EN
TR
Manevi Baypasın Ölçülmesi: Ölçek Geliştirme, Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması
Abstract
Manevi baypas, baş edilmesi zor duygu, düşünce ve davranışlardan veya karşılanmamış psikolojik ihtiyaçlardan kaçmak amacıyla abartılı bir şekilde dinî/manevî inanç ve ritüellere sığınmayı ifade eder. Manevi baypas kavramı ilk olarak psikiyatrist John Welwood tarafından 1984 yılında geliştirilmiştir. Welwood, Doğu ziyaretleri sırasında yoga gibi spiritüel etkinliklere katılan bireylerin bazılarının psikolojik problemlerinden kaynaklanan sıkıntılarının üstesinden gelebilmek için manevi ritüellere başvurduğunu gözlemlemiştir. Bu kişiler, psikolojik sorunlarını çözebilmek için bir ruh sağlığı uzmanına danışmak yerine nispeten daha kolay bir yol olan manevi pratikleri yaparak sıkıntılarından kurtulmayı amaçlıyorlardı. Welwood ayrıca Hristiyan danışanlarının bir kısmının da benzer davranışlarda bulunduklarını gözlemlemiştir. Manevi baypas eğilimi, dini başa çıkmadan farklı bir yapı arz etmektedir. En temelde manevi baypas bir savunma mekanizması olarak tanımlanırken, dini başa çıkma bireylerin bilinçli bir şekilde tercih ettikleri bir başa çıkma tarzını oluşturmaktadır. Dini başa çıkmada dini ve manevi değerlerden yararlanarak problemleri çözmek söz konusu iken, manevi baypasta ruhsal problemleri görmezden gelmek veya bastırmak amaçlanmaktadır. Yapılan çalışmalar dindar bireylerin belirli düzeylerde manevi baypasa başvurma eğilimi gösterdiklerini öne sürmektedir. Manevi baypas, dindarlık ve maneviyat ile ruh sağlığı ilişkisinin göründüğü kadar belirgin olmadığının, tam aksine oldukça kompleks bir yapı arz ettiğine ilişkin önemli bir örnek teşkil etmektedir. Bu anlamda dindar bireylerin belirli düzeylerde başvurduğu düşünülen manevi baypas eğiliminin ölçülmesi, ruh sağlığı ve dindarlık çalışmalarına katkı sunması bakımından önemlidir. Bununla birlikte, manevi baypas eğilimini ölçmeye yönelik literatürde bir ölçek bulunmasına rağmen mevcut ölçek Türk kültürü için yeterli değildir. Bu sebeple yerel bir manevi baypas ölçeğinin geliştirilmesinde yarar vardır. Bu çalışmanın amacı, manevi baypas (MB) ölçeği geliştirmektir. Bu amaçla ilk olarak literatür taraması yapılarak 45 maddelik bir madde havuzu oluşturulmuştur. Oluşturulan ölçeğe ilişkin veriler 253 kişilik bir örneklem grubundan elde edilmiştir. Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) sonucunda dört boyuttan oluşan 27 maddelik ölçek deseni ortaya konulmuştur. Bu boyutlar sırasıyla abartılı maneviyatlaştırma, duyguları bastırma ve manipülasyon, olumsuz duyguların inkârı ve aşırı iyimserlik olarak isimlendirilmiştir. Abartılı maneviyatlaştırma, bireyin psikolojik kökenli sorunlarını manevi yönden açıklayarak bağlamından koparmasını ifade etmektedir. Abartılı maneviyatlaştırma boyutu, 11 maddeden oluşmaktadır. Duyguları bastırma ve manipülasyon boyutu ise, bireylerin öfke gibi duyguları olumsuz olarak nitelendirmesi ve manevi açıdan bu tür duyguların bir maneviyat eksikliği olduğuna düşünerek onları bastırması veya yok saymasıdır. Duyguları bastırma ve manipülasyon boyutu 8 maddeden oluşmaktadır. Ölçeğin olumsuz duyguların inkârı olarak isimlendirilen üçüncü boyutu, bireylerin diğer insanlara karşı hissettikleri haset, nefret gibi duyguları inkâr ederek manevi doyum sağlamasını ifade etmektedir. Bu boyut 4 maddeden oluşmaktadır. Son olarak aşırı iyimserlik boyutu, bireylerin dini ve manevi gerekçelere dayanarak her olumsuz durumda gerçekçi olmayan bir iyimserlik eğilimi göstererek acı veren duygulardan kurtulmak istemesidir. Aşırı iyimserlik boyutu 4 maddeden oluşmaktadır. Ölçeğin güvenirliği için %27’lik alt ve %27’lik üst gruplarına bağımsız gruplar t-testi uygulanmıştır. Ölçek maddelerinin korelasyon değerlerinin anlamlı ve ayırt edici olduğu tespit edilmiştir. Manevi baypas ölçeğinin Cronbach Alpha değerinin 0,932 olduğu tespit edilmiştir. Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) sonucunda ölçeğin dört boyutlu yapısı doğrulanmıştır. Analiz sonucuna göre uyum indeksi değerleri, χ²/df=1.38, RMSEA=.039, CFI=.963, TLI=.958, GFI=.891, AGFI=.868 ve IFI=.963’tür. Sonuç olarak bu çalışmada bireylerin manevi baypas eğilimini ölçen geçerli ve güvenilir “Manevi Baypas” ölçeği geliştirilmiştir.
