Ulukale Kırsal Konutunun Kullanım Döngüsü ve Koruma Önerileri

Öz

Kırsal mimarlık mirasının karşı karşıya kaldığı ve yeterince ele alınmayan sorunlarından biri, koruma ile ilgili politikalarda da tamamen terk dışında değinilmeyerek boşlukları olan mevsimlik kullanımdan kaynaklı problemlerdir. Bu çalışma ilgili boşluğa işaret ederek mevsimsel kullanıma dönüşen bir kırsal konut örneğinin yalnızca yapısal niteliklerini değil kullanım döngüsünü de değerlendirerek ihtiyaca yönelik müdahalelerle tanımlanmış bir koruma planlaması geliştirmeyi amaçlamaktadır. Bu çalışmanın özgün değeri seçilen örnek yapının tamamen terk edilmiş olmamakla beraber tamamen aktif olarak da kullanılmıyor olmasıdır. Söz konusu yapıda kullanım sürekliliğinin olmaması koruma ölçütleri bakımından değerlendirildiğinde olumsuz bir durumdur. Çalışmada belirlenen örnek üzerinden benzer durumdaki yapılar için uygulanabilir bir koruma kullanma dengesi çerçevesi çizmek ve korumayla ilgili karar süreçlerine rehberlik edecek bir yaklaşım önermek hedeflenmiştir. Bu doğrultuda yapının özgün nitelikleri belgelenmiş, mevcut koruma sorunları tanımlanmış kullanım sürekliliğindeki kırılmaların ortaya çıkardığı riskler değerlendirilmiştir. Evrensel koruma politikaları gözetilerek, yapının kullanıcı ihtiyaçlarına cevap verebilmesi ve kültürel miras değerinin gelecek kuşaklara aktarılabilmesi için gerekli müdahalelerin kapsamı belirlenmiştir. Bu kapsamda yapı ve yakın çevresinde sürekli kullanımı teşvik eden öneriler öncelikli hedef olarak tanımlanmış, bu hedefler hayata geçirilene kadarki mevsimsel kullanım süreci ise ayrı bir senaryo olarak ele alınmıştır. Böylece korumada süreklilik sağlanana kadar geçiş dönemine özgü koruma yaklaşımları geliştirilerek yapının fiziksel ve kültürel sürekliliğini destekleyen bir müdahale modeli önerilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• tarihi kültürel peyzaj
• geleneksel konut
• kırsal mimari
• koruma
• tunceli

The Use Cycle and Conservation Recommendations of Ulukale Rural House

Öz

One of the most insufficiently addressed challenges facing rural architectural heritage is the condition of buildings that fall between abandonment and continuous occupation, particularly those reduced to seasonal use and often overlooked in conservation policies. This study addresses this gap by examining not only the structural characteristics but also the usage cycle of a rural dwelling that has transitioned into seasonal occupation, and by proposing a conservation framework defined through need-based interventions. The originality of the study lies in the selected structure being neither fully abandoned nor actively and continuously used. From a conservation perspective, this discontinuity of use represents a significant risk factor. The study aims to establish a model for balancing conservation and use that can be applied to similar cases, while offering an approach to guide conservation decision-making processes. To this end, the building’s original qualities have been documented, existing conservation problems identified, and risks arising from interrupted patterns of use evaluated. In line with universal conservation principles, the scope of interventions required to enable the structure to respond to contemporary user needs while safeguarding its cultural heritage value for future generations has been defined. Within this framework, strategies encouraging continuous use of the building and its immediate surroundings are prioritized as a primary objective. The interim period of seasonal occupation is treated as a distinct scenario, and transitional conservation measures compatible with a conservation–use balance are proposed. Accordingly, a flexible intervention model supporting both the physical integrity and cultural continuity of the structure is introduced.

