Etnik Milliyetçiliğin İnşasında Seçilmiş Travma: Bosna-Hersek Savaşı

Öz

Etnik milliyetçilik, dil, din ve ortak tarih anlatıları etrafında inşa edilen kolektif kimliğin siyasal mobilizasyon aracına dönüşmesi bakımından önem taşımaktadır. Büyük grup kimliğini inceleyen psikanalitik literatürde, Vamık Volkan’ın geliştirdiği “seçilmiş travma” kavramı, tarihsel kırılmaların toplumsal bellekteki kimlik kurucu işlevini açıklamaktadır. Bu çalışma, 1992–1995 Bosna-Hersek Savaşı bağlamında etnik milliyetçiliği psikanalitik bir perspektifle analiz etmektedir. Bosna Savaşı, belirli bir topluluğun varlığını hedef alan sistematik şiddet pratikleri çerçevesinde değerlendirilmektedir. Travmanın kolektif düzeyde içselleştirilmesi, yas sürecinin tamamlanamaması ve travmatik deneyimlerin kuşaklar arası aktarımı psikanalitik çözümleme yoluyla incelenmektedir. Çalışma, seçilmiş travmanın etnik milliyetçiliği besleyen güçlü bir psikolojik kaynak hâline geldiğini ve “öteki” algısının siyasal söylem aracılığıyla yeniden üretildiğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Politik Psikoloji
• Etnik Milliyetçilik
• Seçilmiş Travma
• Kolektif Bellek
• Bosna Savaşı

Chosen Trauma in the Construction of Ethnic Nationalism: The Bosnia and Herzegovina War

Öz

Ethnic nationalism is of significant importance in terms of the transformation of collective identity—constructed around language, religion, and shared historical narratives—into a tool for political mobilization. Within the psychoanalytic literature examining large-group identity, the concept of "chosen trauma" developed by Vamık Volkan explains the identity-constituting function of historical ruptures in social memory. This study analyzes ethnic nationalism from a psychoanalytic perspective within the context of the 1992–1995 Bosnia-Herzegovina War. The Bosnian War is evaluated within the framework of systematic violence practices targeting the existence of a specific community. The internalization of trauma at a collective level, the inability to complete the mourning process, and the intergenerational transmission of traumatic experiences are examined through psychoanalytic analysis. The study reveals that chosen trauma has become a powerful psychological resource fueling ethnic nationalism and that the perception of the "other" is reproduced through political discourse.

Anahtar Kelimeler

• Political Psychology
• Ethnic Nationalism
• Chosen Trauma
• Collective Memory
• Bosnian War

Kaynakça

1. Adaş, S., & Konuralp, E. (2020). Eski Yugoslavya’da Sırp milliyetçiliğinin tarihsel temelleri ve Yugoslavya Sosyalist Federal Cumhuriyeti’nin dağılmasına etkileri. Anadolu ve Balkan Araştırmaları Dergisi, 3(6), 107–139. https://doi.org/10.32953/abad.755901
2. Anderson, B. (1995). Hayalî cemaatler: Milliyetçiliğin kökenleri ve yayılması (İ. Savaşır, Çev., 2. bs.). Metis Yayınları.
3. Anderson, D. (1995). The collapse of Yugoslavia: Background and summary. https://www.fransamaltingvongeusau.com/documents/cw/CH2/34.pdf
4. Andrighetto, L., Halabi, S., Kosic, A., Petrović, N., Prelić, N., Pecini, C., & Nadler, A. (2024). Institutional acknowledgement of the chosen trauma in the background of its denial: A field experiment across conflicting groups. European Journal of Social Psychology, 54(5), 1037–1049. https://doi.org/10.1002/ejsp.3050
5. Audergon, A. (2004). Collective trauma: the nightmare of history. Psychotherapy and politics international, 2(1), 16-31
6. Bağcı, H. (1992). Bosna-Hersek “Soğuk savaş sonrası anlaşmazlıklara giriş”. Tarih Araştırmaları Dergisi, 16(27), 257–279. https://doi.org/10.1501/Tarar_0000000057
7. Balatekin, N., & Arslan, Y. (2017). Saraybosna’da kimlik üzerine: Bosna halkının aidiyet duygusuna dair dinamikler. Avrasya Dosyası Uluslararası İlişkiler ve Stratejik Araştırmalar Dergisi, 9(1), 5–33.
8. Bar-Tal, D., Chernyak-Hai, L., Schori, N., & Gundar, A. (2009). A sense of self-collective victimhood in intractable conflicts: Nature, antecedents, outcomes, and contexts. International Review of the Red Cross, 91(874), 229-258.

