Hakîm Şâh Muhammed’in Manzûm Şerâ᾽it-i İslâm’ı

Yıl 2026, Sayı: 31 , 111 - 130 , 20.04.2026

Ömür Erbay

https://doi.org/10.32950/rid.1833785

https://izlik.org/JA74JX28PU

Öz

Türklerin İslâmiyeti kabulünden sonra girilen kültürel çevrenin bir sonucu olarak dinî hususiyetlerin öğretimi meselesi önemli bir konu olarak görülmüştür. Bu konu ilk dönemlerde Arapça ve Farsça eserlerin Türkçeye tercüme edilmesi şekliyle açıklığa kavuşturulurken Türkler arasında yayılan ve hayatın her sahasında etkisini gösteren din olgusu Türk aydınlarının eserlerine de yansımış ve bu sahada eserler verilmeye başlanmıştır. Dinî hususlarda insanları eğitmeyi amaçlayan bu tür eserler ilmihâl adını almış olup Osmanlı döneminde birçok ilmihâl yazılmıştır. Bunlar telif ve tercüme eserler olarak karşımıza çıkmaktadır. Alanın ilk eserlerinden olup Osmanlı döneminde yazılan Mızraklı İlmihâl, kendinden sonra yazılan birçok esere de örnek teşkil etmiştir. Ezberlenmelerinin ve öğrenilmelerinin kolay olması sebebiyle dinî eserlerin manzûm olarak yazılması geleneği bu konuda da hüküm sürmüş olup Anadolu sahasında birçok dinî eser manzûm olarak yazılmıştır. Manzûm olarak yazılan eserler arasında ilmihâller de vardır. Çalışmamıza konu olan Manzûm Şerâ᾽it-i İslâm adlı eser de Hakîm Şâh Muhammed adlı Yavuz Sultan Selim döneminde saray hekimbaşılığı yapmış sadece tıp değil bilimin birçok sahasında derin bilgiye sahip bir tabip şair tarafından kaleme alınmış manzûm bir ilmihâldir. Manzûm Şerâ᾽it-i İslâm, aruz vezniyle mesnevî nazım şekliyle kaleme alınmış dinî ve ahlakî bir eserdir. Eser, iman, hac, zekat, namaz, oruç olmak üzere beş bölümden oluşmaktadır. Manzûm ilmihâllerin bir türü olan namaz ve abdeste bazen de iman konularına yer veren Şurûtu’s-salât ismindeki eserlerden içerdiği hac, zekat, oruç konularıyla ayrılan ve Şerâ᾽it-i İslâm isimli ayrı bir türü yansıtan eser, 122 beyitten oluşmaktadır. Eserin tertibi ise mukaddime niteliğindeki 6 beyitten sonra gelen iman, namaz, zekat, oruç, hac bölümleri ve 4 beyitlik bitiş bölümü şeklindedir. Hakîm Şâh Muhammed, eserini insanların dinî hususiyetleri öğrenmesi için yazmış ve bu amaca binâen eserinin ömrünün uzun yıllar sürmesini istemiş olup bunun sonucu olarak da bir iyi niyet temennisi olan duadan başka bir şey istememiştir. Eserin yazılış amacının toplumsal faydaya dönük olması eserde kullanılan üslubun da bu amaca hizmet edebilecek şekilde olmasını gerekli kılmıştır. Metin içerisinde bulunan iy cân, iy dedem, iy yâr ifadeleri bu durumun göstergesidir. Dolayısıyla Hakîm Şâh Muhammed, eserinde sade ve anlaşılır bir dil kullanmıştır. Eser, Eski Anadolu Türkçesi dil ve imlâ özelliklerine göre kaleme alınmış olup eserde günümüz için arkaik denilebilecek birçok kelime de mevcuttur. Eserin ulaşabildiğimiz tek nüshası olup bu nüsha, Manisa Kütüphanesi Manisa İl Halk Kütüphanesi Koleksiyonu 2685 numarada kayıtlı 223 varaktan müteşekkil bir mecmua içerisinde bulunmaktadır. Manzûm Şerâ᾽it-i İslâm, mecmuada 2685/3 koleksiyon numarası ve 91365 bibliyografik kayıt numarasıyla bulunmakta olup mecmuanın üçüncü eseridir. Manzûm Şerâ᾽it-i İslâm’ın varlığı çalışmamızla ortaya konulmuş olup Hakîm Şâh Muhammed’den bahseden kaynaklarda eserin varlığından söz edilmemiştir. Manzûm Şerâ᾽it-i İslâm kendisiyle aynı isme sahip eserlerle muhtevası ve tertibi yönüyle benzer özellikler göstermekte olup müellifinin belli olması ve beyit sayısı bakımından ayrı bir konuma sahiptir. Eserin telif tarihine, istinsah tarihine müstensihine dair kaynaklarda bilgi bulunmamaktadır. Ancak müellifin ölüm tarihinin 1521 yılı olması ve müellifin II. Bayezid, Yavuz Sultan Selim, Kanunî Sultan Süleyman dönemlerini görmesi sebebiyle eserin telif tarihinin, 15. yüzyılın ikinci yarısı ve 16. yüzyılın ilk çeyreği arasında olduğu kanaatını taşımaktayız. Manzûm Şerâ᾽it-i İslâm ile birlikte manzûm olarak yazılan dinî eserlerin bir türü olan manzûm ilmihâl türündeki eserler silsilesine bir tane daha eklenilmiş olup edebiyatımızın gizli kalmış kültür halkalarından bir tanesine daha ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Türk İslâm Edebiyatı , İlmihâl , Şerâ᾽it-i İslâm , Mesnevî , Hakîm

