The Concepts of Ihsan and Taqwa in the Qurʾan: A Comparative Semantic Study

Öz

A reader of the verses of the Holy Qur’an may observe that, in certain contexts, shared attributes or identical rewards are mentioned for both the muḥsinin (those who practice ihsan) and the muttaqin (those who possess taqwa). This raises questions as to whether the two terms are synonymous or denote distinct meanings, as well as whether one term can substitute for the other without affecting the meaning. On the other hand, many linguists and exegetes deny the existence of synonymy in the Qur’an, considering this feature part of its inimitability (ijaz). Accordingly, this study aims to examine, in a practical manner, the true nature of the concepts of ihsan and taqwa in the Holy Qur’an. The research focuses on the linguistic and semantic structures of both concepts, analyzing their internal composition, their implications across various contexts of use, and their semantic relationships through a close examination of their occurrences in the Qur’anic text. This is done in order to derive clear conceptual definitions, based on the principle of interpreting the Qur’an by the Qur’an, thereby supporting and refining the abstract meanings presented in lexicons. This study serves as a model for directing Qur’anic lexical semantics, not only at the level of Islamic and terminological meanings but also at the linguistic level. It demonstrates that the linguistic foundations provided by the Qur’an for the two concepts under study are more comprehensive and effective than those offered by traditional lexicons. Thus, the language of the Qur’an can be adopted as a methodological alternative to supplement and correct deficiencies in the Arabic lexicon, by tracing the meanings of words across all their occurrences in the Qur’an and deriving a unified linguistic meaning upon which terminological meanings can be constructed. Furthermore, the study shows that semantic analysis can be effectively employed to enhance the understanding of Qur’anic meanings by examining the semantic relationships between the studied terms. To achieve its objectives, the research adopts a comparative analytical method based on analyzing the contexts in which the two concepts appear and comparing these contexts to identify points of convergence and divergence, thereby arriving at clear and reliable definitions applicable both within and beyond the Qur’anic framework. The study concludes with several findings. Ihssa is defined as the manifestation of a sense of goodness in both action and conviction, without reliance on external proof and without expectation of reward. Taqwa, in its original sense, refers to avoiding the temptations of Satan (Iblis) and adhering to obedience to God in hope of attaining Paradise. While both concepts converge in the performance of obedience to God, they differ in that the muḥsin avoids the inclinations of the self, whereas the muttaqi avoids the temptations of Satan. Taqwa represents the level of obligatory commitment, whereas ihsan represents the level of voluntary excellence and virtue. The study also finds that ihsan constitutes the highest moral value in the Qur’an, under which other values—including taqwa—are subsumed, and that taqwa may lead its possessor to the rank of ihsan. Semantically, the study demonstrates that the Qur’anic context serves as the primary basis for determining the linguistic and semantic meanings of these concepts, whereas lexicons remain limited to general linguistic definitions and do not provide the depth required by such analysis. Accordingly, it is more appropriate for researchers to derive linguistic roots from Qur’anic context rather than the reverse. Finally, tracing semantically related terms has proven effective in defining both the linguistic and terminological meanings of ihsan and taqwa, particularly in clarifying the relationship between the two concepts.

Anahtar Kelimeler

• Arabic Language and Rhetoric
• The Holy Qur’an
• Ihsan
• Taqwa
• Semantics
• Comparative Study

Kur’ân-ı Kerîm’de İhsan ve Takvâ Kavramları: Karşılaştırmalı Anlamsal Bir İnceleme