Keywords
- Din Psikolojisi
- Maneviyat
- Manevi Baypas
- Abartılı Maneviyatlaştırma
- Duyguları Bastırma ve Manipülasyon
- Olumsuz Duyguların İnkârı
- Aşırı İyimserlik
Supporting Institution
yok
Project Number
yok
Ethical Statement
Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur
Thanks
yok
References
- Abdel-Khalek, Ahmed M. “Religiosity, Happiness, Health, and Psychopathology in a Probability Sample of Muslim Adolescents”. Mental Health, Religion & Culture 10/6 (Kasım 2007), 571-583. https://doi.org/10.1080/13674670601034547
- Abdullah Eroğlu. “Çok Değişkenli İstatistik Tekniklerin Varsayımları”. SPSS Uygulamalı Çok Değişkenli İstatistik Teknikleri. ed. Şeref Kalaycı. 207-233. Ankara: Asil Yayın Dağıtım, 2018.
- Ahmad, Salman Shaheen vd. “Spiritual bypass as a moderator of the relationships between religious coping and psychological distress in Muslims living in the United States”. Psychology of Religion and Spirituality 15/1 (2023), 32-42.
- Ahmad, Salman Shaheen vd. “Validation and test–retest reliability of the Spiritual Bypass Scale in Muslims and implications for psychological help-seeking attitudes and self-stigma”. Spirituality in Clinical Practice 10/1 (2023), 62-73.
- Angell, G. Brent vd. “Spirituality, resilience, and narrative: Coping with parental death”. Families in Society 79/6 (1998), 615-630. https://doi.org/10.1606/1044-3894.865
- Ayten, Ali. Din ve Sağlık; Kavram, Kuram ve Araştırma. İstanbul: Marmara Akademi Yayınları, 2020.
- Ayten, Ali. Tanrı’ya Sığınmak / Dini Başa Çıkma Üzerine Psiko-Sosyal Bir Araştırma. İstanbul: İz Yayıncılık, 2021.
- Ayten, Ali vd. “Dini Başa Çıkma, Şükür ve Hayat Memnuniyeti İlişkisi: Hastalar, Hasta Yakınları ve Hastane Çalışanları Üzerine Amprik Bir Araştırma”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 12/1 (2012), 45-79.
Details
Primary Language
Turkish
Subjects
Religious Studies (Other)
Journal Section
Research Article
Early Pub Date
October 15, 2025
Publication Date
October 20, 2025
Submission Date
June 11, 2025
Acceptance Date
August 25, 2025
Published in Issue
Year 2025 Number: 29
APA
Çiçek, Ş., & Ayten, A. (2025). Manevi Baypasın Ölçülmesi: Ölçek Geliştirme, Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması. Rize İlahiyat Dergisi, 29, 1-12. https://doi.org/10.32950/rid.1717925
AMA
1.Çiçek Ş, Ayten A. Manevi Baypasın Ölçülmesi: Ölçek Geliştirme, Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması. Rize İlahiyat Dergisi. 2025;(29):1-12. doi:10.32950/rid.1717925
Chicago
Çiçek, Şule, and Ali Ayten. 2025. “Manevi Baypasın Ölçülmesi: Ölçek Geliştirme, Geçerlik Ve Güvenirlik Çalışması”. Rize İlahiyat Dergisi, nos. 29: 1-12. https://doi.org/10.32950/rid.1717925.
EndNote
Çiçek Ş, Ayten A (October 1, 2025) Manevi Baypasın Ölçülmesi: Ölçek Geliştirme, Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması. Rize İlahiyat Dergisi 29 1–12.
IEEE
[1]Ş. Çiçek and A. Ayten, “Manevi Baypasın Ölçülmesi: Ölçek Geliştirme, Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması”, Rize İlahiyat Dergisi, no. 29, pp. 1–12, Oct. 2025, doi: 10.32950/rid.1717925.
ISNAD
Çiçek, Şule - Ayten, Ali. “Manevi Baypasın Ölçülmesi: Ölçek Geliştirme, Geçerlik Ve Güvenirlik Çalışması”. Rize İlahiyat Dergisi. 29 (October 1, 2025): 1-12. https://doi.org/10.32950/rid.1717925.
JAMA
1.Çiçek Ş, Ayten A. Manevi Baypasın Ölçülmesi: Ölçek Geliştirme, Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması. Rize İlahiyat Dergisi. 2025;:1–12.
MLA
Çiçek, Şule, and Ali Ayten. “Manevi Baypasın Ölçülmesi: Ölçek Geliştirme, Geçerlik Ve Güvenirlik Çalışması”. Rize İlahiyat Dergisi, no. 29, Oct. 2025, pp. 1-12, doi:10.32950/rid.1717925.
Vancouver
1.Şule Çiçek, Ali Ayten. Manevi Baypasın Ölçülmesi: Ölçek Geliştirme, Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması. Rize İlahiyat Dergisi. 2025 Oct. 1;(29):1-12. doi:10.32950/rid.1717925