Pontos Bölgesi'nde Hellenistik Dönem Mimarisi

Öz

Pontos Krallığı, İskender sonrası Anadolu’da kurulan krallıklarından bir tanesidir. Roma tarafından yıkılıncaya dek (MÖ 63) Karadeniz Havzası’ndan Yunanistan’a kadar önemli siyasi ve askeri başarılara imza atmış bir krallıktır. Bu çalışmada, Pontos Krallığı’nın çekirdek bölgesi niteliğindeki Kuzey Anadolu’nun orta ve doğu kesiminde yer alan Pontos Bölgesi’ndeki Hellenistik Dönem’e tarihlenen bazı mimari unsurlar değerlendirilmektedir. Bu kapsamda söz konusu bölgenin önemli yerleşimlerinden Kurul Kalesi (Ordu), Cıngırt Kayası (Fatsa, Ordu), Oluz Höyük (Amasya), Amasya Harşena Kalesi, Aretias Adası (Giresun), Komana Pontika (Tokat) ve Ziyaretsuyu (Hafik, Sivas) gibi yerleşimlerin Hellenistik Döneme tarihlenen mimari kalıntıları irdelenmektedir.Özellikle son yıllarda bölgede hem sayı hem de nitelik açısından gelişim gösteren arkeolojik kazılar vasıtasıyla Pontos bölgesindeki Hellenistik dönem mimarisi hakkında bilgilerimiz artmış, dönemin mimari tercihleri anlama ve değerlendirme imkânı doğmuştur. Bu döneme tarihlenen mimari kalıntıların karakterlerini tespit etmek, yapı teknikleri hakkında bilgi vermek, yerleşimlerin Hellenistik dönem mimarisi arasında benzerlik ve farklılıkları belirlemek bu çalışmanın temel amacıdır. Ele alınan konu oldukça geniş bir yer tutmaktadır; ancak olabildiğince özlü bir biçimde işlenerek seçili örnekler üzerinden temsil edici bir sentez sunulmaya gayret edilmiş ve okuyucuya bölgenin Hellenistik dönem mimarisi hakkında bir bakış açısı kazandırma amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Pontos Krallığı
• Hellenistik Dönem
• Mithradates Eupator
• Karadeniz
• Mimari

Etik Beyan

Bu makale, Ahmet Emirhan Bulut tarafından Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü’ne 2022 yılında sunulan “Kurul Kalesi Hellenistik Dönem Mimarisi” başlıklı doktora tez çalışmasından üretilmiştir.

Hellenistic Architecture in the Pontos Region

Öz

The Kingdom of Pontus emerged as one of the preeminent successor states established in Anatolia following the collapse of Alexander the Great’s empire. Until its dissolution by Rome (63 BC), the kingdom achieved significant political and military successes extending from the Black Sea Basin to Greece. This study evaluates certain architectural elements dating to the Hellenistic Period in the Pontic Region, located in the central and eastern parts of Northern Anatolia, which constitutes the core territory of the Kingdom of Pontus. Within this scope, Hellenistic architectural remains from key settlements such as Kurul Fortress (Ordu), Cıngırt Kayası (Fatsa, Ordu), Oluz Höyük (Amasya), Amasya Harşena Fortress, Aretias Island (Giresun), Comana Pontica (Tokat), and Ziyaretsuyu (Hafik, Sivas) are examined. Particularly in recent years, our knowledge of Hellenistic period architecture in the Pontic region has increased through archaeological excavations that have improved in both quantity and quality, providing an opportunity to understand and evaluate the architectural preferences of the era. The primary objective of this study is to identify the characteristics of these architectural remains, provide information on construction techniques, and determine the similarities and differences among the Hellenistic period architectures of these settlements. Although the subject matter is quite extensive, it has been treated as concisely as possible to present a representative synthesis through selected examples, aiming to provide the reader with a comprehensive perspective on the Hellenistic period architecture of the region.

