Toplum Ruh Sağlığı Merkezine Erişimin Hasta, Hasta Yakını ve Sağlık Profesyonelleri Açısından Nitel Değerlendirilmesi

Öz

Amaç: Bu araştırmanın amacı, Toplum Ruh Sağlığı Merkezlerine erişim ve bu merkezlerdeki hizmet deneyimini hasta, hasta yakını ve sağlık personeli açısından değerlendirmektir. Yöntem: Çalışmada niteliksel araştırma desenlerinden fenomenolojik yaklaşım kullanılmış, veri analizi tematik analiz yöntemiyle gerçekleştirilmiştir. İstanbul'da bir Toplum Ruh Sağlığı Merkezi'ne kayıtlı, amaçlı örneklemle seçilen 5 hasta, 5 hasta yakını ve 5 sağlık personeli olmak üzere toplam 15 kişiyle, her grup için beşer soru içeren 15 yarı yapılandırılmış açık uçlu soru aracılığıyla derinlemesine görüşme yapılmıştır. Bulgular: Analiz sonucunda iki ana tema ortaya çıkmıştır: "Toplum Ruh Sağlığı Merkezlerine yönelik görüşler" ve "Aktivite/etkinlikler/hasta davranışları". İlk tema beş alt kategori altında hizmetlerin bireysel ve toplumsal düzeydeki algılanışını göstermiştir. İkinci temada ise sosyal ve terapötik etkinliklerin hasta davranışları üzerindeki etkileri altı alt kategoriyle ortaya konmuştur. Sonuç: Sağlık personeli, sistemi bütüncül değerlendirerek hizmet kalitesine ve hasta davranışlarının olumlu desteklenmesine katkı sağlamıştır. Hasta yakınları, hizmetin etkinliği ve gönüllü katılım konusunda daha eleştirel tutum sergilemiş, daha görünür sonuçlar beklenmiştir. Hastalar kendi deneyimlerine, yalnızlık, sosyalleşme, başvuru nedenleri ve davranışsal değişimlere odaklanmış; bu da merkezlerin bireysel iyilik hâli açısından önemli bir sosyal alan oluşturduğunu göstermiştir.

Anahtar Kelimeler

• Toplum Ruh Sağlığı
• Hasta
• Hasta Yakını
• Sağlık Profesyonelleri

Qualitative Assessment of Access to Community Mental Health Centers from the Perspectives of Patients, Patient Relatives, and Healthcare Professionals

Öz

Objective: The aim of this study is to evaluate access to Community Mental Health Centers and the experience of services provided at these centers from the perspectives of patients, their relatives, and healthcare personnel. Method: A phenomenological approach, one of the qualitative research designs, was employed, and data were analyzed using thematic analysis. A total of 15 participants—5 patients, 5 patient relatives, and 5 healthcare professionals—registered at a Community Mental Health Center in Istanbul were selected through purposive sampling. In-depth interviews were conducted using 15 semi-structured, open-ended questions, five per group. Results: The analysis yielded two main themes: "views on Community Mental Health Centers" and "activities/therapeutic events/patient behaviors." The first theme, examined under five subcategories, revealed how the services are perceived at individual and societal levels. The second theme, comprising six subcategories, demonstrated the effects of social and therapeutic activities on patient behaviors along with participants' observations and assessments. Conclusion: Healthcare personnel contributed to service quality and positive support of patient behaviors by evaluating the system holistically. Patient relatives adopted a more critical stance regarding the effectiveness of services and voluntary participation, expecting more visible outcomes. Patients focused on their own experiences—loneliness, socialization, reasons for seeking care, and behavioral changes—indicating that Community Mental Health Centers constitute an important social space for individual well-being.

Anahtar Kelimeler

• Community mental health
• Patients
• Patient Relatives
• Healthcare Professionals

Kaynakça

1. rias D, Saxena S, Verguet S (2022) Quantifying the global burden of mental disorders and their economic value. eClinicalMedicine, 54:101675.
2. Arslan E (2022) Nitel araştırmalarda geçerlilik ve güvenilirlik. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 51(Özel sayı 1):395-407.
3. Artukoğlu P (2019) Türkiye'de toplum ruh sağlığı hizmetlerinin durumu: Kalitatif bir çalışma (Yüksek lisans tezi). İzmir, Dokuz Eylül Üniversitesi.
4. Attepe Özden S, Tekindal M, Gedik E, Erim F, Ege A, Tekindal A, (2022). Nitel araştırmaların rapor edilmesi: Coreq kontrol listesinin Türkçe uyarlaması. Avrupa Bilim ve Teknoloji Dergisi, 35:522-529.
5. Bekiroğlu S, Demiröz F (2020) Toplum ruh sağlığı merkezlerinden hizmet alan ağır ruhsal hastalığa sahip bireylerin sosyal işlevselliğinin incelenmesi. Toplum ve Sosyal Hizmet, 31:1053-1079.
6. Braun V, Clarke V (2006) Using thematic analysis in psychology. Qual Res Psychol, 3:77-101.
7. Braun V, Clarke V (2013) Successful Qualitative Research: A Practical Guide For Beginners. London, Sage.
8. Creswell JW, Poth CN (2018) Qualitative Inquiry And Research Design: Choosing Among Five Approaches. 4th ed. Thousand Oaks, CA, Sage.