Öz

Kur’ân-ı Kerîm ayetlerini okuyan kişi, bazı yerlerde muhsinler (iyilik yapanlar) ve muttakiler (takvâ sahipleri) için ortak niteliklerin veya aynı mükâfatın zikredildiğini fark eder. Bu durum, söz konusu iki kavramın eş anlamlı olup olmadığı, yoksa farklı anlamlar mı taşıdığı ve ayrıca bu iki kelimenin birbirinin yerine kullanılıp kullanılamayacağı sorularını gündeme getirmektedir. Öte yandan birçok dilci ve müfessir, Kur’ân’da eş anlamlılığın bulunmadığını savunmakta ve bunu Kur’ân’ın i‘câzı kapsamında değerlendirmektedir. Bu çerçevede söz konusu çalışma, Kur’ân-ı Kerîm’de ihsan ve takvâ kavramlarının gerçek mahiyetini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırma, ihsan ve takvânın dilsel ve anlamsal yapısına odaklanmış; bu iki kavramın iç yapısını, kullanım alanlarındaki anlamlarını ve Kur’ân’daki bağlamları üzerinden aralarındaki anlamsal ilişkileri inceleyerek açık bir kavramsal çerçeve ortaya koymayı hedeflemiştir. Bu doğrultuda, Kur’ân’ın Kur’ân ile tefsiri ilkesi benimsenmiş; böylece sözlüklerde yer alan soyut anlamların desteklenmesi ve gerektiğinde düzeltilmesi amaçlanmıştır. Bu çalışma, Kur’ânî kelimelerin anlamlarının yönlendirilmesine yönelik bir model niteliği taşımaktadır. Sadece İslami ve terimsel anlam düzeyinde değil, aynı zamanda dilsel düzeyde de katkı sağlamayı hedeflemektedir. Araştırma, Kur’ân’ın incelediği iki kavrama sunduğu dilsel temelin, klasik sözlüklerin sunduğundan daha kapsamlı ve daha işlevsel olduğunu ortaya koymuştur. Bu bağlamda, Kur’ân dili, Arapça sözlükte eksik kalan yönlerin tamamlanması ve düzeltilmesi için metodolojik bir alternatif olarak değerlendirilebilir. Bu yaklaşım, kelimelerin Kur’ân’daki tüm bağlamlarının incelenmesi ve bu bağlamlardan hareketle terimsel anlamların inşa edilebileceği ortak bir dilsel anlamın çıkarılmasına dayanmaktadır. Ayrıca çalışmada, anlambilim (semantik) disiplininden yararlanılarak incelenen kavramların anlamlarının daha açık bir şekilde ortaya konabileceği gösterilmiştir. Araştırmanın amaçlarına ulaşmak için, kavramların geçtiği bağlamların analizine ve bu bağlamların karşılaştırılmasına dayanan karşılaştırmalı analitik yöntem benimsenmiştir. Böylece ihsan ve takvâ kavramlarının örtüştüğü ve ayrıştığı noktalar belirlenmiş ve bu anlamların hem Kur’ân’da hem de diğer alanlarda geçerli olabilecek şekilde ortaya konması hedeflenmiştir. Çalışmanın ulaştığı sonuçlara göre; ihsan, herhangi bir karşılık beklemeden ve delile ihtiyaç duymadan iyilik duygusunun fiil ve inanç düzeyinde ortaya konulmasıdır. Buna karşılık takvâ, özünde şeytanın (İblîs’in) ayartmalarından sakınmak ve cenneti umarak Allah’a itaat etmektir. İhsan ve takvâ, Allah’a itaat noktasında birleşmekte; ancak muhsinin nefsinin arzularından sakınması, muttakinin ise İblîs’in ayartmalarından kaçınması bakımından ayrılmaktadır. Takvâ, zorunlu bağlılık düzeyini temsil ederken, ihsan gönüllülük ve fazilet mertebesini ifade etmektedir. Ayrıca araştırma, ihsanın Kur’ân’da en yüce ahlaki değer olduğunu ve diğer değerlerin, takvâ da dâhil olmak üzere, bu değer altında toplandığını ortaya koymuştur. Takvâ ise kişiyi ihsan mertebesine ulaştırabilecek bir aşama olarak değerlendirilmiştir. Anlamsal açıdan da Kur’ân bağlamının, ihsan ve takvâ kavramlarının dilsel ve anlamsal belirlenmesinde temel unsur olduğu; buna karşılık sözlüklerin yalnızca genel dilsel çerçevede kaldığı ve araştırmanın hedeflediği derinliği sağlayamadığı sonucuna ulaşılmıştır. Bu nedenle araştırmacının, dilsel kökeni belirlerken sözlükten ziyade Kur’ân bağlamından hareket etmesi gerektiği vurgulanmıştır. Son olarak, anlam bakımından yakın kavramların izlenmesi de ihsan ve takvâ kavramlarının hem dilsel hem de terimsel anlamlarının belirlenmesine katkı sağlamış; özellikle ihsan ile takvâ arasındaki ilişkinin incelenmesi bu durumu açıkça ortaya koymuştur.