Anahtar Kelimeler

• Pontic Kingdom
• Hellenistic period
• Mithradates Eupator
• Black Sea
• architecture

Etik Beyan

This article is derived from the doctoral dissertation titled "Hellenistic Architecture of Kurul Fortress," submitted by Ahmet Emirhan Bulut to the Ankara Hacı Bayram Veli University, Institute of Graduate Education, in 2022.

Kaynakça

1. Apollonius Rhodius, argon., Argonautica, (trans. R.C. Seaton), The Loeb Classical Library, Cambridge – Massachusetts – London, 1967.
2. Arrianus, perip., Periplus Ponti Euxini, Arrianus’un Karadeniz Seyahati (Arriani Periplus Ponti Euxini), (trans. M. Arslan), İstanbul: Odin Yayıncılık, 2005.
3. Plinius, nat, Pliny Natural History. vol. II., (trans. H.R. Rackham), London, The Loeb Classical Library, 1961.
4. Strabon, Geographika: Antik Anadolu Coğrafyası, Kitap: XII, XIII, XIV (trans. A. Pekman), İstanbul, 2000.
5. Abdioğlu 2007, Abdioğlu, E., Sivas Ziyaretsuyu Helenistik ve Roma Dönemi Seramikleri, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Gazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
6. Alkım et al. 1988, Alkım, U.B. – Alkım, H. – Bilgi, Ö., İkiztepe I. Birinci ve İkinci Dönem Kazıları/The First and Second Seasons Excavation (1974-1975), Ankara: TTKY.
7. Akçay – Bulut 2022, Akçay, A. – Bulut, A.E., “Kurul Kalesi’nde mekânsal organizasyon, mimari malzeme ve yapı fonksiyonları üzerine bir değerlendirme”, Anadolu Araştırmaları-Anatolian Research 27, 175–224. https:// doi.org/10.26650/anar.2022.1163680.
8. Akyüz et al. 2011, Akyüz, U. – Kolağasıoğlu, M. – Şirin, O.A., “Samsun İli Atakum İlçesi, Çakalca (Karadoğan Höyük) Kurupelit Kurtarma Kazısı 2009”, MKKS 19, 117-134.

