Mimari Tasarım Eğitiminde Yaratıcılığın Süreç Temelli Değerlendirilmesi: Temsil Araçlarına Dayalı Bir Stüdyo Çalışması

Öz

Mimari tasarım eğitimi, öğrencilerin tasarım problemlerini kavradığı, fikir ürettiği, karar geliştirdiği ve düşüncelerini temsil araçları aracılığıyla görünür kıldığı çok katmanlı bir öğrenme ortamıdır. Bu çalışma, geleneksel ve dijital temsil araçlarının aşamaya duyarlı kullanımının, mimarlık öğrencilerinin yaratıcı gelişimini süreç temelli bir değerlendirme çerçevesi üzerinden nasıl görünür kıldığını incelemektedir. Keşifsel bir vaka çalışması olarak tasarlanan araştırma, ikinci sınıf mimarlık öğrencileriyle yürütülen 16 haftalık bir tasarım stüdyosuna dayanmaktadır. Çalışmada ön test ve son test uygulamaları, haftalık süreç izleme kayıtları ve nitel stüdyo gözlemlerini bir araya getiren karma yöntem yaklaşımı benimsenmiştir. Yaratıcılık, bilişsel, mimari ve temsil boyutları üzerinden ele alınmış, öğrencilerin gelişimi çalışma kapsamında geliştirilen süreç değerlendirme çerçevesi kullanılarak analiz edilmiştir. Bulgular, tüm öğrencilerin stüdyo süreci sonunda yaratıcı gelişim gösterdiğini, ancak bu gelişimin derece, nitelik ve sürekliliğinin temsil araçlarını kullanma biçimlerine göre farklılaştığını ortaya koymaktadır. Modelleri süreç boyunca tutarlı ve bütüncül biçimde kullanan öğrenciler, kavramsal süreklilik, temsil çeşitliliği ve proje gelişimi açısından daha sistematik ilerleme göstermiştir. Temsil araçlarını ağırlıklı olarak final sunumu için kullanan öğrencilerde ise yaratıcı gelişim daha sınırlı kalmıştır. Çalışma, temsil araçlarının tasarım düşüncesini görünür, izlenebilir ve tartışılabilir kılan pedagojik bileşenler olarak değerlendirilmesi gerektiğini ortaya koymaktadır. Çalışma, kapsamındaki sınırlılıklar nedeniyle, genellenebilir sonuçlar üretmekten ziyade, mimari tasarım eğitiminde yaratıcılığın izlenmesi ve değerlendirilmesine yönelik uygulanabilir bir çerçeve önermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Mimari tasarım eğitimi
• süreç temelli değerlendirme
• tasarım pedagojisi
• temsil araçları
• yaratıcı düşünme.

Process-Based Assessment of Creativity in Architectural Design Education: A Studio Study Based on Representational Tools

Öz

Architectural design education constitutes a multi-layered learning environment in which students comprehend design problems, generate ideas, develop decisions, and externalize their thoughts through representational tools. This study examines how the stage-sensitive use of traditional and digital representational tools makes the creative development of architecture students visible through a process-based assessment framework. Designed as a small-scale exploratory case study, the research is based on a 16-week design studio conducted with second-year architecture students. A mixed-methods approach was adopted, combining pre-test and post-test applications, weekly process-monitoring records, and qualitative studio observations. Creativity was examined through cognitive, architectural, and representational dimensions, and students’ development was analyzed using a process assessment framework developed for the study. The findings indicate that all students demonstrated creative development by the end of the studio process, although its degree, quality, and continuity varied according to their use of representational tools. Students who used models consistently and holistically showed more systematic progress in conceptual continuity, representational diversity, and project development, while those who used representational tools mainly for final presentation displayed more limited development. The study argues that representational tools should be considered pedagogical components that make design thinking visible, traceable, and discussable. Given its single-studio and exploratory scope, the study does not seek generalizable causal results; instead, it proposes an applicable framework for monitoring and assessing creativity in architectural design education.

Anahtar Kelimeler

• Architectural design education
• creative thinking
• design pedagogy
• process-based assessment
• representational tools.