Hakim Shah Muhammad’s Manzum Shara'it-i Islam

https://izlik.org/JA74JX28PU

Öz

As a result of the cultural environment the Turks entered after their conversion to Islam, the teaching of religious principles was considered an important issue. While this issue was initially clarified through the translation of Arabic and Persian works into Turkish, the widespread religious influence among the Turks, which affected every aspect of life, was also reflected in the works of Turkish intellectuals. As a result, authors in this field began to produce works. These works, which aimed to educate people on religious matters, were called ilmihals, and many were written during the Ottoman period. These appear as both authored and translated works. Mızraklı İlmihâl, one of the first works in the field, was written during the Ottoman period and served as an example for many works written after it. The tradition of writing religious works in verse, due to their ease of memorisation and teaching, continued in this regard, and many religious works in Anatolia were written in verse or translated into Turkish from other languages. Ilmıhals are also among the works written in verse. The subject of our study, Manzûm Şerâ᾽it-i İslâm, is a poetic catechism written by Hakîm Şâh Muhammed, a physician and poet who served as chief palace physician during the reign of Yavuz Sultan Selim possessed profound knowledge not only in medicine but also in numerous scientific fields. Manzûm Şerâ᾽it-i İslâm is a religious and moral masnavi written in the aruz metre and masnavi verse. The work consists of five sections: faith, pilgrimage, zakat, prayer and fasting. The work, which distinguishes itself from the works called Şurûtu’s-salât, which address prayer and ablution as well as sometimes faith, by its inclusion of topics on pilgrimage, zakat, and fasting, constitutes a distinct genre, Şerâ᾽it-i İslâm, consisting of 122 couplets. The work's organisation consists of six introductory couplets followed by sections on faith, prayer, almsgiving, fasting, and the pilgrimage, and a four-couplet concluding section. Hakîm Şâh Muhammed wrote his work to educate people about religious principles, and in line with this purpose, he desired its longevity. Consequently, he asked for nothing more than a prayer as a wish of goodwill. The work's purpose in serving social benefit necessitated that the style employed in the work serve this purpose. The expressions iy cân, iy dedem, and iy yâr found throughout the text are indicative of this. Therefore, Hakîm Şâh Muhammed employed simple, understandable language in his work. The work was written according to the language and spelling characteristics of Anatolian Turkısh, and it contains many words that could be considered archaic today. The only copy of the work we have access to is located in a 223-page collection registered in the Manisa Library’s Manisa Provincial Public Library Collection number 2685. Manzûm Şerâ᾽it-i İslâm, included in the collection with the collection number 2685/3 and the bibliographic record number 91365, is the third work in the collection. The existence of the Manzûm Şerâ᾽it-i İslâm has been established through our study, but its existence is not mentioned in sources mentioning Hakîm Şâh Muhammed. Manzûm Şerâ᾽it-i İslâm shares similarities with works of the same name in terms of its content and organisation, and it stands out in terms of its authorship and number of couplets. Sources lack information regarding the work's date of publication, transcription or scribe; however, given that the author died in 1521 and lived through the reign of II. Bayezid, Yavuz Sultan Selim and Kanunî Sultan Süleyman, we believe the work was written between the second half of the 15th century and the first quarter of the 16th century. Along with the Manzûm Şerâ᾽it-i İslâm, another work has been added to the chain of works in the verse catechism genre, a type of religious work written in verse, thus uncovering another lost cultural link in our literature.

