Türkiye’de Boşanmış Kadınlara Yönelik Psikososyal Müdahalelere Kapsamlı Bir Bakış

Öz

Bu çalışma Türkiye’de boşanmış kadınlarla gerçekleştirilen psikososyal müdahaleleri; kullanılan yöntemler, kuramsal bakış açısı, örneklem özellikleri, müdahale türü ve içeriği, uygulama biçimi ve elde edilen sonuçlar açısından kapsamlı biçimde incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışma PRISMA-ScR kılavuzu çerçevesinde sistematik kapsam incelemesi yöntemiyle yürütülmüştür. Çalışma kapsamında Web of Science, Scopus, PubMed, YÖKTEZ ve ULAKBİM veri tabanları taranmış ve dahil etme/hariç tutma kriterleri doğrultusunda incelenecek çalışmalar belirlenmiştir. Tarama süreci sonucunda Türkiye’de boşanmış kadınlarla gerçekleştirilen psikososyal müdahaleleri inceleyen toplam altı çalışmaya ulaşılmıştır. Bulgular, Türkiye’de bu alanda yapılan müdahalelerin sınırlı sayıda olduğunu, kuramsal yaklaşım açısından çeşitlilik gösterdiğini, çoğunlukla yüz yüze ve grup temelli uygulamaları içerdiğini göstermektedir. İlgili araştırmalarda psikososyal müdahalelerin boşanmaya uyum, duygusal farkındalık, psikolojik iyi oluş, psikolojik dayanıklılık, aile yaşam doyumu, depresyon, anksiyete, yalnızlık, ebeveyn stresi, ebeveyn kabulü ve empati düzeyi gibi değişkenler üzerindeki etkililiklerinin incelendiği saptanmıştır. Dahil edilen tüm çalışmalarda psikososyal müdahalelerin sonrasında psikolojik değişkenlerde olumlu yönde anlamlı değişimler gerçekleşmiştir. Sonuç olarak, bu bulgular Türkiye’de boşanmış kadınlarla gerçekleştirilen psikososyal müdahalelerin etkililiğine ilişkin olumlu bir tablo ortaya koymaktadır. Bununla birlikte ulaşılan çalışmaların sınırlı sayıda olması gelecek araştırmalarda boşanmış kadınların psikososyal iyi oluşlarını desteklemek amacıyla yeni müdahalelerin geliştirilmesinin gerekliliğini ve önemini vurgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• kadın
• boşanma
• psikososyal müdahale
• kültür
• kapsam incelemesi

An Overview of Psychosocial Interventions with Divorced Women in Türkiye

Öz

This study aims to comprehensively examine psychosocial interventions conducted with divorced women in Türkiye. A total of six studies examining psychosocial interventions were included in the study at the end of a systematic scoping review process, following the PRISMA-ScR guidelines, in the Web of Science, Scopus, PubMed, YÖKTEZ, and ULAKBİM databases. The findings show that the number of interventions in this field in Türkiye is limited, and there is diversity in terms of theoretical approaches, sample characteristics, intervention type and content, and implementation methods. The effectiveness of psychosocial interventions in these studies was examined across variables such as adjustment to divorce, emotional awareness, psychological well-being, psychological resilience, family life satisfaction, depression, anxiety, loneliness, parental stress, parental acceptance, and empathy. All included studies showed significant positive changes in psychological variables following psychosocial interventions. Consequently, these findings present a positive picture regarding the effectiveness of psychosocial interventions conducted with divorced women in Türkiye. However, the limited number of studies highlighted the need and importance of developing new interventions to support the psychosocial well-being of divorced women in future research.

