025) Effectiveness of mindfulness-based interventions in reducing depressive symptoms across mental disorders: A meta-analysis of randomized controlled trials. Psychiatry Res, 348:116472.
- Altan-Atalay A, Fatih Boluvat M (2024) Cognitive flexibility and depression: The moderator roles of humor styles. Curr Psychol, 43:20814-20823.
- Andersen P, Toner P, Bland M, McMillan D (2016) Effectiveness of transdiagnostic cognitive behaviour therapy for anxiety and depression in adults: A systematic review and meta-analysis. Behav Cogn Psychother, 44:673-690.
Ayrıntılar
Birincil Dil
İngilizce
Konular
Psikolojik danışmanlık , Psikoterapi Uygulama ve Araştırmaları
Bölüm
Derleme
Yazarlar
Fulya Turk
0000-0003-1896-8418
Türkiye
Sena Açıkgöz
0000-0002-4731-1362
Türkiye
Berkan Can Kara
0000-0001-7459-679X
Türkiye
Aykut Kul
0000-0002-2851-2222
Türkiye
Zeynep Hamamcı
0000-0002-3678-9387
Türkiye
Erken Görünüm Tarihi
16 Şubat 2026
Yayımlanma Tarihi
16 Şubat 2026
Gönderilme Tarihi
14 Aralık 2025
Kabul Tarihi
16 Şubat 2026
Yayımlandığı Sayı
Yıl 1970 Sayı: Advanced Online Publication