Anahtar Kelimeler

Turkısh Islamıc Literature , Catechism , Sharaıt of Islam , Masnavi , Hakîm

Kaynakça

• Adıvar, Abdülhak Adnan. Osmanlı Türklerinde İlim. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1970.
• Akçay, Ali İhsan. “Manzûm Şurûtu’s-salâtlar/Salât-nâmeler”, Türk İslâm Edebiyatı El Kitabı, ed. Ali Yılmaz. 277-283. Ankara: Grafiker Yayınları, 2017.
• Aktan Bilal. Devletoğlu Yusuf’un Vikâye Tercümesi (İnceleme-Metin-Dizin). Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2002.
• Bilgin, Emrah. 18. Asırda Telif Edilmiş Manzûm Bir İlmihâl Kitabı: Süleymân-nâme (Hanefî ve Şâfi’î Fıkhı Bağlamında Namaz). Erzurum: Fenomen Yayınları, 2022.
• Çağbayır, Yaşar. Ötüken Osmanlı Türkçesi Sözlüğü. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2017.
• Çelebioğlu, Amil. Eski Türk Edebiyatı Araştırmaları. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı, 1998.
• Dağ, Hakan. Âbidî Ravzatü’l-İslâm (Giriş-İnceleme-Metin-Sözlük-Tıpkıbasım). Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2002.
• Devellioğlu, Ferit. Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lûgat. Ankara: Aydın Kitabevi Yayınları, 1998.
• Ekinci, Ekrem Buğra. Dinî Lügat (İzahlı Misalli Metinlerle). ed. Aydın Coşkun İstanbul: Arı Sanat Yayınevi, 2018.
• Eliaçık, Muhittin. “Tercüme ile Şerhin İç İçe Buluşması: Şemsi Paşa’nın Manzum Vikâye Tercümesi”. Turkısh Studies 4/6 (2009), 95-119.
• Erbay, Ömür. Derviş Mehmed Bahtî’nin Manzûm Terceme-i Şir’atü’l-İslâm’ı (Metin-İnceleme). Erzurum: Fenomen Yayınları, 2024.
• Fani, Eyüp Sabri.“Hakîm Şâh el-Kazvînî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Erişim 29.11.2025. https://islamansiklopedisi.org.tr
• Fidan Mustafa. Gülzâr-ı Mânevî (İnceleme-Metin-Sözlük). Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1995.
• “Hakîm Şâh Mehmed”. Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi. ed. Ezel Erverdi vd. 4/27. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2001.
• “Hakîm Şâh Muhammed”.Türk Dünyası Edebiyatçıları Ansiklopedisi. 4/343. Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Atatürk Kültür Merkezi, 2004.
• Hançerlioğlu, Orhan. İslâm İnançları Sözlüğü. İstanbul: Remzi Kitabevi, 1994.
• İspir, Meheddin. Gülzâr (İnceleme-Metin). Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1998.
• İşler, Necati. Muhammed b. İbrahim’in Manzûm Şir’atü’l-İslâm Tercümesi (Şir’a-i Manzûm) (İnceleme-Tenkitli Metin). Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021.
• Kaçar, Mücahit- Köse, Fatma. “Şir’atü’l-İslâm’ın Mütercimi Bilinmeyen Türkçe Bir Tercümesi: Lezzetü’l-İslâm”. Hikmet Akademik Edebiyat Dergisi 13 (2020), 63-73.
• Kanar, Mehmet. Arapça-Türkçe Sözlük, ed. Levent Çeviker. İstanbul: Say Yayınları, 2012.
• Kayalık Şahin, Duygu. “Gaziantepli Seyyid Muhammed Ali Rıza ve Hakîkatü’l-Envâr İsimli Manzûm İlmihâli”. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, 5/2 (2021), 1071-1120.
• Kelpetin Arpaguş, Hatice. “Bir Telif Türü Olarak İlmihâl Tarihi Gelişimi ve Fonksiyonu” Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 22/1 (2002), 25-56.
• Kemikli, Bilal. “Popüler Dinî Kültürümüze Ait Bir Manzûme ve Üç Şair: Huda Rabb’im Manzûmesi Etrafında Tartışmalar”. İslâmî Araştırmalar Dergisi 14/3-4 (2017), 492-500.
• Kemikli, Bilal. “Din Edebiyat İlişkisi”, Türk İslâm Edebiyatı El Kitabı ed. Ali Yılmaz. 9-12. Ankara: Grafiker Yayınları, 5. Basım, 2017.
• Kırkıl, Harun. “Türk Edebiyatında Manzûm İlmihâl ve Fıkıh Kitapları ile Son Devre Ait Manzûm Bir İlmihâl: Manastırlı Mehmed Rıfat Bey ve Manzûm İlmihâli”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 7 (2006), 433-476.