Anahtar Kelimeler

• women
• divorce
• psychosocial intervention
• culture
• scoping review

Kaynakça

1. Açıkdeniz M, Woh YG, Goh PS, Watanebe Y, Noro I, Wang R et al. (2024) The influence of perceived social support on support seeking across individualistic/collectivistic employees. International Journal of Cross Cultural Management, 24:185-205.
2. Amato PR (2000) The consequences of divorce for adults and children. J Marriage Fam, 62:1269-1287.
3. Amato PR, Previti D (2003) People's reasons for divorcing: gender, social class, the life course, and adjustment. J Fam Issues, 24:602–626.
4. Arntz A, Jacob GA, Lee CW, Brand-de Wilde OM, Fassbinder E, Harper RP et al. (2022) Effectiveness of predominantly group schema therapy and combined individual and group schema therapy for borderline personality disorder: a randomized clinical trial. JAMA Psychiatry, 79:287–299.
5. Ashalatha TL, Saranya TS, Gupta SK (2025) The lived experience of divorce: a narrative analysis of personal stories and identity reconstruction of women. Front Sociol, 10:1617489.
6. Attiq-UL-Rehman A, Shahzadi A (2025) Post-divorce realities: a multidimensional study on the lives of divorced women in a conservative society. Pakistan Journal of Gender Studies, 25(2):1-21.
7. Aydın S, Şahin A, Bahadır M (2025) Gray divorce in the shadow of modernization: changing family dynamics in Türkiye. Soc Sci (Basel), 14:615-629.
8. Badri M, Alkhaili M, Aldhaheri H, Yang G, Albahar M, Yaaqeib S et al. (2025) Starting over after divorce: a psychosocial analysis of emotional distress, social disconnection, and mental well-being among women in Abu Dhabi. Psychiatry Int (Basel), 6:69-83.