9. Brubaker, R. (2004). Ethnicity without groups. Harvard University Press.
10. Bora, T. (1995). Milliyetçiliğin provokasyonu: Bölgeler, sorunlar – Yugoslavya. Birikim Yayınları.
11. Botcharova, O. (2001). Implementation of track two diplomacy: Developing a model of forgiveness and reconciliation. In R. G. Helmick & R. L. Petersen (Eds.), Forgiveness and reconciliation: Religion, public policy, and conflict transformation (pp. 279–304). Templeton Foundation Press.
12. Bozkurt, G. S. (2010). Tito sonrası dönemde eski Yugoslavya bölgesindeki Türkler ve Müslümanlar. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 10(2), 51–95.
13. Cottam, M., Mastors, E., Preston, T., & Dietz, B. (2017). Siyaset psikolojisine giriş (M. Şenol, Çev.). BB101 Yayınları.
14. Çelik, A. B. (2011). Etnik çatışmaların çözümünde siyaset bilimi ve uyuşmazlık çözümü yaklaşımları. In N. Beriker (Ed.), Çatışmadan uzlaşmaya: Kuramlar, süreçler ve uygulamalar. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
15. Çevik, A. (2010). Politik psikoloji. Dost Kitabevi Yayınları.
16. Dalar, M. (2008). Dayton barış antlaşması ve Bosna Hersek’in geleceği. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 91–123.
17. Emgili, F. (2012). Bosna-Hersek trajedisinde (1992–1995) Türk birliği. Güneydoğu Avrupa Araştırmaları Dergisi, 21, 57–87.
18. Eriksen, T. H. (2004). Etnisite ve milliyetçilik (E. Uşaklı, Çev.). Avesta Yayınları.
19. Ertan, T. F. & Örs, O. (2018). Milliyetçiliğin müphemliği: Milliyetçilik nedir? Atatürk Yolu Dergisi, 16(62), 39–84. https://doi.org/10.1501/Tite_0000000493
20. Freud, S. (2010). Civilization and its discontents. W. W. Norton.
21. Gellner, E. (1983). Nations and nationalism. Cornell University Press.
22. Glenny, M. (2018). Yugoslavya: Büyük çöküş. Yapı Kredi Yayınları.
23. Güler, T., Emiroğlu, H., & Bayram, M. (2019). Yugoslavya’nın dağılma sürecinin araçsalcı bir yaklaşımla analizi. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 21(4), 1278–1293. https://doi.org/10.32709/akusosbil.563419
24. Gün, D. (2024). Batı Balkanlar’da ulusçuluk süreci ve Bosna-Hersek. Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 7(2), 163–174. https://doi.org/10.47948/efad.1575717
25. Halbwachs, M. (1992). On collective memory. University of Chicago Press.
26. Handžić Ferović, A. (2020). Cultural dimension of remembering genocide in Srebrenica. Hum: Journal of the Faculty of Humanities and Social Sciences University of Mostar, 15(23), 153–169. https://doi.org/10.47960/2303-7431.23.2020.153
27. Herder, J. G. (2020). Tarih felsefesi. Doğu Batı Yayınları.
28. Herman, J. L. (1992). Trauma and recovery: The aftermath of violence—from domestic abuse to political terror. Basic Books.
29. Honig, J. W., & Both, N. (1996). Srebrenica: Record of a war crime. Penguin Books.
30. Houghton, D. P. (2018). Siyaset psikolojisi: Durumlar, bireyler, olaylar. Bilge Kültür Sanat.
31. Kansu, A. F., & Tarhan, N. (2018). Politik Psikoloji ve Politik Öz-Yeterlik. Üsküdar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 6, 1-18.
32. Karakuş, Y. (2023). Balkanlarda güvensizlik ve çatışma profili olan bir ülke: “Bosna-Hersek’in değişmeyen kaosu”. Fikriyat Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 3(1), 26–40.
33. Kaufman, S. J. (2001). Modern hatreds: The symbolic politics of ethnic war. Cornell University Press.
34. Kelleci, T. (2017). Cinsiyetçi milliyetçilik ve savaşlarda cinsel şiddetin kullanımı: Bosna örneği. Alternatif Politika, 9(3), 409–441.
35. Kokurcan, A., & Özsan, H. H. (2012). Travma kavramının psikiyatri tarihindeki seyri. Kriz Dergisi, 20(1), 19–24. https://doi.org/10.1501/Kriz_0000000330
36. Labonté, V. (2024/2025). Media memory activism in post-conflict Bosnia-Herzegovina. Memory Studies, 18(4). https://doi.org/10.1177/17506980241270857
37. Mack, J. E. (2008). Önsöz. In V. D. Volkan, Kıbrıs: Savaş ve uyum çatışan iki etnik grubun psikanalitik tarihi (ss. IX–XXII). Everest Yayınları.
38. McDoom, O. S. (2012). The psychology of threat in intergroup conflict: Emotions, rationality, and opportunity in the Rwandan genocide. International Security, 37(2), 119–155. https://doi.org/10.1162/ISEC_a_00100
