Yokluk Temelli Bir Teodise Mümkün mü? İmam-ı Rabbânî’nin Mümkün Varlık ve Kötülük Anlayışı Üzerine Bir İnceleme

Öz

Kötülük problemi, Tanrı’nın mutlak iyilik, kudret ve bilgi sıfatlarıyla dünyadaki kötülüklerin varlığı arasındaki çelişkiyi ele alan kadim bir felsefi ve teolojik sorundur. Bu sorun hem Batı hem de İslam düşünce geleneğinde çeşitli teodise modelleriyle açıklanmaya çalışılmıştır. Batı'da Agustinus, Leibniz, Plantinga ve Hick gibi düşünürler sistematik teodise yaklaşımları geliştirirken, İslam düşüncesinde bu tür modeller daha çok kelâmî ve tasavvufî bağlamlarda şahıslardan ziyade ekollerin anlayışlararı şeklinde ele alınmıştır. Bu çalışmada, 17. yüzyıl sûfîlerinden İmâm-ı Rabbânî’nin kötülük anlayışı merkeze alınarak, yokluk temelli bir teodise modeli olan “Ademî Teodise” önerilmektedir. Rabbânî’ye göre mümkün varlıkların aslı yokluktur ve bu yokluk, onların mahiyetine içkin bir eksikliktir. Dolayısıyla kötülük, Tanrı’nın yaratmasından değil, yaratılmışların ontolojik zaafından kaynaklanmaktadır. Varlık iyilik, yokluk ise kötülük olarak tanımlanır. Mümkün varlıkların iyilikleri ise Tanrı’nın vücûdunun gölgesel yansımalarıdır. Rabbânî’nin varlık anlayışı, gölgesel (zıllî) ve vehmî varlık kavramları etrafında şekillenir. Bu yaklaşım, benzer görünmekle birlikte vahdet-i vücûd anlayışından ayrılarak Tanrı-âlem düalitesini korur ve kötülüğün izafî değil, gerçek olduğunu savunur. Kötülük, iyiliğin anlaşılması için gerekli bir karşıtlık olarak da değerlendirilir; bu yönüyle “İyiliğin Karşıtı Olarak Kötülük Teodisesi” ile benzerlik gösterir. Ayrıca kötülük, bireyin Allah’a yönelmesi için bir araç olarak görülerek “Aşk”, “Ruh Yapma” ve “İmtihan Teodisesi” modelleriyle ilişkilendirilir. İmam, kötülüğün kaynağını Tanrı’ya değil, yaratılmışların mahiyetine dayandırarak Tanrı’nın mutlak iyiliğini ve adaletini tenzih ilkesine uygun biçimde muhafaza eder. Bununla birlikte, kötülüğün yoklukla açıklanması fiziksel ve psikolojik acıların gerçekliğini soyutlaştırma riski taşır. Ayrıca sûfîlik bağlamında anlamlı olan bu yaklaşım, sıradan bireylerin yaşadığı acıları açıklamada yetersiz kalabilir. Sonuç olarak, İmâm-ı Rabbânî’nin teodise anlayışı, kötülük problemini Tanrı’nın zatına dokunmadan, yaratılmışların mahiyetine dayandırarak açıklayan, metafizik temelli, tasavvufî derinliği olan ve kelâmî hassasiyeti koruyan özgün bir modeldir. Bu model, teodise literatürüne “Ademî Teodise” ismiyle dahil edilebilir.

Anahtar Kelimeler

• Yokluk (adem)
• Mümkün Varlık
• Kötülük
• Teodise
• Ademî Teodise
• İmâm-ı Rabbânî.

