Dijital Vicdan: Dijital Çağda Vicdanın Sembolikleşmesi Üzerine Kuramsal Bir İnceleme

Öz

Dijitalleşmenin gündelik yaşamın merkezine yerleşmesiyle birlikte, bireylerin ahlaki değerlendirme ve sorumluluk pratikleri önemli bir dönüşüm geçirmiştir. Özellikle sosyal medya ve yapay zekâ destekli dijital ortamlar, vicdanın nasıl deneyimlendiği, ifade edildiği ve eyleme dönüştüğü sorusunu yeniden gündeme getirmiştir. Son yıllarda kamusal ve akademik söylemde görünürlük kazanan “dijital vicdan” kavramı, bu dönüşümü tanımlamak üzere kullanılmakla birlikte, kavramın kuramsal sınırları ve işlevi literatürde yeterince netleştirilmemiştir. Bu çalışma, Türk Dil Kurumu’nun kamusal tanımı ile normatif dijital etik literatürünü kuramsal bir çerçevede buluşturarak, dijital çağda vicdanın nasıl sembolikleşmiş bir işleyiş kazandığını açıklamayı amaçlamaktadır. Kuramsal analiz ve kavram inşasına dayanan makale, klasik psikoloji ve etik literatüründe vicdanın eyleme yönelten düzenleyici bir mekanizma olarak tanımlanmasından hareketle, dijital ortamlarda bu işlevin hangi koşullarda zayıfladığını tartışmaktadır. Çalışma, dijital vicdanın normatif yaklaşımlarda çoğunlukla etik bir ideal olarak ele alındığını; buna karşılık dijital pratiklerde vicdanın sıklıkla düşük maliyetli, görünürlük temelli ve rahatlatıcı sembolik eylemler üzerinden işlediğini ileri sürmektedir. Bu doğrultuda önerilen kuramsal model, dijital vicdanın sembolikleşmesine yol açan öncül koşulları, işleyiş mekanizmalarını ve olası bireysel–toplumsal sonuçları bütüncül bir çerçevede açıklamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Dijital vicdan
• vicdan
• dijital etik
• sembolikleşme
• dijital sorumluluk

Digital Conscience: A Theoretical Examination of the Symbolization of Conscience in the Digital Age

Öz

With the centralization of digitalization in everyday life, individuals’ practices of moral judgment and responsibility have undergone a significant transformation. In particular, social media and AI-supported digital environments have brought renewed attention to the question of how conscience is experienced, expressed, and translated into action. Although the concept of “digital conscience” has gained visibility in recent years in both public and academic discourse as a way of describing this transformation, its theoretical boundaries and functional role have not yet been sufficiently clarified in the literature. This study aims to explain how conscience has acquired a symbolic mode of operation in the digital age by bringing together the public definition provided by the Turkish Language Association and the normative digital ethics literature within a theoretical framework. Based on theoretical analysis and concept construction, the article departs from classical psychology and ethics literature that defines conscience as a regulatory mechanism guiding action, and discusses the conditions under which this function becomes weakened in digital environments. The study argues that while digital conscience is predominantly addressed as an ethical ideal in normative approaches, in digital practices conscience often operates through low-cost, visibility-oriented, and emotionally relieving symbolic actions. Accordingly, the proposed theoretical model explains, in an integrated framework, the antecedent conditions, operational mechanisms, and potential individual and societal consequences that lead to the symbolization of digital conscience.

Anahtar Kelimeler

• Digital conscience
• conscience
• digital ethics
• symbolization
• digital responsibility

Kaynakça

1. Bandura A (1999) Moral disengagement in the perpetration of inhumanities. Pers Soc Psychol Rev, 3:193-209.
2. Christensen HS (2011) Political activities on the internet: Slacktivism or political participation by other means? First Monday, 16(2): doi: 10.5210/fm.v16i2.3336.
3. Coeckelbergh M (2020) AI Ethics. Cambridge, MA; MIT Press.
4. Çoban S, İnceoğlu Y (2015) İnternet ve Sokak. İstanbul, Ayrıntı Yayınları.
5. Floridi L (2013) The Ethics of Information. Oxford, Oxford University Press.
6. Floridi L (2016) On human dignity as a foundation for the right to privacy. Philos Technol, 29:307-312.
7. Freud S (1961) The Ego and the Id. New York, W W Norton.
8. Haidt J (2001) The emotional dog and its rational tail: A social intuitionist approach to moral judgment. Psychol Rev, 108:814-834.

9. Haidt J (2007) The new synthesis in moral psychology. Science, 316:998-1002.
10. Haidt J, Bjorklund F (2006) Social intuitionists answer six questions about morality. In Moral Psychology, Volume 2: The Cognitive Science of Morality: Intuition and Diversity (Ed W Sinnott-Armstrong):181-254. Oxford, Oxford University Press.
11. Halupka M (2014) Clicktivism: A systematic heuristic. Policy Internet, 6:115-132.
12. Jaakkola E (2020) Designing conceptual articles: Four approaches. AMS Rev (N Y), 10:18-26.
13. Kant I (1797/1996) The Metaphysics of Morals. Cambridge, Cambridge University Press.
14. Kohlberg L (1984) The Psychology of Moral Development: Essays on Moral Development. San Francisco, Harper & Row.
15. Kristofferson K, White K, Peloza J (2014) The nature of slacktivism. J Consum Res, 40:1149-1166.
16. Merritt AC, Effron DA, Monin B (2010) Moral self-licensing: When being good frees us to be bad. Soc Personal Psychol Compass, 4:344-357.
17. Morozov E (2011) The Net Delusion: The Dark Side of Internet Freedom. New York, PublicAffairs.
18. Papacharissi Z (2015) Affective Publics: Sentiment, Technology, and Politics. Oxford, Oxford University Press.
19. Podsakoff PM, MacKenzie SB, Podsakoff NP (2016) Recommendations for creating better concept definitions in the organizational, behavioral, and social sciences. Organ Res Methods, 19:159-203.
20. Shah V, Sivitanides M, Mehta MR (2013) The era of digital activism. International Journal of Information Technology, Communications and Convergence, 2:295-307.
21. TDK (2025) Türk Dil Kurumu 2025 yılının kelimesi: Dijital vicdan. https://tdk.gov.tr/icerik/basindan/turk-dil-kurumu-2025-yilinin-kelimesi-kavramini-acikladi-dijital-vicdan/ (Accessed 02.01.2026).
22. Turan T (2024) Dijital Vicdan: Yapay Zekâ Çağında Etik. İstanbul, Yaz Yayınları.
23. Ürkmez D (2020) Dijital aktivizm olarak sosyal medyada boykot çağrıları: Watsons krizi. Karadeniz İletişim Araştırmaları Dergisi, 7:106-125.
24. Vallor S (2016) Technology and the Virtues: A Philosophical Guide To a Future Worth Wanting. New York, Oxford University Press.
25. Whetten DA (1989) What constitutes a theoretical contribution? Acad Manage Rev, 14:490-495.
26. Yegen C (2014) Bir dijital aktivizm biçimi olarak slaktivizm: Change.org örneği. Karadeniz İletişim Araştırmaları Dergisi, 4:84-108.