Anahtar Kelimeler

• Arap Dili ve Belâgati
• Kur’ân-I Kerîm
• İhsan
• Takvâ
• Anlambilim
• Karşılaştırmalı İnceleme

مَفهومَا الإحسانِ والتَّقوى في القرآنِ الكريمِ: دراسةٌ دلاليَّةٌ مقارنةٌ

Öz

يستوقف القارئَ لآيات القرآن الكريم في بعض المواطن ذكرُ صفاتٍ مشتركة أو جزاءٍ مُوحَّدٍ للمحسنين والمتَّقين، ممَّا يستدعي التَّساؤل فيما إذا كانت الكلمتان من المترادفات ذات المعنى الواحد أو كانتا بمعنيين متغايرينِ، فضلًا عن إمكانيَّة إنزال إحدى المفردتين مكان الأخرى دون أن يتأثَّر المعنى. ومن ناحيةٍ أخرى نجد الكثير من اللُّغويِّين والمفسِّرين ينفون التَّرادف في القرآن الكريمِ، ويجعلون ذلك من باب إعجازه. وبناءً على ذلك جاءَ هذا البحث ليقف عمليًّا على حقيقة مفهومَي الإحسان والتَّقوى في القرآن الكريم، فقد تَركَّزت الدِّراسةُ في هذا البحث على البنيةِ اللُّغويَّة والدَّلاليَّة للإحسان والتَّقوى، ودراسة الترَّكيب الدَّاخليِّ لهما، وما يؤول إليه من دلالات في مجالات استعمالهما، وبيان علاقاتهما الدَّلاليَّة من خلال تتبُّع سياقاتهما في القرآن الكريم للخروج بمفهومٍ واضحٍ لهما؛ وذلك من خلال اعتماد مبدأ تفسير القرآن بالقرآنِ للخروج بدلالات واضحة تدعم المعاني المعجميَّة المجرَّدة وتصحِّحها. وما هذه الدراسة إلا نموذجٌ يهدفُ إلى توجيه الدَّلالة القرآنيَّة للمفردات، ليس على صعيد المعنى الإسلاميِّ والاصطلاحيِّ فحسب، بل على الصَّعيد اللُّغويِّ، إذ بيَّنَ البحثُ أنَّ ما قدَّمه القرآن الكريم مِن أصلٍ لغويٍّ للمفردتَين المدروستَين كان أجدى وأكمل ممَّا قدَّمته المعاجم اللُّغويَّة. وبهذا يمكن اعتماد لغةِ القرآن بديلًا منهجيًّا يمكن استثمارُه لتصحيح ما نقُص من المعجم اللُّغويِّ العربيِّ وإكماله، بالاعتماد على تتبُّع معنى الكلمات في كلِّ السِّياقات الَّتي وردت فيها في القرآن الكريم واستخلاص معنًى موحَّدٍ يُعتَمد لغويًّا لبناء المعاني الاصطلاحيَّة. ويمكن لنا في هذا المجال أن نوَظِّفَ علم الدَّلالة في فهم المعنى القرآنيِّ، وذلك من خلال الوقوف على العلاقات الدَّلاليَّة للمفردات المدروسة ممَّا أثبت قدرته على زيادة توضيح المعنى. ولتحقيق أهداف الدِّراسة اعتمدَ البحث على المنهج التَّحليليّ المقارَن القائم على تحليل السِّياقات الَّتي ورد فيها المفهومان المدروسان، ومقارَنة سياقاتهما للخروج بمفهومٍ واضح تظهر فيه نقاط الالتقاء والاختلاف، وتكون هذه المعاني مُعتمدَةً في القرآن الكريم وفي غيرِه. وفي النَّهايةِ توصَّلنا إلى عددٍ من النَّتائجِ وهو أنَّ الإحسان أن يَظهرَ الشُّعورُ بالخيريَّة عَمَلًا ويقينًا دون أدلَّةٍ ودون انتظار مقابل. في حين أنَّ التَّقوى في الأصل هي تجنُّب غواية إبليس والعمل بطاعة الله طمَعًا بالجنَّة. وأنَّ مفهوما الإحسان والتَّقوى يلتقيان في العمل بطاعة الله، ويختلفان في كون المحسِن هو من يتجنَّبُ هوى نفسه، والمتَّقي هو من يتجنَّب غواية إبليس. والتَّقوى تمثِّل حدَّ الالتزام الواجب، في حين يُمثِّل الإحسان مرتبة التَّطوّع والفضل. وكذلك توصَّل البحث أيضًا إلى أنَّ الإحسان هو القيمة الخلقيَّة العُليا في القرآن الكريم، تنضوي تحتها القيم الأخرى بما فيها التَّقوى التي قد تُوصِل صاحبها إلى مرتبة الإحسان. وأثبت البحث دلاليًّا أنَّ السِّياق القرآنيَّ كان الأصلَ في تحديد المعنى اللُّغويّ والدَّلاليّ لمفهومي الإحسان والتَّقوى، وأنَّ المعجم اللُّغويَّ اقتصر على الجانب اللُّغويّ العام للمفردة، ولم يقدِّم الفائدة الَّتي يرجوها البحث. وبذلك يمكن أن ينطلق الدَّارس من السِّياق القرآنيِّ لتحديد الأصلِ اللُّغويّ وليس العكس. وكذلك أفاد تتبُّع المصطلحات المتقاربِة معنويًّا إلى تحديد المعنى اللُّغويّ والاصطلاحيّ لمفهومي الإحسان والتَّقوى وهو ما اتَّضح في جزئيَّة وقوفنا عند بيان علاقة الإحسان بالتَّقوى.