39. Mijić, A. (2021). Identity, ethnic boundaries, and collective victimhood: Analysing strategies of self-victimisation in postwar Bosnia-Herzegovina. Identities: Global Studies in Culture and Power, 28(4), 472–491. https://doi.org/10.1080/1070289X.2020.1748348
40. Özkan, B. (2014). Bosna’da kalıcı barış mümkün mü? Bilge Strateji, 6(10), 63–84.
41. Özkırımlı, U. (2015). Milliyetçilik kuramları. Doğu Batı Yayınları.
42. Pir, N. (2022). Socio-psychological factors leading to ethnic group conflicts: A review of the Bosnian genocide. Politik Psikoloji Dergisi, 2(2), 27–47.
43. Polat, F. (2023). Siyasal davranışın psikolojisi. Nobel Akademik Yayıncılık.
44. Rusinow, D. (2010). Yugoslavya’nın parçalanmasında ve iç savaş’ta Osmanlı mirası. In C. L. Brown (Ed.), İmparatorluk mirası. İletişim Yayınları.
45. Rüma, İ. (2008). Uluslararası toplum ve egemenlik: Bosna Hersek örneği. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 63(1), 237–272. https://doi.org/10.1501/SBFder_0000002059
46. Sadoğlu, H. (2016). Balkanlar’da milliyetçilik ve din. Uluslararası Politik Araştırmalar Dergisi, 2(1), 1–10. https://doi.org/10.25272/j.2149-8539.2016.2.1.01
47. Sancaktar, C. (2008). 1980 sonrası Yugoslavya’da Sırp ve Hırvat milliyetçiliği. Uluslararası Balkan Kongresi: Balkan Milletleri Arasında Etkileşim, 89–121. Tekirdağ, Türkiye.
48. Sandal Önal, E. (2015). Etnik çatışma, ırkçılık ve soykırım, In Ö. D. Gümüş (Ed.), Siyaset psikolojisi. Nobel.
49. Searle-White, J. (2001). The psychology of nationalism. New York: Palgrave.
50. Semercioğlu, H. (2017). Bosna Hersek’te yaşanan Boşnak-Sırp çatışmasının analizi. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 16(63), 1339–1360. https://doi.org/10.17755/esosder.286657
51. Smith, A. D. (2016). Milli kimlik (B. S. Şener, Çev.). İletişim Yayınları.
52. Subay, Ö. Ö. (2025). Psikanalitik yaklaşımla milliyetçilik psikolojisi bağlamında Türk-Yunan kimliği: 6/7 Eylül olayları. Beykoz Akademi Dergisi, 13(1), 537–568. https://doi.org/10.14514/beykozad.1556420
53. Šehagić, M. (2016). How a collective trauma influences ethno-religious relations of adolescents in present-day Sarajevo, Bosnia-Herzegovina. Social Inclusion, 4(2), 52–61. https://doi.org/10.17645/si.v4i2.497
54. Tıltak, M. (2015). Emotions and their manipulation in ethnic conflicts: Cases of Rwanda and Bosnia (Yayımlanmamış yüksek lisans tezi). Orta Doğu Teknik Üniversitesi.
55. Tugay, B., & Duran, H. (2021). Etnik çatışmalar ve barış çalışmaları üzerine politik psikolojik bir inceleme. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İİBF Dergisi, 16(2), 463–488.
56. Tutu, E. R. (2023). Kimlik inşasında tarihsel travmalar. Lapseki MYO Uygulamalı Araştırmalar Dergisi, 4(8), 28–39.
57. Türbedar, E. (2021). Bosna-Hersek’te milliyetçi söylemlerin tehlikeli yükselişi. ANKARAD, 2(4), 425–456.
58. Türkeş, M., Rüma, Ş. İ., Akşit, S., & Açar, D. A. (2012). Kriz sarmalında Bosna-Hersek: Devlet krizi (DPF 2012-RR 02). Boğaziçi Üniversitesi–TÜSİAD Dış Politika Forumu Araştırma Raporu
59. Volkan, V. D. (1997). Bloodlines: From ethnic pride to ethnic terrorism. Farrar, Straus and Giroux.
60. Volkan, V. D. (2000). Traumatized societies and psychological care. Mind and Human Interaction, 11(3), 177–194.
61. Volkan, V. D. (2002). Bosnia-Herzegovina: Chosen trauma and its transgenerational transmission. M. Shatzmiller (Ed.), Islam and Bosnia: Conflict resolution and foreign policy in multi-ethnic states içinde (ss. 86–97). McGill-Queen's University Press. https://doi.org/10.1515/9780773570092-008
62. Volkan, V. D. (2004). Blind trust: Large groups and their leaders in times of crisis and terror. Pitchstone Publishing.
63. Volkan, V. D. (2008). Kimlik adına öldürmek. Everest Yayınları.
64. Volkan, V. D. (2015). Büyük grup kimliği ve barışı sağlama. In Ö. D. Gümüş (Ed.), Siyaset psikolojisi. Nobel.
65. Yanık, C. (2013). Etnisite, kimlik ve milliyetçilik kavramlarının sosyolojik analizi. Kaygı, 20, 225–237.
66. Yoder, C. P. (2005). The little book of trauma healing: When violence strikes and community security is threatened. Good Books.
67. Zara, A. (2018). Kolektif travma döngüsü: Kolektif travmalarda uzlaşma, bağışlama ve onarıcı adaletin iyileştirici rolü. Klinik Psikiyatri, 21(3), 301–311. https://doi.org/10.5505/kpd.2018.36449
68. Zupançiç, A. (2022). Neden psikanaliz?. Metis Yayınları.