Anahtar Kelimeler

• rural architecture
• cultural landscape
• traditional house
• conservation
• Tunceli city

Kaynakça

1. Arfa, H. F., Lubelli B., Zijlstra, H. & Quist D. (2022). Criteria of “Effectiveness” and Related Aspects in Adaptive Reuse Projects of Heritage Buildings. Sustainability, 14(3), 1251. https://doi.org/10.3390/su14031251
2. Bektaş, C. (2001). Halk Yapı Sanatı. Literatür Yayınları.
3. Bektaş, C. (2019). Türk Evi. Yem Yayınları.
4. Carneiro, M.J., Lima, J. & Silva, A.L. (2015). Landscape and the rural tourism experience: identifying key elements, addressing potential, and implications for the future. Journal of Sustainable Tourism, 23, 1217–1235. https://doi.org/10.1080/09669582.2015.1037840
5. Çakıroğlu, E. O., Taşdemir, T. & Çakıroğlu, B. (2025). Geleneksel Ahşap Şavşat Evinin Sürdürülebilirliği: Artvin Çoruh Üniversitesi Örneği. Artvin Çoruh Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi, 26(2), 492-506
6. East, M. (2016). Community-led approaches and interventions for the regeneration of abandoned towns in southern Italy. Ecocycles, 2(1), 18–25. https://doi.org/10.19040/ecocycles.v2i1.40
7. Eldem, S.H., (1968). Türk Evi Plan Tipleri. İTÜ Mimarlık Fakültesi Baskı Atölyesi Yayınları.
8. Erdoğan, S. & Şen, K. (2019). Çemişgezek-Ulukale Köyü’nün Tarihsel Yerleşim Dokusu. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 29(2),1-17.

