Karşılaştırmalı Hukukta ve Türk Hukukunda Forum Necessitatis Doktrini
Öz
Yabancı unsurlu uyuşmazlıkların çözümünde gözetilen temel haklardan biri hak arama hürriyetidir. Bireylere tanınan hak arama hürriyeti, her şeyden önce uyuşmazlığı çözme yetkisine sahip, adil yargılanma hakkını güvence altına alan, bağımsız ve tarafsız bir mahkemenin varlığını gerektirir. Ancak istisnaen de olsa, somut uyuşmazlık bakımından hiçbir devlet mahkemesinin kendisini yetkili görmemesi mümkün olduğu gibi, davacıdan yetkili olan devlet mahkemesinde dava açmasının beklenmesini engelleyen hukukî veya fiilî sebepler mevcut olabilir. Bu gibi durumlarda forum necessitatis doktrini, milletlerarası yetki kuralları uyarınca aslında yetkili olmayan bir mahkemenin, uyuşmazlığın hukukî veya fiilî engeller nedeniyle başka bir mahkemede görülemeyecek olması sebebiyle, yetkisini tesis etmesine imkân tanıyan ve dolayısıyla davacının hak arama hürriyetini güvence altına alan bir araç olarak işlev görür. Günümüzde forum necessitatis doktrini, çoğunlukla Kıta Avrupası hukuk çevresine dâhil devletlerin mevzuatında ve Avrupa Birliği hukukunda üye devlet mahkemelerinin yetkisini düzenleyen ikincil tasarruflardan bazılarında hükme bağlanmıştır. Bu tür düzenlemelerin bulunmadığı devlet hukuklarında ise, hak arama hürriyetinin bir gereği olarak ve adaletin inkârının önüne geçilebilmesi için, mahkeme içtihadında kabul edilmiştir. Bu çalışma, forum necessitatis doktrinini karşılaştırmalı bir bakış açısıyla ele almayı amaçlamaktadır. Bu çerçevede, forum necessitatis doktrininin işlevi açıklandıktan sonra milletlerarası ve bölgesel metinlerde ne şekilde yer bulduğu, çeşitli devlet hukuklarında ve Avrupa Birliği hukukunda hangi şartlara bağlı olarak düzenlendiği ve/veya uygulandığı tartışılmış, son olarak konu, Türk hukuku bakımından ele alınmıştır.
Anahtar Kelimeler
Kaynakça
- Arslan İ, Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesinin Uluslararası Özel Hukuka Etkisi (Adalet 2019). google scholar
- Augenstein D and Jägers N, ‘Access to Justice in the European Union for Corporate- Related Human Rights Violations: Jurisdictional Issues’ (2017) 7 Tilburg Law School Legal Studies Research Paper Series 1-37. google scholar
- Bayraktaroğlu Özçelik G, ‘When migration meets private international law: issues of private international law in divorce actions of Syrian migrants under temporary protection before the Turkish courts’ (2024) 20(1) Journal of Private International Law 214-247. google scholar
- Bayraktaroğlu Özçelik G, Milletlerarası Usûl Hukukunda Paralel Davalar (Yetkin 2016). google scholar
- Boskovic O, ‘Extraterritoriality and the proposed directive on corporate sustainability due diligence, a recap’ (2024) 20(1) Journal of Private International Law 117-128. google scholar
- Commitee on Legal Affairs (European Parliament), ‘Draft Report-with recommendations to the European Commission on corporate due diligence and corporate accountability’ (2020). google scholar
- Çelikel A and Erdem BB, Milletlerarası Özel Hukuk (18th edn, Beta 2024). google scholar
- Dardağan E, Milletlerarası Usul Hukukunda “Aşkın Yetki” Kavramı (Siyasal 2005). google scholar
Ayrıntılar
Birincil Dil
Türkçe
Konular
Yasa Çatışmaları
Bölüm
Araştırma Makalesi
Yazarlar
Yayımlanma Tarihi
21 Temmuz 2026
Gönderilme Tarihi
4 Şubat 2026
Kabul Tarihi
14 Mayıs 2026
Yayımlandığı Sayı
Yıl 2026 Cilt: 46 Sayı: 1