Anahtar Kelimeler

• اللُّغة العربيَّة وبلاغتها
• القرآن الكريم
• الإحسان
• التَّقوى
• الدَّلالة
• دراسة مقارنة

Kaynakça

1. Âlûsî, Şihâbuddîn. Rûhu’l-Meʿânî fî Tefsîri’l-Kurʾâni’l-ʿAzîm ve’s-Sebʿi’l-Mesânî. thk. Ali Abdülbârî Atiyye, Lübnan, Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1994.
2. Aṣma‘î, Abdülmelik bin Karîb. El-Aṣma‘iyât. thk. Ahmed Muhammed Şakir ve Abdüsselâm Muhammed Harûn, Mısır: Darü’l-Maarif, 7. Basım 1993.
3. Beyzâvî, Abdullah b. Ömer. Envârü’t-Tenzîl ve Esrârü’t-Teʾvîl. thk. Muhammed Abdurrahman el-Maraşlî, Lübnan, Beyrut: Dâr İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1418/1997.
4. Bir grup müellif, el-Mawsūʿa el-Felsefiyye, ed: Maʿn Ziyāda, Libya, Trablus: Maʿhedül-İnmāʾ el-ʿArabī, 1986.
5. ed-Debbîs, Muḥammed. et-Takwā fi’l-Ḳurʾân el-Kerîm: Dirâse fi’t-Tefsîr el-Mevḍûʿî. Kahire: Dârü’l-Muḥaddisîn, 2008.
6. eş-Şerîf el-Cürcânî, ʿAlî b. Muḥammed. et-Taʿrîfât. thk. Cemâʿa mine’l-ʿUlemâʾ. Lübnan, Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l- ʿİlmiyye, 1983.
7. ez-Züyût, ʿAbdullâh Aḥmed. el-İḥsân fi’l-Ḳurʾân el-Kerîm. Ürdün, Amman: Dâr Verd el-Ürdüniyye, 2000.
8. Ferazdak, Humâm bin Gâlib. ed-Divan. Açıklayan, düzelten ve sunan: Ali Fa’ur, Lübnan, Beyrut: Darü’l-Kutubü’l- Ilmiyye, 1987.

