Araştırma Makalesi

Manevi Baypasın Ölçülmesi: Ölçek Geliştirme, Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması

Sayı: 29 20 Ekim 2025
PDF İndir
EN TR

Manevi Baypasın Ölçülmesi: Ölçek Geliştirme, Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması

Öz

Manevi baypas, baş edilmesi zor duygu, düşünce ve davranışlardan veya karşılanmamış psikolojik ihtiyaçlardan kaçmak amacıyla abartılı bir şekilde dinî/manevî inanç ve ritüellere sığınmayı ifade eder. Manevi baypas kavramı ilk olarak psikiyatrist John Welwood tarafından 1984 yılında geliştirilmiştir. Welwood, Doğu ziyaretleri sırasında yoga gibi spiritüel etkinliklere katılan bireylerin bazılarının psikolojik problemlerinden kaynaklanan sıkıntılarının üstesinden gelebilmek için manevi ritüellere başvurduğunu gözlemlemiştir. Bu kişiler, psikolojik sorunlarını çözebilmek için bir ruh sağlığı uzmanına danışmak yerine nispeten daha kolay bir yol olan manevi pratikleri yaparak sıkıntılarından kurtulmayı amaçlıyorlardı. Welwood ayrıca Hristiyan danışanlarının bir kısmının da benzer davranışlarda bulunduklarını gözlemlemiştir. Manevi baypas eğilimi, dini başa çıkmadan farklı bir yapı arz etmektedir. En temelde manevi baypas bir savunma mekanizması olarak tanımlanırken, dini başa çıkma bireylerin bilinçli bir şekilde tercih ettikleri bir başa çıkma tarzını oluşturmaktadır. Dini başa çıkmada dini ve manevi değerlerden yararlanarak problemleri çözmek söz konusu iken, manevi baypasta ruhsal problemleri görmezden gelmek veya bastırmak amaçlanmaktadır. Yapılan çalışmalar dindar bireylerin belirli düzeylerde manevi baypasa başvurma eğilimi gösterdiklerini öne sürmektedir. Manevi baypas, dindarlık ve maneviyat ile ruh sağlığı ilişkisinin göründüğü kadar belirgin olmadığının, tam aksine oldukça kompleks bir yapı arz ettiğine ilişkin önemli bir örnek teşkil etmektedir. Bu anlamda dindar bireylerin belirli düzeylerde başvurduğu düşünülen manevi baypas eğiliminin ölçülmesi, ruh sağlığı ve dindarlık çalışmalarına katkı sunması bakımından önemlidir. Bununla birlikte, manevi baypas eğilimini ölçmeye yönelik literatürde bir ölçek bulunmasına rağmen mevcut ölçek Türk kültürü için yeterli değildir. Bu sebeple yerel bir manevi baypas ölçeğinin geliştirilmesinde yarar vardır. Bu çalışmanın amacı, manevi baypas (MB) ölçeği geliştirmektir. Bu amaçla ilk olarak literatür taraması yapılarak 45 maddelik bir madde havuzu oluşturulmuştur. Oluşturulan ölçeğe ilişkin veriler 253 kişilik bir örneklem grubundan elde edilmiştir. Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) sonucunda dört boyuttan oluşan 27 maddelik ölçek deseni ortaya konulmuştur. Bu boyutlar sırasıyla abartılı maneviyatlaştırma, duyguları bastırma ve manipülasyon, olumsuz duyguların inkârı ve aşırı iyimserlik olarak isimlendirilmiştir. Abartılı maneviyatlaştırma, bireyin psikolojik kökenli sorunlarını manevi yönden açıklayarak bağlamından koparmasını ifade etmektedir. Abartılı maneviyatlaştırma boyutu, 11 maddeden oluşmaktadır. Duyguları bastırma ve manipülasyon boyutu ise, bireylerin öfke gibi duyguları olumsuz olarak nitelendirmesi ve manevi açıdan bu tür duyguların bir maneviyat eksikliği olduğuna düşünerek onları bastırması veya yok saymasıdır. Duyguları bastırma ve manipülasyon boyutu 8 maddeden oluşmaktadır. Ölçeğin olumsuz duyguların inkârı olarak isimlendirilen üçüncü boyutu, bireylerin diğer insanlara karşı hissettikleri haset, nefret gibi duyguları inkâr ederek manevi doyum sağlamasını ifade etmektedir. Bu boyut 4 maddeden oluşmaktadır. Son olarak aşırı iyimserlik boyutu, bireylerin dini ve manevi gerekçelere dayanarak her olumsuz durumda gerçekçi olmayan bir iyimserlik eğilimi göstererek acı veren duygulardan kurtulmak istemesidir. Aşırı iyimserlik boyutu 4 maddeden oluşmaktadır. Ölçeğin güvenirliği için %27’lik alt ve %27’lik üst gruplarına bağımsız gruplar t-testi uygulanmıştır. Ölçek maddelerinin korelasyon değerlerinin anlamlı ve ayırt edici olduğu tespit edilmiştir. Manevi baypas ölçeğinin Cronbach Alpha değerinin 0,932 olduğu tespit edilmiştir. Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) sonucunda ölçeğin dört boyutlu yapısı doğrulanmıştır. Analiz sonucuna göre uyum indeksi değerleri, χ²/df=1.38, RMSEA=.039, CFI=.963, TLI=.958, GFI=.891, AGFI=.868 ve IFI=.963’tür. Sonuç olarak bu çalışmada bireylerin manevi baypas eğilimini ölçen geçerli ve güvenilir “Manevi Baypas” ölçeği geliştirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Destekleyen Kurum