9. Arslan 2007, Arslan, M., Mithradates VI Eupator Roma’nın Büyük Düşmanı, İstanbul: Odin Yayıncılık.
10. Atasoy et al. 2005, Atasoy, S. – Endoğru, M. – Dönmez, Ş., “Samsun-Baruthane Tümülüsler Kazısı”, Anadolu Araştırmaları 18(2), 153-166.
11. Baldıran 2010, Baldıran, A., “Kybele Monument In Lykaonia Region Beyşehir And Seydişehir Counties”, Trade and Production Through the Ages, (ed. E. M. Doksanaltı – E. Aslan), 257-278.
12. Baldıran – Söğüt 2002, Baldıran, A. – Söğüt, B., “Lykaonia Bölgesinde Kybele Kültü: Beyşehir ve Seydişehir İlçeleri”, Selçuk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Edebiyat Dergisi 14, 45-69.
13. Bilgi 1999, Bilgi, Ö., “İkiztepe in the Late Iron Age”, Anatolian Studies 49, Anatolian Iron Ages 4. Proceedings of the Fourth Anatolian Iron Ages Colloquium Held at Mersin, 19-23 May 1997, 27-54.
14. Bulut 2017, Bulut, A.E., Pontos Bölgesi Basamaklı Tünelleri, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
15. Bulut 2020, Bulut, A.E., “A General Overview on the Stepped Tunnels in Pontos Region”, MORS IMMATURA. Amanosların Gölgesinde Hayriye Akıl Anı Kitabı, (ed. S.K. Girginer), Kizzuwatna Researches Project Publications 1, İstanbul: Ege Yayınları, 47-62.
16. Bulut 2022, Bulut, A.E., Kurul Kalesi Hellenistik Dönem Mimarisi, (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Ankara.
17. Bulut 2023, Bulut, A.E., “Use of Adobe in the Kurul Fortress (Ordu, Türkiye)”, in: (Ed.) A. Tarım, Kerpic’23. Gain Information from the Tradıtional Earthen Architecture, 143-149.
18. Doğanbaş 2009, Doğanbaş, M., “Amasya Merkez Harşena Kalesi 2007 Yılı Kurtarma Kazısı”, MKKS 17, 11-28.
19. Doğanbaş 2010, Doğanbaş, M., “Amasya Merkez Harşena Kalesi Cilanbolu Tüneli 2008 Yılı Kazı ve Temizlik Çalışması”, MKKS 18, 65-78.
20. Doksanaltı 2016, Doksanaltı, E.M., “Open air cult sites in eastern Pontus region”, ANODOS Studies of the Ancient World 12/2012. Centre And Periphery Over The Passage Of Time (From the Bronze Age to Late Antiquity), (ed. M. Novotná – W. Jobst – K. Kuzmowá –W. Varsik), Trnava, 61-78.
21. Doksanaltı – Aslan 2012, Doksanaltı, E. – Aslan E., “Karadeniz’de Antik Bir Ada Yerleşimi: Aretias-Khalkeritis Adası”, Stratonikeia’dan Lagina’ya Ahmet Adil Tırpan Armağanı, (ed. B. Söğüt), İstanbul: Ege Yayınları, 219-239.
22. Doksanaltı – Ekici 2017, Doksanaltı, E. M. – Ekici, M., “Giresun-Aretias Adası Kazıları Seramik Buluntuları”, Pamukkale Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 27, 389-403.
23. Doksanaltı – Mimiroğlu 2011, Doksanaltı E. M. – Mimiroğlu İ. M., “Giresun/Aretias – Khalkeritis Island”, ANODOS. Studies of the Ancient World 10/2010. The Phenomena Of Cultural Borders And Border Cultures Across The Passage Of Time (From the Bronze Age to Late Antiquity), (ed. M. Novotná – W. Jobst – M. Dufková – K. Kuzmowá), Trnava, 85-101.
24. Doksanaltı et al. 2011a, Doksanaltı, E. – Aslan, E. – Mimiroğlu, İ.M., “Giresun İli ve Giresun Adası Arkeolojik Yüzey Araştırmaları: 2009”, AST 28(2), 143-162.