9. Ferâhîdî, Halîl b. Ahmed. Kitâbü’l-ʿAyn. thk. Mehdi el-Mahzûmî ve İbrahim es-Sâmerrâî, y.y.: Mektebetü’l-Hilâl, ts.
10. Haravī, Abū ʿUbayd Aḥmad b. Muḥammad. al-Ġarībeyn fī al-kurʾān ve-l-Ḥadīth. thk. Aḥmad Farīd al-Mazīdī. Mukaddime ve murâcaʿa: Fatḥī Ḥijāzī. Suudi Arabistan: Maktabat Nizār Muṣṭafā al-Bāz, 1419/1999.
11. Ḥallī, ʿAbd al-Raḥmān. “Mefhûmü’t-takwā ve’l-manẓûmetü’l-aḫlâḳıyye el-Ḳurʾâniyye: el-binyetü ve’s-siyâḳ.” Mecelletü’l-Aḫlâḳ el-İslâmiyye, 5 (2021), 1–29.
12. İbn Âşûr, Muhammed Tâhir. et-Tahrîr ve’t-Tenvîr. Tunus: ed-Dârü’t-Tûnisiyye li’n-Neşr, 1984.
13. İbn Fâris, Ahmed. Mekâyîsü’l-Luğa. thk. Abdu’s-Selâm Hârûn, Lübnan, Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1979.
14. İbn Receb Hanbelî, Abdurrahman b. Ahmed. Câmiʿu’l-ʿUlûm ve’l-Hikem fî Şerhi Hamsîne Hadîsen min Cevâmiʿi’l- Kelim. thk. Şuayb el-Arnaût ve İbrahim Bâcis, 7. Basım. Beyrut, Lübnan: Müessesetü’r-Resâle, 2001.
15. IslamOnline. “Marātib al-Iḥsān fī al-Islām ve-Darajatuhu fī al-Takvā.” Erişim: 10/02/2026. https://islamonline.net/%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D9%86- %D8%B1%D8%AA%D8%A8%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AF%D9%8A%D9%86- %D9%88%D8%AF%D8%B1%D8%AC%D8%A9-%D9%81%D9%8A-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%82%D9%88%D9%89/
16. Izutsu, Toshihiko. Allah ve İnsan Kur’ân’da. çev. Hilâl Muhammed el-Cihâd, Lübnan, Beyrut: Arap Çeviri Örgütü el- Munazzama el-Arabiyye li’t-Terceme, 2007.
17. Izutsu, Toshihiko. Kur’ân’daki Dînî Ahlâkî Kavramlar. çev. Îsâ Ali el-Âkûb), Suriye, Şam: Dâr Nînuvâ, 1438/ 2017.
18. Kaysī, ʿAbdah. al-Iḥsān fī al-Qurʾān: Dirāsa Mawḍūʿiyya. el-Urdün: Cāmiʿat Muʾta, Yüksek Lisans Tezi, 2017.
19. Kefevî, Ebû Eyyûb b. Mûsâ. el-Külliyyât. thk. Adnân Dervîş ve Muhammed el-Mısrî, Lübnan, Beyrut: Müessesetü’r- Resâle, 2. Basım, 1993.
20. Kurtubî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ahmed. el-Câmiʿ li-Ahkâmi’l-Kurʾân. thk. Ahmed el-Berdûnî ve İbrahim Atfîş, Mısır, Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-Mısriyye, 2. Basım, 1964.
21. Menâvî, Muhammed Abdurraûf. et-Tevkîf ʿalâ Muhimmâti’t-Taʿrîfât. thk. Muhammed Rıdvân ed-Dâye, Lübnan, Beyrut: Dârü’l-Fikr el-Muʿâsır, 1410/1990.