Kaynakça

1. Akın, A., Abacı, R., & Çetin, B. (2007). Bilişötesi Farkındalık Envanteri'nin Türkçe Formunun Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması [The validity and reliability of the Turkish version of the Metacognitive Awareness Inventory]. Kuram ve Uygulamada Eğitim Bilimleri, 7(2), 655 - 680.
2. Akın, Ö. (1990). Necessary conditions for design expertise and creativity, Design Studies, 11(2), 107-113. https://doi.org/10.1016/0142-694X(90)90025-8
3. Akın, Ö. (2002). Case-based instruction strategies in architecture, Design Studies, 23(4), 407-431. https://doi.org/10.1016/S0142-694X(01)00046-1
4. Arslan, E., 2001, Torrance Yaratıcı Düşünce Testi'nin Türkçe Versiyonu (The Torrance Test of Creative Thinking in Turkish), Marmara Üniversitesi Atatürk Eğitim Fakültesi Eğitim Bilimleri Dergisi (Marmara University Atatürk Faculty of Education Journal of Educational Sciences), 14(14), 19-40. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2120
5. Asimow, M. (1962). Introduction to design. Englewood Cliffs, N.J., Prentice-Hall.
6. Ayyıldız Potur, A. (2007). Mimarlık eğitimi başlangıcında bireyin ilgi-yetenek-yaratıcılık düzeyi ile tasarım performansı arasındaki ilişkiler (Thesis No: 201324) [Doctoral dissertation, Yıldız Technical University]. YÖK Thesis Center.
7. Boekholt, J.T. (1984). Bouwkundig ontwerpen: een beschrijving van de structuur van bouwkundige ontwerpprocessen (Architectural design: a description of the strucure of architectural design processes), [Doctoral Thesis, Eindhoven University of Technology]. https://doi.org/10.6100/IR19913
8. Celani, G. (2012). Digital fabrication laboratories: Pedagogy and impacts on architectural education. Nexus Network Journal, 14(3), 469–482. https://doi.org/10.1007/s00004-012-0120-x

9. Do, E.Y.L. (2005). Design sketches and sketch design tools. Knowledge-Based Systems, 18(8), 383–405. https://doi.org/10.1016/j.knosys.2005.07.001
10. Eekels, J., & Roozenburg, N.F. (1991). A methodological comparison of the structures of scientific research and engineering design: their similarities and differences. Design studies, 12(4), 197-203. https://doi.org/10.1016/0142-694X(91)90031-Q
11. Goel V. (1995). Sketches of thought. MIT Press. https://doi.org/10.7551/mitpress/6270.001.0001
12. Goldschmidt, G. (1991). The dialectics of sketching, Creativity Research Journal, 4(2), 123-143. https://doi.org/10.1080/10400419109534381
13. Goldschmidt, G. (1994). On visual design thinking: the vis kids of architecture. Design Studies, 15(2), 158-174. https://doi.org/10.1016/0142-694X(94)90022-1
14. Hasso Plattner Institute of Design at Stanford. (2022). An introduction to design thinking: Process guide. Stanford University.
15. Heppner, P.P., & Petersen, C.H. (1982). The development and implications of a personal problem-solving inventory. Journal of Counseling Psychology, 29(1), 66-75. https://doi.org/10.1037/0022-0167.29.1.66
16. International Union of Architects. (2023). UNESCO-UIA charter for architectural education: 2023 edition. https://www.uia-architectes.org/en/resource/unesco-uia-charter-for-architectural-education-revised-july-2023/
17. Jones, J. C. (1963). A method of systematic design. In J. C. Jones & D. G. Thornley (Eds.), Conference on design methods. Pergamon Press.
18. Karadağ, D. (2025). AI in architectural education: Rethinking studio culture. PLANARCH: Design and Planning Research, 9(2), 243-253. https://doi.org/10.54864/planarch.1749891
19. Koutamanis, A. (2000). Digital architectural visualization. Automation in Construction, 9(4), 347-360. https://doi.org/10.1016/S0926-5805(99)00018-7
20. Lawson, B. (2005). How Designers Think: The Design Process Demystified. Architectural Press.
21. Mimarlık Akreditasyon Kurulu. (2023). Mimarlık lisans programları için MiAK-MAK akreditasyon koşulları [MiAK-MAK accreditation requirements for architecture degree programs]. MiAK.
22. National Architectural Accrediting Board. (2024). 2020 conditions for accreditation: 2024 revision. NAAB.
23. Oxman, R. (2006). Theory and design in the first digital age. Design Studies, 27(3), 229-265. https://doi.org/10.1016/j.destud.2005.11.002
24. Oxman, R. (2008). Digital architecture as a challenge for design pedagogy: Theory, knowledge, models and medium. Design Studies, 29(2), 99–120. https://doi.org/10.1016/j.destud.2007.12.003
25. Özdemir, E. E. (2013). Mimarlık eğitiminde tasarım sürecinin geliştirilmesi yönünde bir yöntem arayışı [A search for a method for improving the design process in architectural education] (Thesis No: 338665). [Doctoral dissertation, Gazi University]. YÖK Thesis Center.
26. Palabıyık, S., & Çolakoğlu, B. (2012). Mimari tasarım sürecinde son ürünün değerlendirilmesi: Bir bulanık karar verme modeli [Evaluation of the final product in the architectural design process: A fuzzy decision-making model]. Megaron, 7(3), 191–206.
27. Plowright, P. D. (2014). Revealing architectural design: Methods, frameworks and tools. Routledge. https://doi.org/10.4324/9781315852454
28. Portman, M. E., Natapov, A., & Fisher-Gewirtzman, D. (2015). To go where no man has gone before: Virtual reality in architecture, landscape architecture and environmental planning. Computers, Environment and Urban Systems, 54, 376–384. https://doi.org/10.1016/j.compenvurbsys.2015.05.001
29. Robinson, K. (2011). Out of our minds: Learning to be creative (2nd ed.). Capstone.
30. Royal Institute of British Architects. (1965). RIBA plan of work. RIBA Publications.
31. Sacks, R., Eastman, C., Lee, G., & Teicholz, P. (2018). BIM handbook: A guide to building information modeling for owners, designers, engineers, contractors, and facility managers (3rd ed.). Wiley. https://doi.org/10.1002/9781119287568
32. Saghafi, M. R., Franz, J., & Crowther, P. (2012). Perceptions of physical versus virtual design studio education. International Journal of Architectural Research: ArchNet-IJAR, 6(1), 6–22. https://eprints.qut.edu.au/51565/
33. Şahin, N., Şahin, N. H., & Heppner, P. P. (1993). Psychometric properties of the Problem Solving Inventory in a group of Turkish university students. Cognitive Therapy and Research, 17(4), 379–396. https://doi.org/10.1007/BF01177661
34. Sakarya, K. & Canbolat, T. (2021). Ana Fikrin Mekân Tasarımına Aktarılma Sürecinin İrdelenmesi. The Turkish Online Journal of Design Art and Communication, 11(2), 571-593. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1501438
35. San, I. (2003). Sanat eğitimi kuramları [Theories of art education]. Ütopya Yayınevi.
36. Schnabel, M. A. (2007). Parametric designing in architecture: A parametric design studio. In A. Dong, A. Vande Moere, & J. S. Gero (Eds.), Computer-aided architectural design futures (CAADFutures) 2007: Proceedings of the 12th International CAADFutures Conference (pp. 237–250). Springer. https://doi.org/10.1007/978-1-4020-6528-6_18
37. Schön, D.A. (1983). The Reflective Practitioner: How Professionals Think in Action, Basic Books.
38. Schraw, G., & Dennison, R.S. (1994). Assessing metacognitive awareness. Contemporary Educational Psychology, 19(4), 460-475. https://doi.org/10.1006/ceps.1994.1033
39. Şen, E. (2025). Mimari tasarım eğitiminde yaratıcılığı geliştirmeye yönelik bir model önerisi [A proposed model for developing creativity in architectural design education] (Thesis No: 919338). [Doctoral dissertation, Konya Technical University]. YÖK Thesis Center.
40. Succar, B. (2009). Building information modelling framework: A research and delivery foundation for industry stakeholders. Automation in Construction, 18(3), 357-375. https://doi.org/10.1016/j.autcon.2008.10.003
41. Sungur, N. (1992). Yaratıcı Düşünce [Creative thinking]. Özgür Yayın Dağıtım.
42. Torrance, E. P. (1987). Teaching for creativity. In S. G. Isaksen (Ed.), Frontiers of creativity research: Beyond the basics (pp. 189–215). Bearly Limited.
43. Torrance, E.P. (1974). Torrance Tests of Creative Thinking. Scholastic Testing Service.
44. Yıldızoğlu, N. (2024). Sketching versus digital design tools in architectural design. Journal of Computational Design, 5(2), 301-316. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/4021800