25. Doksanaltı et al. 2011b, Doksanaltı, E. M. – Mimiroğlu, İ.M. – Güleç, H., “Giresun (Aretias-Khalkeritis) Adası Kazısı Ön Rapor: 2011”, Anadolu ve Çevresinde ORTAÇAĞ 5, Anadolu Kültür Varlıklarını Araştırma Derneği, 163-184.
26. Doksanaltı et al. 2012, Doksanaltı, E. – Aslan, E. – Mimiroğlu, İ.M., “Giresun İli ve Giresun Adası Arkeolojik Yüzey Araştırmaları: 2010”, AST 29(2), 117-145.
27. Doksanaltı et al. 2013, Doksanaltı, E.M. – Karaoğlan, İ. – Erdoğan, L.U., “Giresun-Aretias/Khalkeritis Adası 2011-2012 Kazıları Ön Raporu”, K. Levent Zoroğlu’na Armağan, (ed. M. Tekocak), AKMED, 175-190.
28. Doksanaltı et al. 2014, Doksanaltı, E. M., Karaoğlan, İ., Erdoğan, L. U., “Preliminary report on Giresun (Aretias/ Khalkeritis) Island excavation: Burial practices on Elousa Sebaste Monastery on Giresun Island”, ANODOS Studies of the Ancient World 11/2011 Arts And Crafts Over The Passage Of Time (From the Bronze Age to Late Antiquity), (ed. M. Novotná – W. Jobst – M. Dufková – K. Kuzmowá – W. Varsik), Trnava, 77-89.
29. Dönmez 2013a, Dönmez, Ş., “Oluz Höyük. Preliminary Results for the Hellenistic Period and Iron Age Layers”, The Bosporus: Gateway between the Ancient West and East (1st Millennium BC–5th Century AD). Proceedings of the Fourth International Congress on Black Sea Antiquities Istanbul, 14th–18th September 2009, (ed. G.R. Tsetskhladze – S. Atasoy – A. Avram – Ş. Dönmez – J. Hargrave,), Oxford: British Archaeological Reports 2517, 363-371.
30. Dönmez 2013b, Dönmez, Ş., “Öntarih ve Klasik Dönemlerde Amasya: Güncel Arkeolojik Bulgular”, TÜBA-AR 16, 21-56.
31. Dönmez 2017, Dönmez, Ş., “Oluz Höyük 2009-2013 Dönemi Kazı Çalışmaları Değerlendirme ve Sonuçları”, Amasya – Oluz Höyük. Kuzey – Orta Anadolu’da Bir Akhaimenid Yerleşmesi, 2009 – 2013 Dönemi Çalışmaları Genel Değerlendirmeler ve Önsonuçlar, (Haz. Ş. Dönmez), Amasya, 233-272.
32. Dönmez – Naza-Dönmez 2008, Dönmez, Ş. – Naza-Dönmez, E.E., “Oluz Höyük Kazı Çalışmaları 2007”, TEBE Haberler 25, 33-34. Dönmez – Naza-Dönmez 2009, Dönmez, Ş. – Naza-Dönmez, E.E., “Oluz Höyük Kazısı İkinci Dönem (2008) Çalışmaları: Değerlendirmeler ve Sonuçlar”, CollAn VIII 125-170.
33. Dönmez – Naza-Dönmez 2010, Dönmez, Ş. – Naza-Dönmez, E.E., “Amasya-Oluz Höyük Kazısı 2008 Dönemi Çalışmaları: Yeni Sonuçlar ve Değerlendirmeler”, Höyük 2, 1-28.
34. Dönmez – Yurtsever-Beyazıt 2014, Dönmez, Ş. – Yurtsever-Beyazıt, A. “Oluz Höyük. Pontik Kappadokia’da Çokkültürlü Bir Yerleşme”, (Haz.) Özden, F., “Yar ile Gezdiğim Dağlar”: Amasya, İstanbul: Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık, 51-71.
35. Dönmez – Yurtsever-Beyazıt 2016, Dönmez, Ş. – Yurtsever-Beyazıt, A., “Oluz Höyük Kazısı Sekizinci Dönem (2014) Çalışmaları: Değerlendirmeler ve Sonuçlar”, KST 37(3), 281-302.
36. Dönmez – Yurtsever-Beyazıt 2017a, Dönmez, Ş. – Yurtsever-Beyazıt, A., “Oluz Höyük Kazısı Dokuzuncu Dönem (2015) Çalışmaları: Değerlendirmeler ve Sonuçlar”, KST 38(3), 537-562.
