İstanbul’un Karadeniz Kıyısında Unutulan Denizcilik Mirası: Tahlisiye İstasyonları Envanteri

Öz

İstanbul’un Karadeniz kıyısında, 19. yüzyılda inşa edilmiş tahlisiye istasyonları, gemi kazaları sonrası hayat kurtarmaya yönelik hizmet veren ve günümüzde de özgün endüstriyel miras olarak değer taşıyan yapılardır. Kurtarma çalışmalarında kullanılan roket düzeneğinden adını alan rokethane ve can sandallarının muhafaza edildiği kayıkhane gibi çeşitli işlevsel birimlerden oluşan birer komplekstirler. İstasyonlar yapıları, kıyı hattı boyunca bütüncül bir kurtarma zinciri oluşturur ve konumlarına özgü tasarımlarıyla kıyı peyzajı içinde özel bir bağlam kurarlar. Hem Avrupa hem de Asya tarafında; doğuda Kefken’den batıda Terkos Gölü’ne kadar İstanbul’un Karadeniz kıyı şeridinde yer alan yaklaşık 15 istasyon ve 21 rokethane birimi bulunmaktadır. Ancak günümüzde haberleşme ve kurtarma teknolojilerindeki gelişmeler nedeniyle hizmet dışı kalan bu yapılar, yasal koruma şemsiyesi altına yeterince alınamadığı için hızla kaybolma riskiyle karşı karşıyadır. Bu çalışma, korunmayan ve görünmezleşen bu mirasa yönelik farkındalığı acilen artırmak amacıyla detaylı bir tespit ve durum değerlendirmesi sunmaktadır. Etkin koruma çalışmalarının ilk adımı olan bu envanter çalışması ile güncel veriler ortaya konarak koruma politikalarına bilimsel bir altlık oluşturulması hedeflenmektedir. Tarihsel arşiv taramaları, dönem haritaları ve hava fotoğraflarının incelenmesi ile 2017-2025 yılları arasında gerçekleştirilen kapsamlı saha çalışmalarına dayanan bu araştırmada, kıyıdaki sert çevresel koşulların yol açtığı hızlı bozulmanın yanı sıra, İstanbul’a özgü tehditlerin ve yasal çerçevedeki eksikliklerin, yapıların geri döndürülemez şekilde kaybına neden olduğunu göstermektedir. Bu bağlamda çalışmada tahlisiye istasyonlarının tekil yapı ölçeğinde değil, birbirleriyle ve kıyı coğrafyasıyla ilişkileri gözetilerek "denizcilik kültürel peyzajı" bağlamında bütünleşik bir anlayışla ele alınması ve kamu yararı gözetilerek yeniden işlevlendirilmesi gerekliliği vurgulanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Tahlisiye İstasyonu
• Rokethane
• Karadeniz
• Denizcilik Mirası
• Endüstri Mirası

Forgotten Maritime Heritage on Istanbul's Black Sea Coast: Life-Saving Stations

Öz

The lifesaving stations along Istanbul’s Black Sea coast are distinctive examples of industrial heritage, constructed in the 19th century to save people after shipwrecks. Forming a continuous rescue network, they establish a unique relationship with the coastal landscape through site-specific designs. Each station includes functional structures such as the rockethouse, named after the rocket apparatus used in rescue missions, and the boathouse, where lifeboats were stored. Across both the European and Asian shores, about fifteen stations and twenty-one rockethouse units once operated between Kefken and the Terkos Lake. Today, advances in communication and rescue technologies have made them obsolete, and insufficient legal protection has left them vulnerable to disappearance. This article presents a detailed inventory and condition assessment to raise urgent awareness of this overlooked heritage. By providing updated data, it aims to form a scientific basis for future conservation policies. Using archival documents, historical maps, aerial photographs, and fieldwork carried out between 2017 and 2025, the research shows that harsh coastal conditions, urban pressures specific to Istanbul, and gaps in legal frameworks have accelerated deterioration, causing irreversible losses. The study argues that lifesaving stations must be viewed not as isolated buildings but as components of a broader “maritime cultural landscape”. Recognizing their collective value and their relationship to the coastal geography is essential for effective preservation. It concludes that adaptive reuse strategies, guided by public interest, are crucial to ensure the long-term survival of these unique structures.

