The Novel of Modern Tragedy: Religion, Death and Social Criticism in Aitmatov

Öz

Tragedy is no longer confined to the epic suffering of the distinguished heroes of classical literature. Modern tragedy can be observed in the silent rebellion of ordinary people in their daily lives, as well as in the aspirations of individuals living in the shadow of social decay. The novels of the world-renowned Kyrgyz writer Cengiz Aitmatov are concrete examples of tragedy in literature. By focusing on the relationship between death and resistance, Aitmatov sets the stage for both individual and social tragedy. In his works, death is not the end. Rather, it is a moral stance against the erosion of values and a protest against evil. In this context, Aitmatov's literature offers a multi-layered structure that encompasses the aesthetic and sociological dimensions of social criticism. This study examines how the themes of faith and death are constructed in Aitmatov's novels, and how they are transformed into social criticism within the framework of modern tragedy. The study is based on four of Aitmatov's most popular novels: “The White Ship”, “The Day Lasts More Than a Hundred Years”, “The Place of the Skull” and “Cassandra's Brand”. Aitmatov's protagonists take a moral stance against the erosion of values caused by modern social systems, willingly walking towards death in the process. The article then focuses on the concept of 'preferred death', arguing that the protagonists’ actions constitute a form of resistance that mobilises the collective conscience. The main purpose is to provide an analysis of the themes of faith, death and tragedy. Notably, in these works written during a period when Soviet ideology adopted anti-religious policies, the social protest accompanying individual suffering is constructed around religion and faith. Aitmatov's heroes adopt a moral stance in a chronological progression: first through shamanistic patterns and Islamic representations; then through Christian theology; and finally through perennialism, which is based on the concept of eternal wisdom. The findings suggest that Aitmatov treats religion as a metaphysical movement that activates collective memory, not merely as a belief system. The study employs document and thematic analysis techniques in line with qualitative research methods. It focuses on the relationship between religion and fictional characters in the novels, analysing tragedies that end in death through the tension between life and death. Interviews with the author, socio-political events of the period and literary critiques were also used. During the thematic analysis, patterns of meaning were extracted and coded by examining events, the transformation of protagonists and symbolic narratives. The findings demonstrate that the theme of tragic death, a defining feature of Aitmatov's works, conveys social messages. In Aitmatov's novels, this phenomenon mostly takes the form of a chosen death and is the most radical form of protest against the evils present in society. Fictions such as a nameless child throwing himself into the water; a woman searching for her lost son and walking towards death to remind him of his identity; a missionary who has become an outcast and is sacrificing himself for his faith; and an astronaut throwing himself into the void of space, are all protests in which aesthetics are accompanied by metaphysics. Although these protagonists may initially appear defeated, they ultimately embody moral superiority by refusing to submit to social evil.

Anahtar Kelimeler

• Sociology of religion
• Chingiz Aitmatov
• Modern society
• Faith
• Death
• Novel