37. Dönmez – Yurtsever-Beyazıt 2017b, Dönmez, Ş. – Yurtsever-Beyazıt, A., “Oluz Höyük 2013 Dönemi Çalışmaları”, Amasya – Oluz Höyük. Kuzey – Orta Anadolu’da Bir Akhaimenid Yerleşmesi, 2009 – 2013 Dönemi Çalışmaları Genel Değerlendirmeler ve Önsonuçlar, (Haz. Ş. Dönmez), Amasya, 205-231.
38. Dönmez et al. 2017, Dönmez, Ş. – Yurtsever-Beyazıt, A. – Kaymakçı, S. – Adısönmez, B. – Abazoğlu, F., “Oluz Höyük Kazısı Onuncu Dönem (2016) Çalışmaları: Değerlendirmeler ve Sonuçlar”, KST 39(3), 597-611.
39. Dönmez et al. 2019, Dönmez, Ş. – Yurtsever-Beyazıt, A. – Kaymakçı, S. – Adısönmez, B. – Abazoğlu, F., “Oluz Höyük Onbirinci Dönem (2017) Çalışmaları”, KST 40(3), 449-462.
40. Erciyas 2006, Erciyas, D.B., Wealth, Aristocracy and Royal Propaganda Under the Hellenistic Kingdom of the Mithradatids in the Central Black Sea Region of Turkey, Leiden: Brill.
41. Erciyas – Çivilidağ 2023, Erciyas, D.B. – Çivildağ A., “Komana Arkeolojik Araştırma Projesi 2020 Yılı Kazı Çalışmaları”, KST 42(1), 367-374.
42. Erciyas – Çivilidağ 2024, Erciyas, D.B. – Çivildağ A., “Komana’da 2022 Yılı Çalışmaları”, KST 43(1), 259-271.
43. Erciyas et al. 2015, Erciyas, D.B. – Tatbul, M.N. – Sökmen, E. – Kocabıyık, C., Sünnetçi, R., “Komana’da 2009-2014 Yılları Arasında Yapılan Kazı Çalışmalarının Ön Değerlendirmesi”, Komana Ortaçağ Yerleşimi, Yerleşim Arkeolojisi Serisi 5, Monografi 1, (ed. D.B. Erciyas – M.N. Tatbul), İstanbul: Ege Yayınları, 21-61.
44. Erciyas et al. 2021, Erciyas, D.B. – Batman A. – Çivildağ A., “Recent Discoveries at Komana (2018-2020): The Late Iron Age/Early Hellenistic Levels”, The Archaeology of Anatolia, Volume IV Recent Discoveries 2018- 2020), (ed. R. Steadman – G. McMahon), Cambridge Scholars Publishing, 229-243.
45. Ergün 2006, Ergün, N., Adana-Yüceören, Urfa-Teleilat ve Sivas-Ziyaretsuyu Kazılarından Ele Geçen Helenistik Döneme Ait Arkeolojik Buluntuların XRF Tekniği ile Değerlendirilmesi, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Gazi Üniversitesi, Fen Bilimleri Enstitüsü, Ankara.
46. Erol 2013, Erol, A.F., “Ordu İli Fatsa İlçesi Arkeolojik Yüzey Araştırması 2011”, AST 30(2), 183-196. Erol 2014, Erol, A.F., “Ordu İli Fatsa İlçesi Cıngırt Kayası Kazısı 2013”, KST 36(1), 383-400.
47. Erol 2015a, Erol, A.F., “Fatsa İlçesi Cıngırt Kayası Kazısı 2014”, KST 37(2), 559-572.
48. Erol 2015b, Erol, A.F., “New Findings on the History and Archaeology of the Eastern Black Sea Region of the Turkey: the Excavation of Cıngırt Kayası”, The Danubian Lands Between the Black, Aegean and Adriatic Seas. (7th Century BC – 10th Century AD) Proceedings of the Fifth International Congress on Black Sea Antiquities (Belgrade – 17-21 September 2013), (ed. G.R. Tsetskhladze – A. Avram – J. Hargrave), 453-461.
49. Erol 2020, Erol, A.F., Yüzey Araştırmaları Işığında Fatsa, Bilgin Kültür Sanat, Ankara.
50. Erol – Tamer 2018, Erol, A.F. – Tamer, D., “The Place of Cingirt Kayasi in the Pontic Region during the Reign of Mithridates VI”, ΕΥΔΑΙΜΩΝ. Studies in honour of Jan Bouzek, (ed. P. Pavúk – V. KlontzaJaklová – A. Harding,), 541-558.
51. Erol – Yıldırım 2016, Erol, A.F. – Yıldırım, E., “Fatsa Cıngırt Kayası Kazısında Bulunan Ok Uçları”, Arkeoloji ve Sanat 153, 133-148.