Anahtar Kelimeler

• Lifesaving Station
• Rockethouse
• Black Sea
• Maritime Heritage
• Industrial Heritage

Kaynakça

1. Ahunbay, Z. (2019). Kültür Mirasını Koruma İlke ve Teknikleri, Yapı Endüstri Merkezi Yayınları.
2. Arşiv-1: Kültür Varlıkları Koruma Bölge Kurulu Müdürlüğü Arşivi (KVKBKMA).
3. Arşiv-2: Library of Congress Çevrimiçi Arşivi, Sultan II. Abdülhamid Han Fotoğraf Albümleri. (1880-1893). Lifesaving stations—Turkey—Black Sea Coast—1880–1900 (Türkiye–Karadeniz kıyısı tahlisiye istasyonları, 1880–1900) [Fotoğraf koleksiyonu]. https://lccn.loc.gov/2003677047 (son erişim 01.12.2025).
4. Ashurst, J. (2007) Conservation of Ruins, Routledge.
5. Ay, R. (2020). İstanbul Boğazındaki Deniz Fenerleri ve Tahlisiye Yapılarının Koruma ve Değerlendirilmesi (Tez No: 95052). [Yüksek Lisans Tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
6. Barkınay, A. R. (1930). Türkiye Coğrafyayı Sahilisi Karadeniz Sevahili, İstanbul Deniz Matbaası.
7. Başağaç, Ö. & Bilgin Altınöz, G. (2018). Önemli Bir Denizcilik Kültür Mirası: Türkiye’nin Ege Kıyılarındaki Deniz Fenerleri. TÜBA-KED Türkiye Bilimler Akademisi Kültür Envanteri Dergisi, 17, 141-159. https://doi.org/10.22520/tubaked.2018.17.008
8. Bayarslan, A. (2023). Osmanlı’da Karadeniz Tahlisiye İdaresi (Tez No: 824242). [Doktora Tezi, Ordu Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.