9. Bilici I (2025) Patriarchal norms in Turkey and their influence on women’s development and domestic roles: a literature review. The American Journal of Student Research, 3:713-720.
10. Bourassa KJ, Ruiz JM, Sbarra DA (2018) Smoking and physical activity explain the increased mortality risk following marital separation and divorce: evidence from the English longitudinal study of ageing. Ann Behav Med, 53:255-266.
11. Bulut-Ateş F (2015) Çocuk-ebeveyn ilişki terapisi eğitiminin boşanmış annelerin empati, kabul ve stres düzeylerine etkisi (Uzmanlık tezi). Adana, Çukurova Üniversitesi.
12. Can Y, Aksu NB (2016) Boşanma sürecinde ve sonrasında kadın. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 15:889-902.
13. Canbulat N, Aladağ M (2024) Emotion-focused group counseling with Turkish divorced women: a mixed design study. Curr Psychol, 43:4622–4637.
14. Cherlin AJ (2004) The deinstitutionalization of American marriage. J Marriage Fam, 66:848–861.
15. Clarke-Stewart A, Brentano C (2008) Divorce: Causes and Consequences. New Haven, Yale University Press.
16. Clement S, Schauman O, Graham T, Maggioni F, Evans-Lacko S, Bezborodovs N et al. (2015) What is the impact of mental health-related stigma on help-seeking? a systematic review of quantitative and qualitative studies. Psychol Med, 45:11-27.
17. Creswell JW, Piano-Clark VL (2011) Designing And Conducting Mixed Methods Research, 3rd ed. Thousand Oaks, CA, Sage.
18. Çaplı M, Çelikay-Söyler H (2024) Boşanmış ve evli kadınlarda depresyon, anksiyete, stres, duygusal yalnızlık ve sosyal kaygının karşılaştırılması. Sosyal, Beşerî ve İdari Bilimler Dergisi, 7:55-73.
19. Dechartres A, Trinquart L, Boutron I, Ravaud P (2013) Influence of trial sample size on treatment effect estimates: meta-epidemiological study. BMJ, 346:f2304.
20. Deshlahra N (2020) Rising trends of separation and divorce: an analysis of societal and cultural shifts. Int Educ Res J, 11:62-63.
21. Dickersin K (1990) The existence of publication bias and risk factors for its occurrence. JAMA, 263:1385-1389.
22. Eurostat (2025a) Marriage and divorce statistics. https://ec.europa.eu/eurostat/statisticsexplained/index.php? title=Marriage_and_divorce_statistics (Accessed 25.11.2025).
23. Eurostat (2025b) Glossary: divorce. https://ec.europa.eu/eurostat/statisticsexplained/index.php?title=Glossary:Divorce (Accessed 25.11.2025).
24. Faber J, Fonseca LM (2014) How sample size influences research outcomes. Dental Press J Orthod, 19:27-29.
25. Hafliðadóttir SH, Juhl CB, Nielsen SM, Henriksen M, Harris IA, Bliddal H et al. (2021) Placebo response and effect in randomized clinical trials: meta-research with focus on contextual effects. Trials, 22:493-512.
26. Hald GM, Ciprić A, Sander S, Strizzi JM (2022) Anxiety, depression and associated factors among recently divorced individuals. J Ment Health, 31:462-470.
27. Halisdemir D, Nazlı S (2023) Boşanmaya uyum programının velayeti üstlenmiş anne ve çocuklarının boşanmaya uyum, psikolojik sağlamlık ve aile yaşam doyumlarına etkisi. Aile Psikolojik Danışmanlığı Dergisi, 6:1-36.
28. Hill KG, Woodward D, Woelfel T, Hawkins JD, Green S (2016) Planning for long-term follow-up: strategies learned from longitudinal studies. Prev Sci, 17:806–818.
29. Hu Y, Metsä-Simola N, Malmberg S, Martikainen P (2024) Trajectories of antidepressant use before and after union dissolution and re-partnering in later life: a prospective total population register-based cohort study. J Epidemiol Community Health, 78:277-283.
30. Jeong KH, Lee S, Kim C, Im JH, Jung H (2024) Patterns of depression among women post-divorce and the influential factors: latent growth modeling. J Affect Disord Rep, 17:100789.
31. Jopp DS, Lampraki C, Meystre C, Znoj H, Brodbeck J (2021) Professional support after partner loss: likelihood and correlates of help-seeking behavior. Front Psychol, 12:767-794.
32. Karadeniz-Özbek S (2019) Boşanma sonrası psikolojik destek programının bireylerin uyum düzeylerine etkisi (Uzmanlık tezi). Samsun, Ondokuz Mayıs Üniversitesi.
33. Karaman-Kıyak G (2025) Sermaye sahipliğine göre boşanma sonrası kadının konumu: Samsun-Atakum örneği (Uzmanlık tezi). Samsun, Ondokuz Mayıs Üniversitesi.
34. Kelebek-Küçükarslan G, Atasü-Topcuoğlu R (2024) Women’s high-conflict divorce experiences and access to statutory social services in Turkey. Affilia, 39:607-627.
35. Kılıç-Boduroğlu S, Boduroğlu G, Alayvaz Güngör C (2025) Tek ebeveyn olarak kadınların karşılaştığı sorun, gereksinim ve beklentilerinin incelenmesi. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 67:271-289.
36. Kim A, Jeon S, Song J (2023) Self-stigma and mental health in divorced single-parent women: mediating effect of self-esteem. Behav Sci (Basel), 13:744-756.