52. Erol – Yıldırım 2024, Erol, A.F. – Yıldırım, E., “Fatsa/Cıngırt Kayası Kazılarında Ele Geçen Taş Gülleler Üzerine Bir Değerlendirme”, Tarihi ve Kültürel Boyutlarıyla Fatsa, (ed. M. Özkan – K. Yavuz – C. Erbil), Fenomen Yayıncılık, 237-251.
53. Fleischer 2009, Fleischer, R., “The Rock-tombs of the Pontic Kings in Amaseia (Amasya)”, Mithradates VI and Pontic Kingdom, (ed. J.M. Hojte,), Gylling: Aarhus University Press, 109-119.
54. Hamilton 1842, Hamilton, W.J., Researches in Asia Minor, Pontus, and Armenia. With some Account of their Antiquities and Geology, London.
55. Kaymakçı 2014, Kaymakçı S. “Karadeniz Bölgesi Tümülüs Geleneğine Bir Örnek: Sivritepe Tümülüsü (Giresun-Alucra)”, Höyük, 7, 1-8. doi:10.37879/hoyuk.2014.05
56. Kınal 1986, Kınal, F., “Kara Tanrıça Olarak Kybele”, IX. Türk Tarih Kongresi (1), 235-244.
57. Koch 2025, Koch, J.M., “Tracing Mithra in the Realm of the Mithradatids – Towards a New Reading of Rock-Cut Stepped Tunnels and Rock Sanctuaries in the Southern Black Sea Region”, in: Contextualizing Pompeiopolis: Urban Development in Roman Anatolia from a Comparative Perspective, (ed. L. Summerer – P. Johnson – J.M. Koch), Berlin: De Gruyter, 65-110.
58. McGing 1986, McGing, B. C., The Foreign Policy of Mithridates VI Eupator King of Pontus, Leiden: Brill.
59. Naza-Dönmez 2010, Naza-Dönmez, E.E., “Amasya Harşena Kalesi ve Kızlar Sarayı Kazısı 2009 Yılı İlk Sonuçları”, XIII. Ortaçağ ve Türk Dönemi Kazıları ve Sanat Tarihi Araştırmaları Sempozyumu Bildirileri 14-16 Ekim 2008, Pamukkale Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sanat Tarihi Bölümü Yayınları No: 1, 453-462.
60. Naza-Dönmez 2014, Naza-Dönmez, E.E., “Amasya Harşena Kalesi ve Kızlar Sarayı Kazıları”, “Yar ile Gezdiğim Dağlar”: Amasya, (Haz. Özden, F.), İstanbul: Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık, 29-49.
61. Naza-Dönmez et al. 2018, Naza-Dönmez, E.E. – Algaç, Ş. – Aydın, T., “Amasya-Harşena Kalesi ve Kızlar Sarayı Kazısı 2017 Dönemi Çalışmaları”, KST 40(1), 641-650.
62. Nielsen 2002, Nielsen T.H., “Phrourion. A Note on the Term in Classical Sources and in Diodorus Siculus”, in: Even More Studies in the Ancient Greek Polis, (ed. T.H. Nielsen), Franz Steiner Verlag, 49-64.
63. Olshausen – Biller 1984, Olshausen, E. – Biller, J., Historisch-geographische Aspekte der Geschichte des Pontischen und Armenischen Reiches. Teil 1, Untersuchungen zur historischen Geographie von Pontos unter den Mithradatiden, Beihefte zum Tübinger Atlas des Vorderen Orients 29/1, Reihe B (Geisteswissenschaften), Wiesbaden: Dr. Ludwig Reichert Verlag.
64. Ortaç 2005, Ortaç, M., Yukarı Kızılırmak Vadisi’nde Bir Helenistik Dönem Yerleşimi: Ziyaretsuyu, BTC Ham Petrol Boru Hattı Arkeolojik Kurtarma Kazıları Proje Raporları, Ankara.
65. Ortaç 2006, Ortaç, M., “BTC Ham Petrol Boru Hattı Projesi Sivas Akpınar Köyü Ziyaretsuyu Mevkii Kurtarma Kazısı 2004”, KST 27(1), 339-350.
