Kırım Kökenli Âlimlerinin Kıraat Faaliyetleri ve Kıraat-Tecvid Yazmaları Üzerine Bir Değerlendirme

Yıl 2026, Sayı: 31 , 161 - 177 , 20.04.2026

Süleyman Gür

https://doi.org/10.32950/rid.1833976

https://izlik.org/JA79TJ27YZ

Öz

Bu çalışma, esas olarak Osmanlı dönemine odaklanmakla birlikte, önceki yüzyılları da göz önünde bulundurarak Kırım kökenli âlimlerin kıraat ve tecvid geleneği içerisindeki konumlarını, ilmî birikimlerini ve bu alana sağladıkları katkıları ortaya koymayı amaçlamaktadır. Kırım coğrafyası, İslâm dünyasının kuzey kuşağında yer almakla birlikte, özellikle Altın Orda ve Kırım Hanlığı dönemlerinde, Osmanlı hâkimiyeti sonrasında ise daha da belirgin biçimde önemli bir ilmî ve kültürel merkez hâline gelmiştir. Bu dönemde yetişen pek çok Kırımlı âlim, gerek ilmî faaliyetleriyle gerekse telif ettikleri eserlerle Osmanlı ilim havzasının genişlemesine katkıda bulunmuştur. Osmanlı ilim hayatının yalnızca merkezî şehirlerle sınırlı olmadığı dikkate alındığında, Kırım’ın ilmî üretim ve dolaşım ağındaki konumu ayrı bir önem taşımaktadır. Kıraat ilminin farklı coğrafyalarda kurumsallaşması ve eğitimde standartlaşması açısından bu katkılar, bölgesel olduğu kadar bütüncül bir ilmî etkileşimin de göstergesi niteliğindedir. Araştırmanın kapsamını, 13. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar yaşamış Kırım kökenli âlimlerin kıraat ve tecvid alanındaki faaliyetleri ile bu sahada kaleme aldıkları yazma eserler oluşturmaktadır. Bu çerçevede hem Kırım’da hem de Osmanlı coğrafyasının İstanbul, Bursa, Sivas, Kastamonu gibi merkezleri ile Osmanlı öncesi dönemde Şam dolaylarında ilmî faaliyet göstermiş şahsiyetlerin biyografik verileri, hocalık faaliyetleri ve eserleri incelenecektir. Çalışmanın temel amacı, bu âlimlerin Osmanlı kıraat geleneği içindeki yerini belirlemek, eserlerinin muhteva özelliklerini tanıtmak ve Kırım’ın İslâm ilim geleneği içindeki konumunu kıraat ilmi ekseninde değerlendirmektir. Makalede tarihsel, biyografik ve metin merkezli nitel araştırma yöntemleri birlikte kullanılmıştır. Temel kaynakları, müelliflerin kendi telifleri ve mevcut yazma nüshalar; tamamlayıcı kaynakları ise tabakat ve bibliyografya kitapları, kıraat tarihi literatürü, katalog kayıtları ve güncel akademik çalışmalar oluşturmaktadır. Kırım kökenli âlimlerin faaliyet alanları, bölgesel sınırları aşarak geniş bir coğrafyaya yayılmıştır. Onlar, eğitimlerini genellikle İstanbul, Şam ve Kahire gibi merkezlerde tamamladıktan sonra, kazandıkları birikimi gerek memleketlerinde gerekse Osmanlı topraklarının farklı bölgelerinde talim ve tedris yoluyla aktarmışlardır. Bu süreçte hem medrese geleneği hem de cami ve türbe çevrelerinde sürdürülen kıraat halkaları aracılığıyla ilmî süreklilik sağlanmıştır. Kefeli Ömer b. Mustafa’nın İstanbul’da tahsil gördükten sonra memleketinde yürüttüğü tedris faaliyetleri, Kırımlı şeyhülkurrâ Mevlânâ Receb b. İbrahim’in Bursa’daki kıraat öğretimi, Kırımlı Hüseyin Efendi’nin İstanbul’da asrın şeyhülkurrâsı olarak tanınması ve Ahmed b. Osman el-Kırımî’nin Şam’daki uzun soluklu ilim hizmeti, bu çok yönlü hareketliliğin somut örneklerini teşkil eder. Bu durum, Kırım’ın kıraat ilminin aktarımında hem bir kaynak hem de bir geçiş noktası işlevi gördüğünü göstermektedir. Çalışma ayrıca bu âlimlerin risâle, şerh ve tecvid kitaplarıyla kıraat ilminin hem teorik hem pratik yönünü temsil ettiklerini; eserlerinde sade dil ve didaktik anlatımı tercih ederek ilmî bilginin toplumla buluşmasına zemin hazırladıklarını da ortaya koymaktadır. Sonuç olarak, bu araştırma Kırım kökenli âlimlerin kıraat geleneğindeki yerini metodolojik bir çerçevede ele alarak, Osmanlı ilim dünyasındaki coğrafî çeşitliliğin ve ilmî etkileşimin yeni bir boyutunu ortaya koymayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

Kıraat , Tecvid , Kırım Kökenli Âlimler , Osmanlı İlim Geleneği , Yazma Eser

A Study on the Qirāʾāt Activities and Qirāʾāt-Tajwīd Manuscripts of Crimean-Origin Scholars

https://izlik.org/JA79TJ27YZ

Öz

This study aims to identify the position, scholarly heritage, and contributions of Crimean-origin scholars within the tradition of qirāