THE MULTIDIMENSIONAL ROLE OF ECOLOGICAL INTELLIGENCE IN EXPLAINING SUSTAINABLE CONSUMPTION BEHAVIOR: A STUDY ON HIGHER EDUCATION STUDENTS

Öz

This study examines the multidimensional role of ecological intelligence in explaining sustainable consumption behavior among higher education students. Ecological intelligence was addressed through holistic perspective, social intelligence, and economy, and their explanatory roles were evaluated for environmental sensitivity, unnecessary consumption, saving, and reusability. Survey data were obtained from students at Bayburt University, and 831 valid questionnaires were analyzed. The study employed reliability and validity analyses, correlation analysis, hierarchical multiple regression with demographic variables included as controls, and demographic group difference analyses. The findings show that ecological intelligence dimensions do not explain all aspects of sustainable consumption to the same extent even after demographic controls. Holistic perspective and social intelligence make stronger contributions to environmental sensitivity, saving, and reusability, whereas the economy dimension is negatively associated with unnecessary consumption and positively associated with saving. However, the incremental explanatory contribution of ecological intelligence to unnecessary consumption is low. The study shows that sustainable consumption can be interpreted more clearly when the distinct dimensions of ecological intelligence and sustainable consumption are considered together.

Anahtar Kelimeler

• Ecological Intelligence
• Sustainable Consumption Behavior
• Multidimensional Approach
• Higher Education Students
• Environmental Sensitivity

EKOLOJİK ZEKÂNIN SÜRDÜRÜLEBİLİR TÜKETİM DAVRANIŞINI AÇIKLAMADAKİ ÇOK BOYUTLU ROLÜ: YÜKSEKÖĞRETİM ÖĞRENCİLERİ ÜZERİNE BİR ARAŞTIRMA

Öz

Bu çalışma, yükseköğretim öğrencilerinde ekolojik zekânın sürdürülebilir tüketim davranışını açıklamadaki çok boyutlu rolünü incelemektedir. Araştırmada ekolojik zekâ; bütünsel bakış açısı, sosyal zekâ ve ekonomi boyutlarıyla ele alınmış, bu boyutların sürdürülebilir tüketim davranışının çevreye duyarlılık, ihtiyaç dışı tüketim, tasarruf ve yeniden kullanılabilirlik boyutlarını hangi düzeyde açıkladığı değerlendirilmiştir. Veriler Bayburt Üniversitesinde öğrenim gören öğrencilerden anket yoluyla elde edilmiş ve 831 geçerli anket analiz edilmiştir. Çalışmada güvenilirlik ve geçerlilik analizleri, korelasyon analizi, demografik değişkenlerin kontrol edildiği hiyerarşik çoklu regresyon ve demografik değişkenlere dayalı fark analizleri uygulanmıştır. Bulgular, demografik kontroller altında da ekolojik zekâ boyutlarının sürdürülebilir tüketimin tüm yönlerini aynı düzeyde açıklamadığını göstermektedir. Bütünsel bakış açısı ve sosyal zekâ çevreye duyarlılık, tasarruf ve yeniden kullanılabilirlikte daha belirgin katkı sunarken; ekonomi boyutu ihtiyaç dışı tüketimle negatif, tasarrufla pozitif yönde ilişkilidir. Bununla birlikte ekolojik zekâ boyutlarının ihtiyaç dışı tüketime ek açıklayıcı katkısı düşüktür. Çalışma, sürdürülebilir tüketim davranışının farklı boyutlarının farklı ekolojik zekâ bileşenleri üzerinden değerlendirilmesinin daha açıklayıcı olduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Ekolojik Zekâ
• Sürdürülebilir Tüketim Davranışı
• Çok Boyutlu Yaklaşım
• Yükseköğretim Öğrencileri
• Çevresel Duyarlılık

Destekleyen Kurum

Bu çalışma, TÜBİTAK 2209-A Üniversite Öğrencileri Araştırma Projeleri Destekleme Programı kapsamında desteklenen projeden üretilmiştir.

Etik Beyan

Bu çalışmanın etik kurallara uygunluğu, Bayburt Üniversitesi Etik Kurulu tarafından 29.03.2023 tarihli ve 128 sayısı kararıyla onaylanmıştır.

Teşekkür

Araştırmaya sağlanan destek nedeniyle TÜBİTAK’a teşekkür ederiz.

Kaynakça

1. Akkuzu, N. (2016). Towards a profound ecological understanding: Statistical attempts to measure our ecological intelligence. International Journal of Social Sciences and Education, 6(2), 198-216.
2. Akkuzu-Güven, N., & Uyulgan, M. A. (2021). Are university students willing to participate in environmental protection activities (EPAs)? – Sub-dimensions of ecological intelligence as predictors. Journal of Education in Science, Environment and Health, 7(3), 269-282. https://doi.org/10.21891/jeseh.960912
3. Aktaş, S. C., & Çiçek, B. (2019). Farklı kuşaktaki kadın ve erkeklerin sürdürülebilir tüketim davranışlarının incelenmesi. Third Sector Social Economic Review, 54(4), 1957-1978. https://doi.org/10.15659/3.sektor-sosyal-ekonomi.19.12.1264
4. Awuni, J. A., & Du, J. (2016). Sustainable consumption in Chinese cities: Green purchasing intentions of young adults based on the theory of consumption values. Sustainable Development, 24(2), 124-135. https://doi.org/10.1002/sd.1613
5. Aydın, H. (2016). Çevreci tüketicilerin değer temelli bölümlendirilmesi: Çevreci kadın tüketiciler üzerine bir araştırma. Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 4(2), 105-124. https://doi.org/10.18506/anemon.258556
6. Aydın, H., & Ünal, S. (2015). A study on the effects of the consumer lifestyles on sustainable consumption. Inquiry, 1(2), 133-152. https://doi.org/10.21533/isjss.v1i2.30
7. Baş, G. (2011). Çoklu zekâ kuramında bir adım daha: Ekolojik zekâ. Bilim ve Aklın Aydınlığında Eğitim, 11(134), 7-12.
8. Bookchin, M. (1982). The ecology of freedom. Cheshire Books.

9. Doğan, O., Bulut, Z. A., & Kökalan Çımrın, F. (2015). Bireylerin sürdürülebilir tüketim davranışlarının ölçülmesine yönelik bir ölçek geliştirme çalışması. İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 29(4), 659-678.
10. Etikan, I., Musa, S. A., & Alkassim, R. S. (2016). Comparison of convenience sampling and purposive sampling. American Journal of Theoretical and Applied Statistics, 5(1), 1-4. https://doi.org/10.11648/j.ajtas.20160501.11
11. Fornell, C., & Larcker, D. F. (1981). Evaluating structural equation models with unobservable variables and measurement error. Journal of Marketing Research, 18(1), 39-50. https://doi.org/10.1177/002224378101800104
12. Goleman, D. (2009). Ecological intelligence: How knowing the hidden impacts of what we buy can change everything. Doubleday Business.
13. Güleryüz, D. (2020). Evaluation of waste management using clustering algorithm in megacity Istanbul. Environmental Research and Technology, 3(3), 102–112. https://doi.org/10.35208/ert.764363
14. Hair, J. F., Black, W. C., Babin, B. J., & Anderson, R. E. (2010). Multivariate data analysis: International version. Pearson.
15. Han, H. (2020). Theory of green purchase behavior (TGPB): A new theory for sustainable consumption of green hotel and green restaurant products. Business Strategy and the Environment, 29(6), 2815-2828. https://doi.org/10.1002/bse.2545
16. Hayta-Bayazıt, A. (2009). Sürdürülebilir tüketim davranışının kazanılmasında tüketici eğitiminin rolü. Ahi Evran Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 10(3), 143-151.
17. Henseler, J., Ringle, C. M., & Sarstedt, M. (2015). A new criterion for assessing discriminant validity in variance-based structural equation modeling. Journal of the Academy of Marketing Science, 43, 115-135. https://doi.org/10.1007/s11747-014-0403-8
18. Hou, W., Yang, Q., Cao, Y., Luo, L., Ding, J., Wang, Q., Wei, J., & Ma, H. (2025). Impact of ecological education on university students’ environmentally sustainable behavior—Evidence from China. Sustainability, 17(13), 6051. https://doi.org/10.3390/su17136051
19. Hu, L.-t., & Bentler, P. M. (1999). Cutoff criteria for fit indexes in covariance structure analysis: Conventional criteria versus new alternatives. Structural Equation Modeling: A Multidisciplinary Journal, 6(1), 1-55. https://doi.org/10.1080/10705519909540118
20. Karaca, Ş. (2018). Yaşam tarzının sürdürülebilir tüketim davranışı üzerindeki etkisini belirlemeye yönelik bir çalışma. İşletme Araştırmaları Dergisi, 10(3), 403-425. https://doi.org/10.20491/isarder.2018.480
21. Kılıçarslan, F., & Ayyıldız Durhan, T. (2023). Environmental behaviors and ecological intelligence of university students. International Journal of Environment and Geoinformatics, 10, 93-105. https://doi.org/10.30897/ijegeo.1159071
22. Mago, M., Yadav, M., Sharma, S., & Kaur, H. (2025). Environmental knowledge influencing pro-environmental behavior among university students: A serial mediation and MGA approach. International Journal of Sustainability in Higher Education, 26(5), 1072-1095. https://doi.org/10.1108/IJSHE-02-2024-0110
23. Moisander, J. (2007). Motivational complexity of green consumerism. International Journal of Consumer Studies, 31(4), 404-409. https://doi.org/10.1111/j.1470-6431.2007.00586.x
24. Nekmahmud, M., Ramkissoon, H., & Fekete-Farkas, M. (2022). Green purchase and sustainable consumption: A comparative study between European and non-European tourists. Tourism Management Perspectives, 43, 100980. https://doi.org/10.1016/j.tmp.2022.100980
25. Null, D. C., & Asirvatham, J. (2023). College students are pro-environment but lack sustainability knowledge: A study at a mid-size Midwestern US university. International Journal of Sustainability in Higher Education, 24(3), 660-677. https://doi.org/10.1108/IJSHE-02-2022-0046
26. Okur-Berberoğlu, E. (2020). An ecological intelligence scale intended for adults. World Futures, 76(3), 133-152. https://doi.org/10.1080/02604027.2020.1730735
27. Özdemir, N. (2021). Dindarlık ve sürdürülebilir tüketim davranışı: Gönüllü sadeliğin aracı rolü. Turkish Journal of Marketing, 6(1), 70-89. https://doi.org/10.30685/tujom.v6i1.111