9. Bold, J. (2009). Guidance on inventory and documentation of the cultural heritage, Council of Europe.
10. Bostan, İ., Türkhan, M. S., & Kolçak, E. S. (2021). Türkiye'nin tarihi deniz fenerleri, Kıyı Emniyeti Genel Müdürlüğü.
11. Commission Internationale Service de Sauvetage. (1903). Rapport [Uluslararası Kurtarma Servisi Komisyonu Raporu]. Constantinople: Imprimerie F. Leffler, Lithographe de S. M. I. le Sultan, Péra, Place du Tunnel.
12. De la Torre, M. (2002). Assessing the Values of Cultural Heritage, Getty Conservation Institute.
13. Erkılıç, G., & Akpinar, I. (2019). Towards a critical delineation of waterfront: Aerial photographs as evidence and record in Istanbul. A/Z: ITU journal of Faculty of Architecture, 16 (2), 91-103. https://doi.org/10.5505/itujfa.2019.36097
14. Ertürkmen Aksoy, B. S. & Gurallar, N. (2020). 19. Yüzyılın İkinci Yarısında İstanbul Gemicilik Şenlikleri: Büyükada (Prinkipo) Regattaları ve Adanın Dönüşümü. Metu Journal of the Faculty of Architecture 37 (1), 117–148. https://doi.org/10.4305/METU.JFA.2020.1.2.
15. Finkel, C. (2020). Henry Felix Woods and the Black Sea/Bosphorus Entrance Maritime Safety System, Then and Now. The Northern Mariner/Le Marin Du Nord, 30(4), 379-418. https://doi.org/10.25071/2561-5467.42.
16. Hopper, W. B. (1862). The Shipwreck Aid Society of Constantinople, Constantinople: Levant Herald.
17. ICOMOS (1996). Principles for the Recording of Monuments, Groups of Buildings and Sites, ICOMOS, Sofia.
18. İstanbul Büyükşehir Belediyesi (2020). Kanal İstanbul Çalıştayı Raporu. https://kanal.istanbul/wp-content/uploads/2021/12/kanal_istanbul_calistay_raporu.pdf
19. İstanbul Büyükşehir Belediyesi (2022). İstanbul İklim Değişikliği Eylem Planı Raporu, Çevre Koruma ve Kontrol Dairesi Başkanlığı https://cevre.ibb.istanbul/wp-content/uploads/2022/09/istanbul-iklim-degisikligi-eylem-plani.pdf
20. İstanbul Vilâyeti Neşriyat ve Turizm Müdürlüğü. (1957). İstanbul’un Kitabı – Kitap I. İstanbul.
21. Jones, C. G. (1876). The Rocket Apparatus and Its Work. The Leisure hour: an illustrated magazine for home reading, 1263, 164-168.
22. Khakzad, S., Pieters, M., & Van Balen, K. (2015). Coastal cultural heritage: A resource to be included in integrated coastal zone management. Ocean & Coastal Management, 118, 110-128.
23. Kılıçaslan, M. E. (2020). Üç Tarz-ı Tahlisiye: Osmanlı Kıyı Güvenliğine Bir Bakış, İsmail H. Demircioğlu vd. (Ed.), Geçmişten Günümüze Türkiye’de Sahil Güvenlik içinde (s.465-469.). Pegem Akademi.
24. Kıyı Emniyeti Genel Müdürlüğü (t.y.). Tahlisiyeci El Kitabı. https://www.kiyiemniyeti.gov.tr/raporlar
25. Kıyı Emniyeti Genel Müdürlüğü (2024). 2024-2028 Stratejik Plan. https://www.kiyiemniyeti.gov.tr/raporlar
26. Kudde, E. (2019). İstanbul Kültür Varlıkları Envanteri Projesi 2015-2019. Restorasyon ve Konservasyon Çalışmaları Dergisi, 1(22), 80-86.
27. Meşe, İ. (2021). Tahlisiyenin tarihi Şile’de saklı, Denizcilik Dergisi, https://www.denizcilikdergisi.com/denizcilik-gundem-haberleri/tahlisiyenin-tarihi-silede-sakli
28. Müller-Wiener, W. (2003). Bizans’tan Osmanlı’ya İstanbul Limanı (E. Özbek, Çev.). Tarih Vakfı Yurt Yayınları. (Orjinal eser 1994’te yayımlandı).
29. Nemlioğlu Koca, Y. (2018). Denizlerimizi Aydınlatanlar: Turkiye’de Fenerlerin Kuruluşu ve Gelişimi. Journal of ETA Maritime Science, 6(2), 103-117. https://doi.org/10.5505/jems.2018.95867
30. Ocak, M. T. & İnan Ocak, Z. İ. (2023). Life-saving stations on Black Sea coast of Istanbul as a coastal heritage: Threats and potentials, A. Camiz, Z. Ceylanlı ve Ö. Özkuvancı (Ed.), Cities in evolution: Diachronic transformations of urban and rural settlements (Proceedings of the VIII AACCP Symposium Vol.1) içinde (s.190–198). DRUM Press, İstanbul.