9. Figlia, D. L. (2016). Turnaround: abandoned villages, from discarded elements of modern Italian society to possible resources. International Planning Studies, 3(21), 278-297. https://doi.org/10.1080/13563475.2016.1186530
10. Giordano, S. (2020). Agrarian landscapes: from marginal areas to cultural landscapes—paths to sustainable tourism in small villages—the case of Vico Del Gargano in the club of the Borghi più belli d’Italia. Quality & Quantity, 54,1725–1744. https://doi.org/10.1007/s11135-019-00939-w
11. Guillaud, H. (2013). Vernacular Heritage and Earthen Architecture, 1st ed.; Correia, M., Carlos, G., Rocha, S., Eds.; CRC Press: Boca Raton, FL, USA, 2013; ISBN 9780429188626.
12. Guillaud, H. (2014). Socio-cultural sustainability in vernacular architecture. In Correia, M., Dipasquale, L., Mecca, S., (Eds.), VerSus. Heritage for Tomorrow. Vernacular Knowledge for Sustainable Architecture. Firenze University Press.
13. Güler, K. & Kâhya, Y. (2019). Developing an approach for conservation of abandoned rural settlements in Turkey. AIZ ITU Journal of the Faculty of Arcihtecture, 16(1), 97-115. https://doi.org/10.5505/itujfa.2019.48991
14. Günçe, K. & Mısırlısoy, D. (2019). Assessment of Adaptive Reuse Practices through User Experiences: Traditional Houses in the Walled City of Nicosia. Sustainability, 11(2), 540; https://doi.org/10.3390/su11020540
15. Koca, F. (2015). Türkiye’de Geleneksel Yerleşim Örüntülerinin Özgün Karakter ve Kültürel Mirasını Koruma Anlayışına Ontolojik Bir Yaklaşım. Planlama, 25(1), 32–43. doi: 10.5505/planlama.2015.76486
16. Köse, E. (2024). Mimari Bezemede Kullanılan Çinilerde Karşılaşılan Sorunlar: Tarihi Yarımada Örneği. Disiplinlerarası Sosyal Bilimler Dergisi, 15, 113-137.
17. Kuban, D. (2021). Türk Ahşap Konut Mimarisi 17.-19. Yüzyıllar. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
18. Kurtuluş, V.B. & Şahin G. N. (2025), Sustainable conservation through the interrelations between rural architecture and life: the case of Çomakdağ. Journal of Cultural Heritage Management and Sustainable Development, https://doi.org/10.1108/JCHMSD-04-2023-0035
19. Lanz, F. & Pendlebury, J. (2022). Adaptive reuse: a critical review. The Journal of Architecture, 27(2-3), 441-462. https://doi.org/10.1080/13602365.2022.2105381
20. Muşkara, Ü. (2017). Kırsal Ölçekte Geleneksel Konut Mimarisinin Korunması: Özgünlük. Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergis, (37), 437-448. https://doi.org/10.21497/sefad.328638
21. Özcan, K. (2017), A conservation strategy of rural heritage Sandıma Village, Bodrum. Milli Folklor, 29(13), 40-53.
22. Özgen, S., Sağsöz, A. & Kocatürk, F. (2015). Geleneksel Türk Kentlerindeki Tarihi Yapıların ve Elemanların Kamusal Mekânların Oluşumuna Etkisi: Erzurum Kenti Üç Kümbetler ve Çevresi Üzerine Bir Çalışma. Turkish Studies, 10/14 Fall 2015, 613-634. DOI Number: http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.8510 I
23. Özorhon, G. & Özorhon, I.F. (2021). Rural Architecture and Sustainability: Learning From The Past. Journal of Asian Rural Studies, 5(1), 30-47. DOI: 10.20956/jars.v5i1.2492
24. Parlato, M.C.M., Valenti, F. & Porto, S. M. C. (2022). Sustainable Promotion of Traditional Rural Buildings as Built Heritage Attractions: A Heritage Interpretation Methodology Applied in South Italy. Sustainability, 14(23), 16206; https://doi.org/10.3390/su142316206.
25. Philokyprou, M. & Michael, A. (2021), Environmental sustainability in the conservation of vernacular architecture. The case of rural and urban traditional settlements in Cyprus. International Journal of Architectural Heritage, 15(11), 1741-1763. doi: https://doi.org/10.1080/15583058.2020.1719235.
26. Psoma, A. (2025). Re-envisioning Rural Heritage as a Resource for Regeneration: The Caseof Abandoned Farmhouses in Northern Italy. In C. Mileto, F. Vegas, A. Hueto-Escobar, S. Manzano-Fernández (Eds.) Earthen and Vernacular Heritage: Conservation, Adaptive Reuse and Urban Regeneration. September10th – 12th, 2025, Valencia (Spain). edUPV. https://doi.org/10.4995/HERITAGE2025.2025.19226