28. Özdemir, N., & Kazancı Sunaoğlu, Ş. (2023). Karanlık üçlü kişilik özelliklerinin sürdürülebilir tüketim davranışına etkisi. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 56, 377-397. https://doi.org/10.30794/pausbed.1171780
29. Özden, A. T., & Özışık Yapıcı, O. (2021). Tüketicilerin ekolojik zekâları ile organik gıda tüketim eğilimleri arasındaki ilişki üzerine bir araştırma. Journal of Emerging Economies and Policy, 6(2), 368-381.
30. Podsakoff, P. M., MacKenzie, S. B., Lee, J.-Y., & Podsakoff, N. P. (2003). Common method biases in behavioral research: A critical review of the literature and recommended remedies. Journal of Applied Psychology, 88(5), 879-903. https://doi.org/10.1037/0021-9010.88.5.879
31. Ramkissoon, H. (2022). Behaviour-change in tourism. In Encyclopedia of Tourism Management and Marketing: Volumes 1-4 (pp. 271-274). Edward Elgar Publishing Ltd. https://doi.org/10.4337/9781800377486
32. Ramkissoon, H., Weiler, B., & Smith, L. D. G. (2013). Place attachment, place satisfaction and pro-environmental behaviour: A comparative assessment of multiple regression and structural equation modelling. Journal of Policy Research in Tourism, Leisure and Events, 5(3), 215-232. https://doi.org/10.1080/19407963.2013.776371
33. Sargın, S., & Dursun, Y. (2024). The effect of environmental ethics awareness, ecological intelligence and the love of nature on sustainable consumption behavior. Gazi İktisat ve İşletme Dergisi, 10(2), 290-313. https://doi.org/10.30855/gjeb.2024.10.2.007
34. Sarı, S., & Topçuoğlu, F. (2019). Kişilik tiplerinin sürdürülebilir tüketim davranışları üzerine bir araştırma. Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 24(2), 159-169.
35. Saxena, R., & Khandelwal, P. K. (2010). Can green marketing be used as a tool for sustainable growth?: A study performed on consumers in India-An emerging economy. The International Journal of Environmental, Cultural, Economic and Social Sustainability, 6(2), 277-291. https://doi.org/10.18848/1832-2077/CGP/v06i02/54702
36. Şener, A., & Hazer, O. (2007). Değerlerin kadınların sürdürülebilir tüketim davranışı üzerindeki etkilerine ilişkin bir araştırma. Hacettepe Üniversitesi Sosyolojik Araştırmalar E-Dergisi, 1-16.
37. Sivapalan, A., von der Heidt, T., Scherrer, P., & Sorwar, G. (2021). A consumer values-based approach to enhancing green consumption. Sustainable Production and Consumption, 28, 699-715. https://doi.org/10.1016/j.spc.2021.06.013
38. Spaargaren, G., & van Vliet, B. (2000). Lifestyles, consumption and the environment: The ecological modernisation of domestic consumption. In A. P. J. Mol & D. A. Sonnenfeld (Eds.), Ecological modernisation around the world: Perspectives and critical debates (pp. 50-76). Frank Cass.
39. Steg, L., & Vlek, C. (2009). Encouraging pro-environmental behaviour: An integrative review and research agenda. Journal of Environmental Psychology, 29(3), 309-317. https://doi.org/10.1016/j.jenvp.2008.10.004
40. Tatar, A. (2021). Çevresel sorunlara duyarlılığın sürdürülebilir tüketim davranışına etkisi. International Journal of Management and Administration, 5(9), 103-117.
41. Torroba-Díaz, M., Bajo-Sanjuán, A., Callejón Gil, Á. M., Rosales-Pérez, A., & López Marfil, L. (2023). Environmental behavior of university students. International Journal of Sustainability in Higher Education, 24(7), 1489-1506. https://doi.org/10.1108/IJSHE-07-2022-0226
42. VanVoorhis, C. W., & Morgan, B. L. (2007). Understanding power and rules of thumb for determining sample sizes. Tutorials in Quantitative Methods for Psychology, 3(2), 43-50. https://doi.org/10.20982/tqmp.03.2.p043
43. Villi, B. (2024). Tüketicilerin ekolojik zekâları ile sürdürülebilir tüketim davranışları arasındaki ilişkinin incelenmesi. İşletme Araştırmaları Dergisi, 16(4), 2321-2337. https://doi.org/10.20491/isarder.2024.1917
44. White, K., Habib, R., & Hardisty, D. J. (2019). How to SHIFT consumer behaviors to be more sustainable: A literature review and guiding framework. Journal of Marketing, 83(3), 22-49. https://doi.org/10.1177/0022242919825649
45. Yapraklı, S., & Özden, E. (2021). The effect of sustainable development on economic complexity in OECD countries. International and Multidisciplinary Journal of Social Sciences, 10(2), 51–80. https://doi.org/10.17583/rimcis.7949