• Kurdoğlu, Veli Behçet. Şâir Tabîpler. İstanbul: Baha Basımevi, 1967.
• Manzûme-i Beyân-ı Şerâ᾽it-i İslâm. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Yazma Bağışlar Koleksiyonu, 07195-002), 95-105. https://portal.yek.gov.tr
• Manzûme-i Şerâ᾽it-i İslâm. Manisa: Manisa Kütüphanesi, Manisa İl Halk Kütüphanesi Koleksiyonu, 2685/3, 84b-96b. https://portal.yek.gov.tr
• Memduhoğlu, Adnan. “İbrahim Hakkı Erzurumî’nin Manzûm İlmihâli”. Siirt Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/2 (2015), 11-52.
• Mîrzâ-zâde Mehmed Sâlim Efendi, Tezkiretü’ş-şuarâ. haz. Adnan İnce PDF: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2018.https://ekitap.ktb.gov.tr
• Mulahhas Şerâ᾽it-i İslâm ve Ferâizih. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Esad Efendi Koleksiyonu, 03473-004, 11b. https://portal.yek.gov.tr
• Ördek, Şerife -Baydar, Songül. “Amasyalı Rızâyî Mehmed Ali Çelebi’ye Ait Olduğu Düşünülen Manzûm Bir İlmihâl”. Uluslararası Amasya Sempozyumu (Tarih-Dil-Kültür-Edebiyat) ed. M.F. Köksal vd. 1332-1356. Ankara: KIBATEK (Kıbrıs Balkanlar Avrasya Türk Edebiyatları Kurumu) Yayınları, 2017.
• Özfırat Bayram. Tokatlı İshak Efendi’nin Nazmu’l-Ulûm, Nazmu’l-Leâlî ve Manzûme-i Keydânî Adlı Mesnevileri (İnceleme-Metin). Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2006.
• Özyaşamış Şakar, Sezer. Birgivî Muhammed Efendi’nin Manzûm Vasiyyetnâme’si. İstanbul: Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2015.
• Râmiz, Âdâb-ı Zurafâ. haz. Sadık Erdem Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, 1994.
• Risâle-i Şerâ᾽it-i İslâm. İstanbul:Süleymaniye Kütüphanesi, Yazma Bağışlar Koleksiyonu, 05346-003), 26-28. https://portal.yek.gov.tr
• Saraç, M.A.Yekta. Klasik Edebiyat Bilgisi (Belȃgat ve Biçim-Ölçü-Kafiye). Ankara: Türk Dil Kurumu, 2019.
• Süslü, Zahir. “Ali Efendi’nin Manzûm İlmihâli”. International Journal of Economics, Politics, Humanities & Social Sciences, 2/3 (2019), 165-183.
• Şefkat-i Bağdâdî, Şefkat Tezkiresi (Tezkîre-i Şu’arâ-yı Şefkat-i Bağdâdî). haz. Filiz Kılıç PDF: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2017. https://ekitap.ktb.gov.tr
• Şerâ᾽it-i İslâm. Ankara: Milli Kütüphane, Milli Kütüphane Yazmalar Koleksiyonu, 06 Mil Yz A 1347/3, 28b- 40b.https://portal.yek.gov.tr
• Şerâ᾽it-i İslâm. Konya: Konya Yazma Eserler Bölge Müdürlüğü, Bölge Yazma Eserler Koleksiyonu, BY000005557/9, 164b-170a.https://portal.yek.gov.tr
• Şerâ᾽it el- İslâm. İstanbul: İBB Atatürk Kitaplığı, Osman Ergin Yazmaları, OE_Yz_000625/30), 375b-390a. https://ataturkkitapligi.ibb.gov.tr
• Şerâ᾽it-i İslâm. Ankara: Milli Kütüphane, Ankara Adnan Ötüken İl Halk Kütüphanesi Koleksiyonu, 06 Hk 1637/6), 120a- 135b. https://portal.yek.gov.tr
• Şerâ᾽it-i İslâm. İstanbul: İBB Atatürk Kitaplığı, Belediye Yazmaları, Bel_Yz_K.001604, 64a-71b. https://ataturkkitapligi.ibb.gov.tr
• Tezkirelere Göre Divan Edebiyatı İsimler Sözlüğü. haz. Haluk İpekten vd. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 1988.
• Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü. Erişim 29.11.2025. https://teis.yesevi.edu.tr
• Uzun, Mehmet Fatih. “Müellifi Bilinmeyen Manzûm Bir İlmihâl: Şerâ’it-i İslâm”. Eskiyeni Dergisi 52 (2024), 267-297. https//doi.org/10.37697/eskiyeni.1399075
• Ünver, İsmail. “Mesnevî” Türk Dili (Türk Şiiri Özel Sayısı) LII/415-416-417 (Temmuz-Ağustos-Eylül 1986), 430-563.
• Zeynep Korkmaz, Türkiye Türkçesinin Temeli (Oğuz Türkçesinin Gelişimi). Ankara: Türk Dil Kurumu, 2020.