27. Rudofsky, B. (1987). Architecture without Architects: A Short Introduction to Non-pedigreed Architecture. UNM Press.
28. Salgın, B., Bayram, Ö. F., Akgün, A., & Agyekum, K. (2017). Sustainable features of vernacular architecture: Housing of Eastern Black Sea Region as a case study. Arts, 6(3), 11. https://doi.org/10.3390/arts6030011
29. Saruhan Özalp, E., Kırmızı, İ., Ağan, A., Turan Erdem H., & Kaplan, B. (2025). Malatya / Arapgir / Koru (Tebte) Geleneksel Kırsal Mimari Kapsamında Incelenmesi. İçinde Güler, K. & Arslan Çinko, M. (Eds.) Türkiye’nin Kırsal Mimarlık Atlası. TMMOB Mimarlar Odası. ISBN: 978-625-92904-1-6. Cilt no. 2, Sayfa no. 7-17. https://doi.org/KIRSALMIMARLIK2025.2025.72499
30. Sayigh, A. (2019). Conclusions. In Sayigh, A. (Eds.), Sustainable vernacular architecture, innovative renewable energy. Springer, Cham.
31. Soykök Ede, B., Taş, M. & Taş, N. (2023). UNESCO Dünya Miras Süreci üzerinden İznik kırsal endüstri mimarisinin sürdürülebilir şekilde korunması, yaşatılması ve canlandırılması. Baykal, F., Karadağ, A. (Ed.), Disiplinlerarası Yaklaşımlarla Kırsal Endüstri Mirası içinde (s. 75-95). İzmir: Ege Üniversitesi Yayınları.
32. Sözen, M. (1973). Çemişgezek’in Ulukale Köyü’ndeki Mimari Eserler. Sanat Tarihi Yıllığı, (5), 119-140.
33. Sözen, M. (2012). Anadolu’da Kırsal Mimarlık. Uluslararası Kırsal Yaşam, Kırsal Mimari Sempozyumu. Bursa. https://www.tarihikentlerbirligi.org/wp-content/uploads/AnadoludaKirsalMimarlik-Ekitap.pdf
34. Suo, J., Zhou, S. & Yu, L. (2025). Research on Design Strategies for Rural Cultural Museums’ Transformation under the Concept of Ecological Sustainability. ICCREM. https://doi.org/10.1061/9780784485910.165
35. Tao, Z., Guanghui, J., Weinqiu, M., Guangyong, L., Yanbo, Q., Tingying, T. Qinglei, Z. & Yaya, T. (2021). Dying villages to prosperous villages: A perspective from revitalization of idle rural residential land (IRRL). Journal of Rural Studies, 84, 45-54. https://doi.org/10.1016/j.jrurstud.2021.02.010
36. TMMOB, Mimarlar Odası Başkanlığı, (2025). Türkiye’nin Kırsal Mimarlık Atlası. https://kirsalmimarlik.org/ adresinden online olarak 12.01.2026 tarihinde erişilmiştir.
37. TÜİK, (2026). https://nip.tuik.gov.tr/ adresinden online olarak 11.05.2026 tarihinde erişilmiştir.
38. Türk Patent ve Marka Kurumu. (2019). https://ci.turkpatent.gov.tr/cografi-isaretler/detay/38379 adresinden online olarak 22.11.2025 tarihinde erişilmiştir.
39. URL-1. Tarihi Kent ve Kentsel Alanların Korunması ve Yönetimi için Valetta İlkeleri. https://www.icomos.org.tr/Dosyalar/ICOMOSTR_tr0592931001536912260.pdf (son erişim tarihi:07.12.2025).
40. URL-2. Principles Concerning Rural Landscapes as Heritage. https://www.icomos.org.tr/Dosyalar/ICOMOSTR_en0887771001560505611.pdf (son erişim tarihi: 24.12.2025)
41. URL-3. İnsani Değer Olarak Miras ve Peyzaj Hakkında Floransa Bildirgesi. https://www.icomos.org.tr/Dosyalar/ICOMOSTR_tr0034808001536912096.pdf (son erişim tarihi: 01.02.2026)
42. URL-4. Ulukaleliler. www.ulukaleliler.com (son erişim tarihi: 08.04.2026).
43. Vandesande A., van Balen, K., Torre, S. D., & Cardoso, F. (2018). Preventive and planned conservation as a new management approach for built heritage: from a physical health check to empowering communities and activating (lost) traditions for local sustainable development. Journal of Cultural Heritage Management and Sustainable Development, 8(2), 78–81. https://doi.org/10.1108/JCHMSD-05-2018-076
44. Xu, F., Chak Ho, H., Chi, G. & Wang, Z. (2019). Abandoned rural residential land: Using machine learning techniques to identify rural residential land vulnerable to be abandoned in mountainous areas. Habitat International, 84, 43-56, https://doi.org/10.1016/j.habitatint.2018.12.006
45. Yasin, S. A. & Basci, Z. (2025). Agritourism and Rural Development: A Global Bibliometric Analysis of the State of Research, Limitations, and Future Directions. Agriculture, 15(8), 866; https://doi.org/10.3390/agriculture15080866