Is a Privation-Based Theodicy Possible? An Analysis of Imām al-Rabbānī’s Conception of Contingent Being and Evil

Öz

The problem of evil is an enduring philosophical and theological issue that examines the apparent contradiction between God’s absolute goodness, omnipotence, and omniscience, and the existence of evil in the world. This problem has been addressed through various theodicy models in both Western and Islamic intellectual traditions. In the West, thinkers such as Augustine, Leibniz, Plantinga, and Hick developed systematic approaches to theodicy, whereas in Islamic thought, such models have generally been discussed in a more dispersed manner within kalām and Sufi contexts. This study proposes a theodicy model termed “Ademic Theodicy,” grounded in the thought of the 17th-century Sufi Imam al-Rabbani and based on the concept of non-being (ʿadam). According to Rabbani, the essence of contingent beings is non-being, which constitutes an inherent deficiency in their nature. Consequently, evil does not originate from God’s creative act but from the ontological weakness of created beings. Existence is identified with goodness, while non-existence is identified with evil. The goodness of contingent beings is merely a shadowy reflection of God’s existence. Rabbani’s ontology is structured around the concepts of shadowy (ẓillī) and illusory (wahmī) existence. This approach diverges from the doctrine of waḥdat al-wujūd by preserving the God-world duality and affirming that evil is real rather than merely relative. Evil is also considered necessary as a contrast for understanding goodness, which aligns it with the “Evil as the Opposite of Good” theodicy. Furthermore, evil is viewed as a means for the individual to turn toward God, linking it to the “Love,” “Soul-Making,” and “Test” theodicy models. By attributing the source of evil to the nature of created beings rather than to God, Imam al-Rabbani preserves God’s absolute goodness and justice in accordance with the principle of divine transcendence (tanzīh). However, explaining evil through non-being risks abstracting the reality of physical and psychological suffering. Moreover, while this approach is meaningful within a Sufi framework, it may fall short in addressing the concrete experiences of ordinary individuals. In conclusion, Imam al-Rabbani’s theodicy offers a unique, metaphysically grounded model with Sufi depth and kalām sensitivity, explaining the problem of evil without implicating God’s essence and instead grounding it in the nature of created beings. This model can be incorporated into theodicy literature under the name “Ademic Theodicy.”

Anahtar Kelimeler

• Nonexistence (ʿadam)
• Contingent being
• Evil
• Theodicy
• Adamic Theo-dicy
• Imām Rabbānī.

Kaynakça

1. Akti, Selahattin. İbn Arabî’de Varlık ve kötülük Problemi. İstanbul: Litera Yayıncılık, 1. Basım, 2018.
2. Aktürk, Eyüp. “Metafiziksel Bir Sorun Olarak Kötülük”. Felsefe Dünyası 59, (15 Temmuz 2014)
3. Alkan, Ercan. “A’yân-ı Sâbite Teorisi”. İslam Düşüncesinde Teoriler 1 Metafizik Ekoller Yöntemler ve Büyük Anlatılar. ed. Ömer Türker. İstanbul: Ketebe Yayınları, 1. Basım, 2021.
4. Avcı, Mahmut vd. Disiplinlerarası Bir Yaklaşımla Kötülük Problemi. Konya: Eğitim Yayınevi, 2018.
5. Aydın, Salih. İmam Mâtüridî’de Kötülük Problemi ve İmtihan. İstanbul: İnsan Yayınları, 1. Basım, 2022.
6. Bedirhan, Muhammed. Abdülganî Nablûsî’nin vahdet-i Vücûd Müdafaası Vahdet-i vücûdu Savunmak. İstanbul: Litera Yayıncılık, 1., 2019.
7. Bulğen, Mehmet. “Cevher-Araz Teorisi (Kelam Geleneği)”. İslam Düşüncesinde Teoriler 1 Metafizik Ekoller Yöntemler ve Büyük Anlatılar. ed. Ömer Türker. İstanbul: Ketebe Yayınları, 1. Basım, 2021.
8. Camus, Albert. Baş Kaldıran İnsan. Trc. Tahsin Yücel. Can Yayınları, 2014.