37. Konstam V, Karwin S, Curran T, Lyons M, Celen-Demirtas S (2016) Stigma and divorce: a relevant lens for emerging and young adult women? J Divorce Remarriage, 57:173–194.
38. Korucu SM (2023) Toplumsal cinsiyet bağlamında kadının boşanması ve boşanmanın sosyal boyutunun kadınlar tarafından değerlendirilmesi. Sağlık Hizmetlerinde Kuram ve Uygulama Dergisi, 3:95-104.
39. Kucur F, Kelebek Ö (2021) Boşanmış kadınların boşanma aşaması, süreci ve sonrasında yaşadıkları zorluklar: Esenler SHM örneği. Sosyal Siyaset Konferansları Dergisi/Journal of Social Policy Conferences, 80:231-266.
40. Leopold T (2018) Gender differences in the consequences of divorce: a study of multiple outcomes. Demography, 55:769-797.
41. Mlinarić A, Horvat M, Šupak Smolčić V (2017) Dealing with the positive publication bias: why you should really publish your negative results. Biochem Med (Zagreb), 27:447-452.
42. Mortelmans D (2020) Economic consequences of divorce: a review. In Parental Life Courses After Separation And Divorce In Europe, (Eds M Kreyenfeld, H Trappe):23-43. Cham, Springer.
43. Munn Z, Pollock D, Khalil H, Alexander L, Mclnerney P, Godfrey CM et al. (2022) What are scoping reviews? providing a formal definition of scoping reviews as a type of evidence synthesis. JBI Evid Synth, 20:950-952.
44. O’Dwyer C, O’Connor E, Doyle O, Carr A (2025) Parents plus systemic solution‐focused parent training programs: an updated systematic review. Fam Process, 64:e70049.
45. Öngider N (2013) Bilişsel davranışçı terapinin boşanma sonrasında kadınların depresyon, anksiyete ve yalnızlık semptomlarında etkinliği: bir pilot çalışma. Bilişsel Davranışçı Psikoterapi ve Araştırmalar Dergisi, 2:147-155.
46. Özen Y (2024) Grup Psikoterapilerine Giriş: Grupla Psikolojik Danışma El Kitabı. Ankara, Akademisyen Kitabevi.
47. Peters MDJ, Marnie C, Tricco AC, Pollock D, Munn Z, Alexander L et al. (2020) Updated methodological guidance for the conduct of scoping reviews. JBI Evid Synth, 18:2119-2126.
48. Philip G, O’Brien M (2016) Are interventions supporting separated parents father-inclusive? insights and challenges. Child Fam Soc Work, 21:463-472.
49. Saini MA, Corrente S (2024) Educating for change: a meta‐analysis of education programs for separating and divorcing parents. Fam Court Rev, 62:512–541.
50. Singh S, Upadhyay DK (2025) Exploring relationship between depression, insecurity, belongingness and sexuality among divorced individuals. Indian Journal of Human Relations, 33:18-25.
51. Shechtman Z, Kiezel A (2016) Why do people prefer individual therapy over group therapy? Int J Group Psychother, 66:571-591.
52. Sheykhi MT (2020) Worldwide increasing divorce rates: a sociological analysis. Konfrontasi Jurnal Kultural Ekonomi dan Perubahan Sosial, 7:116-123.
53. Smock PJ, Tzoc K, Carr D (2023) Gender and the economic consequences of divorce in the United States: variation by race and ethnicity. J Fam Econ Issues, 45:800-818.
54. Soygan H, Gedik E (2019) Kocasız yaşam: Yozgat’ta boşanmış kadınların deneyimleri. Journal of Turkish Studies, 14:3953-3966.
55. Struffolino E, Bernardi L, Larenza O (2020) Lone mothers’ employment trajectories: a longitudinal mixed-method study. Comparative Population Studies. 45:265-298.
56. TÜİK (2025) Türkiye İstatistik Kurumu Evlenme ve boşanma istatistikleri. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Evlenme-ve-Bosanma-Istatistikleri-2024-54194 (Accessed 21.11.2025).
57. Uğur SB, Çiçekli A (2023). Boşanmış olmak: kadınlara yönelik damga ve ön yargıları ekşi sözlük paylaşımları üzerinden okumak. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 61:192-227.
58. Uru MK, Dirimeşe E (2023) The stigmatization of the divorced individuals. Universal Journal of History and Culture, 5:17-30.
59. Uyar E (2024). Boşanmış kadın ve erkek bireylerin boşanma sonrası yaşadıkları zorlukların toplumsal cinsiyet bağlamında karşılaştırılması: Karaman ili örneği (Uzmanlık tezi). Karaman, Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi.
60. Uyar N, Yıldırım İ (2023) Post-divorce emotion/social adjustment of women: effectiveness of a psycho-education program based on cognitive behavioral theory. Turkish Psychological Counseling and Guidance Journal, 13:330-344.
61. van Eijk NL, Gilissen R, Creemers D, Schweren LJS, van Ballegooijen W (2025) Comparative effectiveness of individual, group, family and combined therapy formats on suicidality: a meta-analysis. Clin Psychol Psychother, 32:e70112.
62. Wade TJ, Veldhuizen S, Cairney J (2011) Prevalence of psychiatric disorder in lone fathers and mothers: examining the intersection of gender and family structure on mental health. Can J Psychiatry, 56:567-573.
63. Wartolowska KA, Hohenschurz-Schmidt D, Vase L, Aronson JK (2023) The importance of using placebo controls in nonpharmacological randomised trials. Pain, 164:921–925.