Osmanlı Taşra Mimarisinde Çok Katmanlılık ve Restitüsyonun Etik Boyutu: Hacı Kaya Camii Üzerine Deneysel Bir Model

Öz

Bu makale, Balıkesir kent merkezinde yer alan ve günümüzde hâlen ayakta olmakla birlikte ilk inşa dönemine ait özgün formu kesin olarak saptanamayan Hacı Kaya Camii örneği üzerinden, Osmanlı taşra camilerinde restitüsyonun nasıl yorumlanabileceğine dair kuramsal ve uygulamalı bir tartışma sunmaktadır. Yapının mevcut fiziksel dokusunda özgün plan, strüktür ve bezeme izlerinin belirgin biçimde kaybolmuş olması, geleneksel belge-temelli restitüsyon anlayışlarının sınırlarını ortaya koymakta; bunun yerine etik, tipolojik ve bağlamsal temellere dayalı, çok katmanlı ve temsil odaklı bir restitüsyon yaklaşımını gerekli kılmaktadır. Bu bağlamda çalışma, restitüsyonun yalnızca fiziksel biçimi yeniden kurmakla sınırlı olmayıp; mimari temsilin epistemolojik değerini, kültürel sürekliliği ve bellek mekânı olma potansiyelini de içerdiğini savunmaktadır. Çalışma üç aşamalı bir metodolojik kurgu izler. İlk olarak, uluslararası ilke metinleri doğrultusunda restitüsyonun tanımı, sınırları ve etik çerçevesi tartışılır. İkinci aşamada, Hacı Kaya Camii’nin tarihsel sürekliliği tahrir kayıtları ve sözlü tarih verileri aracılığıyla değerlendirilir; yapının bulunduğu mahallenin morfolojik gelişimi ve adlandırma sürekliliği üzerinden erken dönem camiye işaret eden mekânsal veriler ortaya konur. Üçüncü bölümde ise erken dönem Bursa camilerinden Şehabettin Paşa, Şeker Hoca, İsabey ve Alaattin Bey camileri ile karşılaştırmalı bir tipolojik analiz gerçekleştirilir. Bu analiz yoluyla plan şeması, örtü sistemi, giriş düzeni ve mekânsal bileşenlere dair olası restitüsyon senaryoları üretilir. Çalışmanın sonunda, restitüsyonun kesinlik iddiası taşıyan bir yeniden inşa olmaktan çok, çoklu temsiller aracılığıyla mimari belleği görünür kılan etik bir araştırma faaliyeti olduğu vurgulanır. Hacı Kaya Camii örneği üzerinden geliştirilen bu yorumlayıcı restitüsyon modeli, yalnızca söz konusu yapı için değil, benzer biçimde fiziksel ve belgesele dair verilerin sınırlı olduğu tüm taşra camileri için uygulanabilir, esnek ve bilimsel bir yöntem önerisi sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Yorumlayıcı Restitüsyon
• Osmanlı Taşra Mimarisi
• Tipolojik Analiz
• Mimari Temsil.

Multilayered Nature of Ottoman Provincial Architecture and the Ethical Dimension of Restitution: An Experimental Model on the Hacı Kaya Mosque

Öz

This article offers a theoretical and applied discussion of how restitution may be re-interpreted for Ottoman provincial mosques by focusing on the Hacı Kaya Mosque in Balıkesir, a structure that still stands today but whose original, first-phase configuration cannot be definitively identified. Due to the absence of surviving evidence for its initial plan, structure, and ornamentation, conventional document-based restitution approaches prove inadequate. Instead, the study proposes a multi-layered, representation-oriented model grounded in ethical, typological, and contextual analysis. Restitution is thus reframed not merely as a physical reconstruction, but as an epistemic practice involving architectural representation, cultural continuity, and spatial memory. The research follows a three-phase methodology. First, it discusses the conceptual and ethical limits of restitution as defined in international charters and academic literature. Second, the historical continuity of Hacı Kaya Mosque is examined using tahrir registers, cadastral data, and oral histories, while spatial clues related to the early phase are traced through the morphological evolution and naming consistency of its neighborhood. Third, a comparative typological analysis is conducted with four early Ottoman mosques in Bursa—Şehabettin Paşa, Şeker Hoca, İsa Bey, and Alaattin Bey—to generate plausible restitution scenarios for the plan layout, roofing type, and spatial organization. The article concludes that restitution should not aim for absolute certainty, but rather operate as an ethical research activity that makes architectural memory visible through alternative representations. The interpretive restitution model developed here provides a flexible and replicable framework for other provincial mosques lacking material or documentary evidence.

Anahtar Kelimeler

• Interpretive Restitution
• Ottoman Provincial Architecture
• Typological Analysis
• Architectural Representation.