9. Çakmak S, Aker T, Şahin N (2016) Toplum ruh sağlığı merkezlerinde uygulanan uğraşı aktivitelerinin tedavi sürecine katkısı. Anadolu Psikiyatri Derg, 17:17.
10. Deveci A, Esen Danacı A, Yurtsever F, Deniz F, Gürlek Yüksel E (2008) Şizofrenide psikososyal beceri eğitiminin belirti örüntüsü, içgörü, yaşam kalitesi ve intihar olasılığı üzerine etkisi. Turk Psikiyatri Derg, 19:266-273.
11. Gözen D, Buz S (2020) Toplum ruh sağlığı merkezinden hizmet alan bireylerin ve merkezde çalışan profesyonellerin deneyimleri. Toplum ve Sosyal Hizmet, 31:1459-1486.
12. Guest G, Bunce A, Johnson L (2006) How many interviews are enough? An experiment with data saturation and variability. Field Methods, 18:59-82.
13. Guest G, Namey E, Chen M (2020) A simple method to assess and report thematic saturation in qualitative research. PLoS One, 15:e0232076.
14. Güvenç NC, Öner H (2020) Views of patient relatives and health professionals about the reasons of the patients enrolled in the community mental health center to discontinue or irregularly continue the center. Int J Soc Psychiatry, 66:707-723.
15. Hennink M, Kaiser BN (2022) Sample sizes for saturation in qualitative research: A systematic review of empirical tests. Soc Sci Med, 292:114523.
16. Karip S (2023) Toplum ruh sağlığı merkezlerinde sunulan hizmetlerin ruhsal bozukluğu olan bireye bakım verenler ve ruh sağlığı profesyonelleri tarafından değerlendirilmesi (Doktora Tezi). Konya, Selçuk Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü.
17. Kayacan PA, Kılıç B (2023) Türkiye’de toplum ruh sağlığı hizmetleri: Kalitatif bir çalışma. Halk Sağlığı Araştırma ve Uygulamaları Dergisi, 1:56-64.
18. Newman D, O'Reilly P, Lee SH, Kennedy C (2017) Challenges in accessing and interviewing participants with severe mental illness. Nurse Res., 22;25:37-42.
19. Özden SA, Çoban Aİ (2018) Community based mental health services, in the eye of community mental health professionals. Journal of Psychiatric Nursing, 9:186-194.
20. Patel V, Saxena S, Lund C, Thornicroft G, Baingana F, Bolton P et al. (2018) The Lancet commission on global mental health and sustainable development. Lancet, 392:1553-1598.
21. Sağlık Bakanlığı (2011) Toplum Ruh Sağlığı Merkezleri Hakkında Yönerge. Ankara, Sağlık Bakanlığı.
22. Salık S, Doğan S, Yıldırım A, Kılıç M (2025) The experiences of patients enrolled in community mental health centers regarding the illness process. J Psychiatr Ment Health Nurs, 32:288-296.
23. Sardoğan C (2021) Toplum ruh sağlığı merkezine kayıtlı psikotik bozukluk tanılı hastaların TRSM programına düzenli katılım sıklığı ve ilişkili faktörlerin incelenmesi (Yüksek lisans tezi). İstanbul, İstanbul Kent Üniversitesi.
24. Saruç S, Kılıç A (2015) Toplum ruh sağlığı merkezinden hizmet alan bireylerin sosyal destek ve baş etme durumları. Toplum ve Sosyal Hizmet, 26:83-102.
25. Sohn M, Barrett H, Talbert J (2014) Community mental health center service use and consumer satisfaction. Community Mental Health J, 50:1-8.
26. Söğütlü L, Esen Danacı A, Savaş HA, Yılmaz E (2017) Toplum ruh sağlığı merkezinde izlenen şizofreni hastalarında psikososyal beceri eğitiminin etkileri. Anadolu Psikiyatri Derg, 18:121-128.
27. Syed ST, Gerber BS, Sharp LK (2013) Traveling towards disease: transportation barriers to health care access. J Community Health, 38:976-93.
28. Şahin S, Elbozan Cumurcu B, Ünal S (2020) Toplum ruh sağlığı merkezi hizmetlerinin tedaviye uyum, içgörü ve sosyal işlevsellik üzerine etkisi. Anadolu Psikiyatri Derg, 21:465-472.
29. Tait L, Birchwood M, Trower P (2002) A new scale for measuring engagement with community mental health services. J Ment Health, 11:191-198.
30. Tekindal M, Uğuz Arsu Ş (2020) Nitel araştırma yöntemi olarak fenomenolojik yaklaşımın kapsamı ve sürecine yönelik bir derleme. Ufkun Ötesi Bilim Dergisi, 20:153-182.
31. Tekindal M, Attepe Özden S, Gedik E, Ege A, Erim F, Tekindal A (2021) Nitel araştırmaların raporlanmasında standartlar: SRQR kontrol listesinin Türkçe uyarlaması. Opus International Journal of Society Researches, 18:5425-5443.
32. TPD (2020) Toplum Ruh Sağlığı Merkezleri Görev Grubu Çalışma Raporu. Ankara, Türkiye Psikiyatri Derneği.
33. Ural A (2011) Bilimsel Araştırma Süreci ve SPSS ile Veri Analizi. Ankara, Detay Yayıncılık.
34. Van Genk C, Roeg D, van Vugt M, van Weeghel J, Van Regenmortel, T (2023) Current insights of community mental healthcare for people with severe mental illness: A scoping review. Front Psychiatry, 14:1156235.
35. Van Hoe C, Moureau L, Verhofstadt M (2024) How to engage people experiencing severe and persistent mental illness in qualitative research: A descriptive and reflexive analysis. Int J Qual Stud Health Well-being, 19:2408817.
36. WHO (2021) Guidance on Community Mental Health Services: Promoting Person-Centred and Rights-Based Approaches. Geneva, World Health Organization.
37. WHO (2025) World Mental Health Today: Latest Data. Geneva, World Health Organization.
38. Xiao J, Tourangeau A, Widger K, Berta W (2017) Discharge planning in mental health care: A qualitative study of patient and family involvement. Int J Ment Health Nurs 26:603-612..