22. Müslim, Ebü’l-Hüseyin Müslim b. el-Haccâc. Sahîh-i Müslim. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. Lübnan, Beyrut: Dâr İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, ts.
23. Mavkiʿ al-Multakā. “Bunyat al-Kurʾān ka-Madḫal li-Iʿādat al-Kirāʾa.” Erişim: 05/11/2025. ttps://almultaka.org/site.php?id=643.
24. Naasou, Semar. Kur’ân-ı Kerîm’de Sosyal Ahlâk Kavramları: Anlamsal Bir İnceleme. Türkiye, Ankara: Sonçağ Yayınları, 2025.
25. Rāġıb al-Iṣfahānī, Abū’l-Qāsim al-Ḥusayn b. Muḥammad. al-Mufradāt fī Ġarīb al-Qurʾān. thk. Ṣafwān ʿAdnān al- Dāwūdī. Dımaşk–Beyrut: Dār al-Qalam; al-Dār al-Şāmiyya, 1412.
26. Şaʿrâvî, Muhammed Mutavellî. Tefsîru’ş-Şaʿrâvî. nşr. Ahmed Ömer Hâşim, Mısır, Kahire: Dâr Ahbâru’l-Yevm, ts.
27. Taberî, Ebû Caʿfer Muhammed b. Cerîr. Tefsîru’t-Taberî. thk. Abdullah b. Abdu’l-Muhsin et-Türkî, Mısır, Kahire: Dâr Hicr, 2001.
28. Ṭarīk al-Islām. “al-ʿAlāka bayna al-Takvā ve-l-Birr ve-l-Iḥsān.” Erişim: 10/02/2026. https://ar.islamway.net/article/83040/%D8%A7%D9%84%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%82%D8%A9- %D8%A8%D9%8A%D9%86-%D8%A7%D9%84%D8%AA%D9%82%D9%88%D9%89- %D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B1- %D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A5%D8%AD%D8%B3%D8%A7%D9%86#:~:text=%D8%A7%D9%84%D8%A8%D8%B1%3A% 20%D9%81%D8%B9%D9%84%20%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%8A%D8%B1%D8%A7%D8%AA%D8%8C%20%D9%88%D8 %A7%D9%84%D8%AA%D9%82%D9%88%D9%89%3A,%D9%87%D9%88%20%D9%81%D8%B9%D9%84%20%D8%A7%D9%8 4%D9%88%D8%A7%D8%AC%D8%A8%D8%A7%D8%AA%20%D9%88%D8%AA%D8%B1%D9%83%20%D8%A7%D9%84%D9% 85%D8%AD%D8%B1%D9%85%D8%A7%D8%AA.
29. Vendryes, Joseph. Dil. çev. Abdu’l-Hamid ed-Devâhli ve Muhammed el-Kassâs. y.y.: Arap Beyan Komitesi Yayınları, 1950.
30. Yâsûf, Ahmed Zekeriya. Kur’ânî Kelimelerin Estetiği. Suriye, Şam: Dârü’l-Mektebî, 2. Basım, 1999.
31. Zebîdî, Muhammed Murtazâ. Tâcu’l-ʿArûs. thk. Uzmanlar Heyeti, Kuveyt: Kültür, Sanat ve Edebiyat Ulusal Konseyi, 2001.
32. Zemahşerî, Mahmûd b. Ömer. el-Keşşâf an hakâikî gavâmidi’t-tenzîl. thk. ‘Âdil Ahmed Abdulmevcûd vd. Mektebeti’l-‘Ubeykân, 1418/1998.