9. Camus, Albert. Sisifos Söyleni, çev. Tahsin Yücel. Can Yayınları, 1997.
10. Cengiz, Yunus. “Ahval Teorisi”. İslam Düşüncesinde Teoriler 1 Metafizik Ekoller Yöntemler ve Büyük Anlatılar. ed. Ömer Türker. İstanbul: Ketebe Yayınları, 1. Basım, 2021.
11. Cihan, Ahmet Kamil. “Yatay Nurlar Teorisi”. İslam Düşüncesinde Teoriler 1 Metafizik Ekoller Yöntemler ve Büyük Anlatılar. ed. Ömer Türker. İstanbul: Ketebe Yayınları, 1. Basım, 2021.
12. Cürcânî, Seyyid Şerîf. Şerhu’l-Mevâkıf. çev. Ömer Türker. 3 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 1. Basım, 2015.
13. Çam, Tuğba. Kötülük Problemi Gerçek Bir Problem midir? Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Felsefe ve Din Bilimleri Anabilim Dalı Din Felsefesi Bilim Dalı, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
14. Düzgün, Şaban Ali. Nesefî ve İslam Filozoflarına Göre Allah Âlem İlişkisi. Ankara: Otto, 2. Basım, 2021.
15. Mesut Erzi, Mu’tezile’de Varlık Akıl ve Dil (Kâdî Abdülcebbâr Özelinde Bir Analiz). Istanbul: İFAV, Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2024.
16. Eş‘arî, Ebu’l-Hasan Ali b. İsmail. el-İbâne ve usûlü ehli’s-sünnet, Eş‘arî Akâidi. çev. Ramazan Biçer. İstanbul: Gelenek Yayıncılık, Birinci basım., 2010.
17. Eş’arî, Ebu’l-Hasan Ali b. İsmail. Kitâbü’l-lümaʿ fi’r-reddi ʿalâ ehli’z-zeyği ve’l-bidaʿ. Matb’atü Mısır Şirketü Müsahemetü Mısriyye, 1900.
18. Fazlıoğlu, İhsan. “‘Köti’ ile ‘Ketü’ Arasında: ‘Kötülük’ün Ontolojisi Üzerine Düşünceler”. Bilim ve Sanat Vakfı. Erişim 08 Aralık 2022. https://www.bisav.org.tr
19. Hemşinli, Hakan. “Bir Din Felsefesi Sorunu Olarak Kötülük”. Kitap Bölümü: İslam Düşüncesinde Kötülük Sorunu ve Teodise 1.
20. İbn Arabî, Muhyiddîn Muhammed. el-Fütûhâtü’l-Mekkiyye. ed. Ahmed Şemsu’d-dîn. 9 Cilt. Beyrut: Dârul-Kütübi’l- İlmiyye, ts.
21. İbni Arabî, Muhyiddîn - Dâvûd Kayserî. Fusûsu’l-Hikem Şerhi. çev. Tahir Uluç. 2 Cilt. İstanbul: Ketebe Yayınları, 1. Basım, 2023.
22. İmam-ı Rabbânî, Ahmed Fârukî es-Serhendî. Mebde’ ve Me’ad. ed. Mustafa Özgen. İstanbul: Yasin Yayınevi, 2012.
23. İmam-ı Rabbânî, Ahmed Fârukî es-Serhendî. Mektûbât-ı Rabbanî. çev. Abdulkadir Akçiçek. 3 Cilt. İstanbul: Akit, 1998.
24. İmam-ı Rabbânî, Ahmed Fârukî es-Serhendî. Mektûbât-ı Rabbânî. çev. Ahmet Hamdi Yıldırım vd. 3 Cilt. İstanbul: Yasin Yayınevi, 2004.
25. İmam-ı Rabbânî, Ahmed Fârukî es-Serhendî. Mektûbât-ı Rabbânî. 2 Cilt. İstanbul: Yasin Yayınevi, 2006.
26. Kadı Abdulcabbar. el-Muhtasar fî usûli’d-dîn Dinin Temel İlkeleri. Trc. Hulusi Arslan. 2. Bs. İstanbul: Endülüs Yayınları, 2017.
27. Karaç, Tahir. Mutahhari Düşüncesinde Adl-i İlâhî ve Şer Meselesi. İstanbul: Önsöz Yayıncılık, 1. Basım, 2021.
28. Keskin, Hakan. “Eş‘ârî’nin Kötülük Sorununa Bakışı”. İslam Düşüncesinde Kötülük Sorunu ve Teodise -I-. ed. Hakan Hemşinli - Yunus Kaplan. Ankara: Elis Yayınları, 1. Baskı., 2021.