Modern Trajedinin Romanı: Aytmatov’da Din, Ölüm ve Toplumsal Eleştiri

Öz

Trajedi, artık klasik edebiyattaki seçkin tabakadan kahramanların destansı acılarıyla sınırlı değildir. Modern trajedi, sıradan insanın gündelik hayattaki sessiz isyanında, toplumsal çürümenin gölgesinde kalmış bireylerin bitmeyen umutlarında da görülür. Dünyaca ünlü Kırgız yazar Cengiz Aytmatov’un romanlarını da bu trajedi anlayışının edebiyattaki müşahhas örnekleri olarak görmek mümkündür. Aytmatov, ölüm ile direniş arasındaki asimetrik ilişkiye odaklanarak yalnızca bireysel değil, aynı zamanda toplumsal bir trajedi sahnesi kurar. Onun eserlerinde ölüm, bir son değildir. Değer erozyonuna karşı ahlaki bir duruş, kötülüğe karşı geliştirilen vicdani bir protestodur. Bu bağlamda Aytmatov’un edebiyatı, toplumsal eleştirinin hem estetik hem de sosyolojik boyutlarını içeren çok katmanlı bir yapı sunar. Bu çalışma, Aytmatov’un romanlarında inanç ve ölüm temalarının nasıl kurgulandığını ve bu temaların modern trajedi çerçevesinde toplumsal eleştiri biçimine nasıl dönüştürüldüğünü sormaktadır. Çalışma; Aytmatov’un dört popüler romanı olan “Beyaz Gemi”, “Gün Olur Asra Bedel”, “Dişi Kurdun Rüyaları” ve “Kassandra Damgası” üzerinden yürütülmüştür. Aytmatov’un kahramanları, ölüme karşı bile isteye yürüyerek modern toplumsal sistemlerin yarattığı değer erozyonuna ahlaki bir tavır sergilerler. Bu noktada makalede “tercihli ölüm” kavramı merkeze alınarak ve roman kahramanlarının eylemlerinin kolektif vicdanı harekete geçiren birer direniş biçimi olduğu savunulmaktadır. Çalışmada amaç; inanç, ölüm ve trajedi temalarının Aytmatov’un romanlarında nasıl ele alındığını çözümlemektir. Özellikle baskıcı Sovyet ideolojisinin din karşıtı politikalar geliştirdiği dönemlerde yazılmış olan eserlerinde, bireyin acılarına eşlik eden toplumsal protestonun din/inanç etrafında kurgulanmış olması dikkat çekicidir. Aytmatov’un kahramanları kronolojik olarak önce şamanistik örüntülerle ve İslami temsillerle, ardından Hristiyan teolojisiyle, son olarak ezeli hikmet düşüncesine dayanan perennial felsefe ile ahlaki bir tavır geliştirirler. Bu bağlamda çalışmanın temel savı, Aytmatov’un dini, belli bir inanç siteminden ziyade din sosyolojisi araştırmalarına uygun düşecek biçimde kolektif belleği harekete geçirici metafizik bir devinim olarak ele aldığı yönündedir. Araştırmada nitel yöntem doğrultusunda doküman incelemesi ve tematik analiz teknikleri uygulanmıştır. Romanlarda yer alan kurgu karakterlerin ölüm-hayat geriliminde dinle kurdukları ilişkiye odaklanılmış, ölümle sonuçlanan trajediler üzerinden analizler yapılmıştır. Ayrıca yazarın söyleşileri, dönemin sosyopolitik olayları ve edebî eleştirilerden de yararlanılmıştır. Tematik analiz sürecinde ise olayların kurgusu, kahramanların dönüşümleri ve sembolik anlatılar üzerinden anlam örüntüleri çıkarılarak kodlanmıştır. Elde edilen tüm bulgular, Aytmatov’un eserlerinde karakteristik olarak yer alan trajik ölüm temasının toplumsal mesajlar içerdiğini göstermektedir. Toplumda kötülük; uyuşturucu ticareti, ideolojik baskı, kültürel değerlerin yıpratılması, nükleer silahlanma, doğal varlıkların tahrip edilmesi şeklinde karşımıza çıkmaktadır. İşte Aytmatov romanlarında çoğunlukla “tercihli ölüm” şeklinde ortaya çıkan fenomen tüm bu kötülüklere karşı geliştirilen radikal bir itirazdır. Adsız bir çocuğun kendini suya bırakması, kaybolan oğlunu arayan bir kadının ona kimliğini hatırlatmak için ölüme yürümesi, Kilise dışı kalmış bir misyonerin inancı uğruna kendini feda edişi ve bir astronotun uzay boşluğuna kendini bırakması gibi kurgular, metafiziğin estetiğe eşlik ettiği protestolardır. İlk bakışta mağlubiyet gibi dursa da kötülüğe teslim olmadıkları için ölen kahramanlar ahlaki üstünlüğün temsilcileri olarak görülebilir.

Anahtar Kelimeler

• Din sosyolojisi
• Cengiz Aytmatov
• Modern toplum
• İnanç
• Ölüm
• Roman

Kaynakça

1. Akın, Cüneyt. “Cengiz Aytmatov’un Eserlerinde Kader İzleği ve Hz. Musa Tevili”. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi 54 (17 Ekim 2022), 183-194. https://doi.org/10.24155/tdk.2022.211
2. Akiner, Shirin. “Sovyet Sonrası Orta Asya Cumhuriyetlerinde Modernleşme, Siyaset ve İslam”. Türkler. thk. Hasan Celal Güzel vd. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002.
3. Aytmatov, Cengiz. Beyaz Gemi. çev. Refik Özdek. İstanbul: Elips Yayınları, 1995.
4. Aytmatov, Cengiz. Beyaz Gemi. İstanbul: Nora Kitap, 2017.
5. Aytmatov, Cengiz. Cengiz Aytmatov-Bütün Eserleri, Deniz Kıyısında Koşan Ala Köpek. İstanbul: Cem Yayınevi, 1977. http://www.dr.com.tr/kitap/deniz-kiyisinda-kosan-ala-kopek/cengiz-aytmatov/edebiyat/roman/dunya-roman/urunno=0001924023001
6. Aytmatov, Cengiz. Cengiz Han’a Küsen Bulut. çev. Fatma Arıkan. İstanbul: Nora Kitap, 2018.
7. Aytmatov, Cengiz. Dişi Kurdun Rüyaları. çev. Refik Özdek. İstanbul: Ötüken Neşriyatı, 8. baskı., 2004.
8. Aytmatov, Cengiz. Gün Olur Asra Bedel. İstanbul: Nora Kitap, 2017.