yok

Proje Numarası

yok

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur

Teşekkür

yok

Kaynakça

  1. Abdel-Khalek, Ahmed M. “Religiosity, Happiness, Health, and Psychopathology in a Probability Sample of Muslim Adolescents”. Mental Health, Religion & Culture 10/6 (Kasım 2007), 571-583. https://doi.org/10.1080/13674670601034547
  2. Abdullah Eroğlu. “Çok Değişkenli İstatistik Tekniklerin Varsayımları”. SPSS Uygulamalı Çok Değişkenli İstatistik Teknikleri. ed. Şeref Kalaycı. 207-233. Ankara: Asil Yayın Dağıtım, 2018.
  3. Ahmad, Salman Shaheen vd. “Spiritual bypass as a moderator of the relationships between religious coping and psychological distress in Muslims living in the United States”. Psychology of Religion and Spirituality 15/1 (2023), 32-42.
  4. Ahmad, Salman Shaheen vd. “Validation and test–retest reliability of the Spiritual Bypass Scale in Muslims and implications for psychological help-seeking attitudes and self-stigma”. Spirituality in Clinical Practice 10/1 (2023), 62-73.
  5. Angell, G. Brent vd. “Spirituality, resilience, and narrative: Coping with parental death”. Families in Society 79/6 (1998), 615-630. https://doi.org/10.1606/1044-3894.865
  6. Ayten, Ali. Din ve Sağlık; Kavram, Kuram ve Araştırma. İstanbul: Marmara Akademi Yayınları, 2020.
  7. Ayten, Ali. Tanrı’ya Sığınmak / Dini Başa Çıkma Üzerine Psiko-Sosyal Bir Araştırma. İstanbul: İz Yayıncılık, 2021.
  8. Ayten, Ali vd. “Dini Başa Çıkma, Şükür ve Hayat Memnuniyeti İlişkisi: Hastalar, Hasta Yakınları ve Hastane Çalışanları Üzerine Amprik Bir Araştırma”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 12/1 (2012), 45-79.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Dini Araştırmalar (Diğer)

Bölüm

Araştırma Makalesi

Erken Görünüm Tarihi

15 Ekim 2025

Yayımlanma Tarihi

20 Ekim 2025

Gönderilme Tarihi

11 Haziran 2025

Kabul Tarihi

25 Ağustos 2025

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2025 Sayı: 29

Kaynak Göster

APA
Çiçek, Ş., & Ayten, A. (2025). Manevi Baypasın Ölçülmesi: Ölçek Geliştirme, Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması. Rize İlahiyat Dergisi, 29, 1-12. https://doi.org/10.32950/rid.1717925
AMA
1.Çiçek Ş, Ayten A. Manevi Baypasın Ölçülmesi: Ölçek Geliştirme, Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması. Rize İlahiyat Dergisi. 2025;(29):1-12. doi:10.32950/rid.1717925
Chicago
Çiçek, Şule, ve Ali Ayten. 2025. “Manevi Baypasın Ölçülmesi: Ölçek Geliştirme, Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması”. Rize İlahiyat Dergisi, sy 29: 1-12. https://doi.org/10.32950/rid.1717925.
EndNote
Çiçek Ş, Ayten A (01 Ekim 2025) Manevi Baypasın Ölçülmesi: Ölçek Geliştirme, Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması. Rize İlahiyat Dergisi 29 1–12.
IEEE
[1]Ş. Çiçek ve A. Ayten, “Manevi Baypasın Ölçülmesi: Ölçek Geliştirme, Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması”, Rize İlahiyat Dergisi, sy 29, ss. 1–12, Eki. 2025, doi: 10.32950/rid.1717925.
ISNAD
Çiçek, Şule - Ayten, Ali. “Manevi Baypasın Ölçülmesi: Ölçek Geliştirme, Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması”. Rize İlahiyat Dergisi. 29 (01 Ekim 2025): 1-12. https://doi.org/10.32950/rid.1717925.
JAMA
1.Çiçek Ş, Ayten A. Manevi Baypasın Ölçülmesi: Ölçek Geliştirme, Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması. Rize İlahiyat Dergisi. 2025;:1–12.
MLA
Çiçek, Şule, ve Ali Ayten. “Manevi Baypasın Ölçülmesi: Ölçek Geliştirme, Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması”. Rize İlahiyat Dergisi, sy 29, Ekim 2025, ss. 1-12, doi:10.32950/rid.1717925.
Vancouver
1.Şule Çiçek, Ali Ayten. Manevi Baypasın Ölçülmesi: Ölçek Geliştirme, Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması. Rize İlahiyat Dergisi. 01 Ekim 2025;(29):1-12. doi:10.32950/rid.1717925