29. Kiriş, Nurten. “Tarihsel Olarak Kötülük Problemi ve Çözüm Yolu Olarak Teodise”. FLSF Felsefe ve Sosyal Bilimler Dergisi 5 (01 Nisan 2008), 81-96.
30. Mackıe, J.L. “Kötülük ve Mutlak Güç”. çev. Metin Yasa. Tanrı ve kötülük. Ankara: Elis Yayınları, 4. Baskı., 2022.
31. Manafov, Rafiz. John Hick’in Din Felsefesinde Kötülük Problemi ve Todise. Ankara: Elis Yayınları, 2. Basım, 2019.
32. Manafov, Rafiz. “Mümkün Dünyaların En İyisinde Kötülük”. İslam Düşüncesinde Kötülük Sorunu ve Teodise -I-. ed. Hakan Hemşinli - Yunus Kaplan. Ankara: Elis Yayınları, 1. Baskı., 2021.
33. Mâtürîdî, Ebu Mansûr el-. Kitâbu’t-tevhid. ed. Bekir Topaloğlu - Muhammed Aruçi. Ankara: İSAM Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1. Baskı., 2005.
34. Mâtürîdî, Ebu Mansûr el-. Kitâbü’t-tevhîd: Açıklamalı Tercüme. çev. Bekir Topaloğlu. Ankara: İSAM Yayınları, 11. Basım., 2018.
35. Mohapatra, A.R. “Kötülük Problemi”. çev. Metin Yasa. Tanrı ve Kötülük. Ankara: Elis Yayınları, 4. Baskı., 2022.
36. Muhiddin-i Arabî. Fütûhat-ı Mekkiye. çev. Selahaddin Alpay. İstanbul: Esma Yayınları, 1993.
37. Nadler, Steven M. Mümkün Dünyaların En İyisi. çev. Abdullah Yılmaz. İstanbul: Alfa Yayıncılık, 1. Basım, 2016.
38. Öğük, Emine, “Mâtürîdî’nin Hikmet Merkezli Kötülük Analizi”. İslam Düşüncesinde Kötülük Sorunu ve Teodise -I-. ed. Hakan Hemşinli - Yunus Kaplan. Ankara: Elis Yayınları, 1. Baskı., 2021.
39. Özdemir, Metin, İslam Düşüncesinde Kötülük Problemi. İstanbul: Furkan Yayınları 2014.
40. Plantınga, Alvin. Tanrı Özgürlük ve Kötülük. çev. Musa Yanık. Ankara: Fol, 1. Basım, ts.
41. Şenocak, Reyhan. Kötülük Problemi: Yunus Emre Örneği. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Felsefe ve Din Bilimleri Ana Bilim Dalı, 2019.
42. et-Teftâzânî, Sa’deddin. Makâsidu’l-kelâm fî ’akâidi’l-İslâm. çev. İrfan Eyibil. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 1. Basım, 2019.
43. et-Teftâzânî, Sa’deddin. Şerhü’l-mekâsid, ed. Abdurrahman Umeyre, Beyrut, Lübnan: Alemü’l-kitâb, 1998.
44. Sandıkçı, Mesut. “Dâvûd-i Kayserî’nin Kötülük Sorununa Bakışı”, İslam Düşüncesinde Kötülük Sorunu ve Teodise -I-, ed. Hakan Hemşinli - Yunus Kaplan (Ankara: Elis Yayınları, 2021.
45. Taşkın, Bilal. İslâm Düşüncesinde Varlık Tartışmaları Sadeddin et-Teftâzânî Merkezli Bir İnceleme, İstanbul: İz Yayıncılık, 2020.
46. Türker, Ömer. “Mahiyet Teorisi”. İslam Düşüncesinde Teoriler 1 Metafizik Ekoller Yöntemler ve Büyük Anlatılar. ed. Ömer Türker. İstanbul: Ketebe Yayınları, 1. Basım, 2021.
47. Yasa, Metin. Tanrı ve Kötülük. Ankara: Elis Yayınları, 4. Baskı, 2022.
48. Yıldız, İbrahim. “Tanrı, Olasılık ve Kötülük”. Din ve Bilim – Muş Alparslan Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi 4 (2021), 97-107.