9. Aytmatov, Cengiz. Kassandra Damgası. İstanbul: Nora Kitap, 2017.
10. Aytmatov, Cengiz. Sultanmurat. çev. Refik Özdek. Ötüken Neşriyat, 2021.
11. Ayvazoğlu, Beşir. “Anar Rızayev, Cengiz Aytmatov ve Tarık Buğra”. Karar (28 Mart 2018).
12. Çeti̇n, Erol. “Cengiz Aytmatov’un Eserlerinde Öne Çıkan Varoluşsal Temalar”. Turkish Studies-Comparative Religious Studies null/Volume 15 Issue 3 (06 Ekim 2020), 297-322. https://doi.org/10.47091/TurkishStudies.45752
13. Demirci, Kürşad. “Perennial Felsefe Veya Dinlerin Aşkın Birliği - Kürşad Demirci | Vukuf Alıntıları | vukuf.org”. Vukuf İnsani Araştırmalar. 31 Ağustos 2021. Erişim 26 Mayıs 2025. https://www.vukuf.org/alinti.php?q=perennial-felsefe-veya-dinlerin-askin-birligi-kursad-demirci-116732
14. Hervieu-Leger, Daniele. Religion as a Chain of Memory. New Brunswick, N.J: Rutgers University Press, None edition., 2000.
15. İbrahimov, Osmonakun. Devrinin Büyük Yazarı Cengiz Aytmatov Hayatı ve Edebi Kişiliği. Ankara: Bengü Yayıncılık, 2018.
16. İlhan, Nilüfer. “Edebiyat Sosyolojisi Açısında Abbas Sayar’ın Romanları”. Folklor/Edebiyat 21/81 (2015), 107-124.
17. Kadıoğlu, Şevket. “Trajedi ve Trajik Üzerine Düşünceler”. Fankofoni 1/40 (2022), 121-130.
18. Kahraman, Alim. “Aytmatov, Cengiz”. TDV İslâm Ansiklopedisi. C. Ek-1. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2020.
19. Kolcu, Ali İhsan. Cengiz Aytmatov Üzerine Yazılar. Erzurum: Salkımsöğüt Yayınevi, 2008.
20. Korkmaz, Ramazan. Aytmatov Anlatılarında Ötekileşme Sorunu ve Dönüş İzlekleri. Kesit Yayınları, 2016.
21. Korkmaz, Ramazan. Bir Semenderleşme Öyküsü, Cengiz Aytmatov. Türk Kültürüne Hizmet Vakfı, 2023.
22. Koyuncu, Merve. “Cengiz Aytmatov’un Eserleri Üzerine Felsefî Bir Değerlendirme”. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 32/1 (27 Nisan 2023), 238-246. https://doi.org/10.35379/cusosbil.1240315
23. Shapshay, Sandra. “Schopenhauer’s Aesthetics and Philosophy of Art”. Philosophy Compass 7 (12 Ocak 2012). https://doi.org/10.1111/j.1747-9991.2011.00453.x
24. Söylemez, Orhan. “Türkiye’de Cengiz Aytmatov’u Anlamak”. Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, 183-200.
25. TDK. “trajedi ne demek TDK Sözlük Anlamı”. Türk Dil Kurumu Sözlükleri. Erişim 30 Mayıs 2025. https://sozluk.gov.tr/?kelime=trajedi
26. Tombak, Fatma. “20. Yüzyıl Sovyet Rusya’sında Din, İslamiyet ve Nüfus Üzerine”. History Studies International Journal of History 3/2 (2011).
27. Vaismoradi, Mojtaba vd. “Content analysis and thematic analysis: Implications for conducting a qualitative descriptive study”. Nursing & Health Sciences 15/3 (Eylül 2013), 398-405. https://doi.org/10.1111/nhs.12048
28. Williams, Raymond. Modern Trajedi. çev. Barış Özkul. İstanbul: İletişim Yayınları, 2022.
29. Yılmaz, Tuğba. “Cengiz Aytmatov Eserlerinde Dinî Unsurlar”. Journal of Turkish Research Institute 74 (29 Mayıs 2022), 305-314. https://doi.org/10.54614/JTRI.2022.4603
30. Diyanet İşleri Başkanlığı Kur’an-ı Kerim. “Asr/1”, ts. https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/Asr-suresi/6177/1-3-ayet-tefsiri
31. “Cengiz Aytmatov’un Hayatı”. haz. TRT Avaz. Türk Dünyasının Enleri. Ankara. Yayın Tarihi 2016.