31. Schemper, L. (2024). The International Moral Economy of Saving Lives at Sea in the Late Ottoman Empire. The International History Review Review, 47(3), 428–447. https://doi.org/10.1080/07075332.2024.2393646
32. Smith, H. D., & Couper, A. D. (2003). The management of the underwater cultural heritage. Journal of Cultural Heritage, 4(1), 25-33. https://doi.org/10.1016/S1296-2074(03)00005-0
33. Smith, J. (2016). Coastguard Stations: Introductions to Heritage Assets, Historic England.
34. Tahlisiye Tesisatı (1936, Şubat 6). Son Posta, s.7.
35. Tahlisiye Umum Müdürlüğünden (1930, Eylül 5). Vakit, s. 10.
36. Tahlisiye Umum Müdürlüğünden (1935, Mart 10). Son Posta, s. 12.
37. Tanyeli, G. (2000). Endüstri arkeolojisi yapılarının korunması ve yeniden işlevlendirilmesi. Domus m, 8, 50-51.
38. T.C. İktisat Vekaleti Tahlisiye Umum Müdürlüğü (1933). Türkiye Cumhuriyeti Tahlisiye İdaresi, T.C. İktisat Vekaleti Tahlisiye Umum Müdürlüğü Neşriyatı.
39. T.C. İktisat Vekaleti Tahlisiye Umum Müdürlüğü (1935a). Denizlerde can kurtarma işinin bu günkü durumunu gösteren öz yazı. İstanbul Devlet Matbaası.
40. T.C. İktisat Vekaleti Tahlisiye Umum Müdürlüğü (1935b). Tahlisiye Cansandal ve Roket Mevkileri Memur ve Mürettebatına Mahsus Kurs Talimatname ve Sualleri. T.C. İktisat Vekaleti Tahlisiye Umum Müdürlüğü Neşriyatı.
41. T.C. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı (2020). Kanal İstanbul Projesi (Kıyı yapıları, denizden alan kazanımı, dip taraması, beton santralleri dâhil) Çevresel Etki Değerlendirmesi Raporu: İstanbul ili, Avcılar, Küçükçekmece, Başakşehir ve Arnavutköy ilçeleri: ÇED raporu. Ankara.
42. Türkiye Denizcilik İşletmeleri (TDİ) Genel Müdürlüğünden Gayrimenkul Satış İlanı (1994, 3 Eylül) T. C. Resmî Gazete No. 22040. https://www.resmigazete.gov.tr/arsiv/22040.pdf (son erişim 01.12.2025).
43. Türkiye Ekonomi Bakanlığı (1937). Türk Kıyılarında Tahlisiye İstasyonları, T.C. Ekonomi Bakanlığı Neşriyatı.
44. Türkiye Büyük Millet Meclisi (1936). Kanun No. 2946: Tahlisiye Umum Müdürlüğü 1936 malî yılı bütçe kanunu. Resmî Gazete, 22 Nisan 1936 (Sayı: 3286). Kanunlar Dergisi, 16, 1-18. (TBMM 146 no'lu Komisyon Raporu). https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/TUTANAK/TBMM/d05/c010/tbmm05010052ss0146.pdf
45. UNESCO. (1972). Preserving and restoring monuments and historic buildings. Museums and Monuments, 14(31). Paris. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000001105
46. UNESCO. (2014). State of conservation of World Heritage properties - a statistical analysis (1979‑2013). World Heritage Centre. https://whc.unesco.org/en/documents/134872
47. Woods, S. H. F. (1924). Forty Seven Years Under Ensigns of Great Britain and Turkey, London Hutchinson Co Paternoster Row.
48. 360 Derece Tarih Araştırmaları Derneği. (t.y.). Tahlisiye sandalı.
49. Url-1. Kubbealtı Lugatı, “Tahlisiye” Maddesi, erişim adresi https://lugatim.com/s/tahlisiye). (son erişim: 01.12.2025).
50. Url-2. Trinity House hakkında, erişim adresi https://www.trinityhouse.co.uk/about-us (son erişim: 01.12.2025).
51. Url-3. “La Societe Centrale De Secours Aux Naufrages” hakkında, erişim adresi https://kbcpenmarch.franceserv.com/la-societe-centrale-de-secours-aux-naufrages.html (son erişim: 01.12.2025).
52. Url-4. Kıyı Emniyeti Genel Müdürlüğü Tahlisiye Hizmetleri hakkında, erişim adresi https://www.kiyiemniyeti.gov.tr/tahsiliye_hizmetleri (son erişim: 01.12.2025).
53. Url-5. “M/V Natalia isimli genel kargo gemisi, Şile açıklarında karaya oturdu “ konulu haber, erişim adresi https://www.denizhaber.net/mv-natalia-isimli-genel-kargo-gemisi-sile-aciklarinda-karaya-oturdu-haber-85885.htm (son erişim: 01.12.2025).
54. Url-6. Google Earth Hava Fotoğrafları. erişim adresi https://earth.google.com/web (son erişim 01.12.2025).
55. Url-7. İstanbul Büyükşehir Belediyesi Şehir Haritası. İstanbul Hava Fotoğrafları, Arşiv. https://sehirharitasi.ibb.gov.tr (son erişim 01.12.2025).