Kaynakça

1. Avrami, E., Macdonald, S., Mason, R., & Myers, D. (Eds.). (2019). Values in heritage management: Emerging approaches and research directions. Getty Publications.
2. Ayverdi, E. H. (1981). Osmanlı mimarisinde Çelebi ve II. Sultan Murad devri (806–855/1403–1451) (Cilt 2). İstanbul Fetih Cemiyeti. Baykal, K. (1982). Bursa ve anıtları. Türkiye Anıt-Çevre Turizm Değerlerini Koruma Vakfı.
3. Bayrakal, S. (2007). Merkezi Plan Tasarımı ve Malzeme Özellikleriyle İlginç Bir Örnek: Göçbeyli (Bergama) Merkez Camii ve Restorasyon Önerileri. Sanat Tarihi Dergisi, 16(2), 1-26.
4. Erken, S. (1977). Türkiye'de vakıf abideler ve eski eserler II: Balıkesir, Bilecik, Bingöl, Bitlis, Bolu, Burdur. Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları.
5. Forte, M. (2014). 3D archaeology: New perspectives and challenges—the example of Çatalhöyük. Journal of Eastern Mediterranean Archaeology & Heritage Studies, 2(1), 1–29. https://doi.org/10.5325/jeasmedarcherstu.2.1.0001
6. Fouseki, K., & Cassar, M. (2014). Value-led heritage conservation. Journal of Cultural Heritage Management and Sustainable Development, 4(2), 114–128. https://doi.org/10.1108/JCHMSD-01-2013-0002
7. Günay, S., & Aydın, A. (2023). Muğlalı Yerel Yapı Ustası Abdullah Özsoy’un Eserleri. Erdem, (84), 27-50.
8. Holtorf, C., & Högberg, A. (2020). Introduction: Cultural heritage as a futuristic field. In Cultural heritage and the future (pp. 1–28). Routledge.

9. International Council on Monuments and Sites (ICOMOS). (1994). The Nara document on authenticity [PDF]. ICOMOS Turkey National Committee. https://www.icomos.org.tr/Dosyalar/ICOMOSTR_en0756809001536913861.pdf
10. International Council on Monuments and Sites (ICOMOS). (2003). Principles for the analysis, conservation and structural restoration of architectural heritage. 14th General Assembly, Victoria Falls, Zimbabwe. https://www.icomos.org/en/charters-and-other-doctrinal-texts
11. International Council on Monuments and Sites (ICOMOS). (2017). Principles for the conservation of wooden built heritage. 19th General Assembly, Delhi, India. https://www.icomos.org/images/DOCUMENTS/Charters/wood_principles_en.pdf
12. Jokilehto, J. (2017). A history of architectural conservation (2nd ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315796616
13. Kuban, D. (2007). Osmanlı mimarisi. YEM Yayın.
14. Kuran, A. (1964). İlk devir Osmanlı mimarisinde cami. ODTÜ Mimarlık Fakültesi Yayınları.
15. Letellier, R., & Eppich, R. (Eds.). (2015). Recording, documentation and information management for the conservation of heritage places. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315796913
16. Macdonald, S. (2011). Preserving post-war heritage. Donhead. Mutaf, A. (1995). Tarihi eserleriyle Balıkesir. Balıkesir Belediyesi Kültür Yayınları.
17. Necipoğlu, G. (2005). The age of Sinan: Architectural culture in the Ottoman Empire. Reaktion Books.
18. Öntuğ, M. M. (2003). XVII. yüzyılın ilk yarısında Balıkesir şehrinin fiziki, demografik ve sosyo-ekonomik yapısı [Doctoral dissertation, Selçuk University, Institute of Social Sciences]. YÖK Tez Merkezi. tps://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp
19. Ötüken, S. Y., Durukan, A., Acun, H., & Pekak, S. (1986). Türkiye’de vakıf abideleri ve eski eserler IV. Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları. Ricoeur, P., & Ricoeur, P. (1984). Time and narrative, Volume 3 (Vol. 3). University of Chicago press.
20. Riegl, A. (1996). The modern cult of monuments: Its character and origin (Original work published 1903). Getty Conservation Institute.
21. Siliutina, I., Tytar, O., Barbash, M., Petrenko, N., & Yepyk, L. (2024). Cultural preservation and digital heritage: Challenges and opportunities. Amazonia Investiga, 13(75), 262–273. https://doi.org/10.34069/AI/2024.13.75.29
22. Tuluk, Ö. İ. (2007). Trabzon İskender Paşa Camii: Fiziksel gelişim süreci üzerine tarihsel bir değerlendirme. Uluslararası Karadeniz İncelemeleri Dergisi, 3(3), 9-24.
23. Tuluk, Ö. İ. (2009). ÇORUM'DA SIRADIŞI BİR HAN YAPISI ÜZERİNE GÖZLEMLER: VELİPAİA HANI-ANADOLU OTELİ. METU Journal of the Faculty of Architecture/Mimarlık Fakültesi Dergisi, 26(1).
24. Ünlüyol, A. (1995). Şeriyye sicillerine göre XVIII. asrın ilk yarısında Balıkesir (1700–1730) [Doctoral dissertation, Uludağ University, Institute of Social Sciences]. YÖK Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp Usta, V., & Tuluk, Ö. İ. (2017). Başlangıçtan Halkevleri'ne Trabzon'da tiyatro. Serander Yayınları.
25. Vandesande, A., & Van Balen, K. (2018). Preventive conservation applied to built heritage: A working definition and influencing factors. In Innovative built heritage models (pp. 63–72). CRC Press. https://doi.org/10.1201/9780429465086-7