66. Sökmen 2016, Sökmen, E., Surveying the Pontic Landscape through the Fortresses of the Mithradatids, (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Middle East Technical University, Graduate School of Social Sciences, Ankara.
67. Sökmen-Adalı 2023, Sökmen-Adalı, E., “Revisiting the Rock-Cut Tunnels in the Black Sea Region of Turkey”, in: Tios/ Tieion on the Southern Black Sea in the Broader Context of Pontic Archaeology, (ed. G.R. Tsetskhladze – Ş. Yıldırım), Oxford, 159-167.
68. Summerer 2014, Summerer, L., “Topografies of Worship in Northern Anatolia”, Space, Place and Identity, (ed. Bekker- Nielsen, T.), Stuttgart: Franz Steiner Verlag, 189-213.
69. Summerer – Koch 2024, Summerer, L. – Koch, J.M., “The Mother Goddess at the Black Sea: pushing Phrygia towards the North”, Ancient Near Eastern Studies 61, 325-369.
70. Şenyurt – Akçay 2016, Şenyurt, S.Y. – Akçay, A. “Kurul Kalesi (Ordu) VI. Mithradates Dönemi Yerleşimi Üzerine Ön Değerlendirmeler”, Seleucia VI, 221-248.
71. Şenyurt – Akçay 2017, Şenyurt, S.Y. – Akçay, A., “The Kurul Fortress and the Cult of Kybele as a City Protector”, Colloquium Anatolicum 16, 179-198.
72. Şenyurt – Bulut 2020, Şenyurt, S.Y. – Bulut, A.E., “Pontos Bölgesi Basamaklı Tünellerinin Köken ve İşlevleri Üzerine Bazı Öneriler”, Seleucia 10, 227-250.
73. Şenyurt – Durugönül 2018, Şenyurt, S.Y. – Durugönül, S., “Kurul (Ordu) Kalesi’nde Bir Kybele Heykeli”, Olba XXVI, 305-344.
74. Şenyurt et al. 2019, Şenyurt, S.Y. – Akçay, A. – Bulut, A.E. – Zoroğlu, U. – Yorulmaz, L. – Akgönül, S.O., “Kurul Kalesi 2017 Yılı Kazıları”, KST 40(3), 691-712.
75. Şenyurt et al. 2023, Şenyurt, S.Y. – Akçay, A. – Zoroğlu, U. – Yorulmaz, L. – Bulut, A.E., “Kurul Kalesi 2021 Yılı Kazı Çalışmaları”, KST 42(5), 9-25.
76. Şirin – Kolağasıoğlu 2016, Şirin, O.A. – Kolağasıoğlu, M., Çakalca-Karadoğan Höyüğü: Arkaik Dönemde Amisos ve Kybele Kültü, Samsun: SAMTAB Yayınları.
77. Tamsü-Polat 2010, Tamsü-Polat, R., “Yeni Buluntular Işığında Phryg Kaya Altarları ve Bir Tipoloji Önerisi”, Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 10(1), 203-222.
78. Ünan 2016, Ünan, S. “Amisos’da Sıradışı Bir Yeraltı Oygu Oda Mezar”, TÜBA-AR 19, 171-230.
79. Von Gall 1967, Von Gall, H., “Zu Den Kleinasiatischen Treppentunneln”, JdI und AA, Band 82, 504-527.
80. Weimert 1984, Weimert, H., Wirtschaft als landschaftsgebundenes Phänomen. Die antike Landschaft Pontos Eine Fallstudie, Europäische Hochschulschriften, Frankfurt am Main: Peter Lang Verlag.
81. Wilson 1960, Wilson, D. R., The Historical Geography of Bithynia, Paphlagonia and Pontos in the Greek and Roman Periods. (Bachelor of Letters Thesis) Oxford University.
82. Yiğitpaşa – Temür 2021, Yiğitpaşa, D., ve Temür, A., “Kavak Tepecik Tümülüsü Üzerine Gözlemler”, ODUSOBİAD, 11(2), 451-466.
83. Yorulmaz 2019, Yorulmaz, L., Kurul Kalesi Seramikleri, (Yayımlanmamış Doktora Tezi), Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Ankara.
84. Yüksek – Dönmez 2010, Yüksek, F.A. – Dönmez, E., “Amasya (Harşena) Kalesi 2009 Arkeojeofizik Araştırmaları”, AST 28(3), 13-26.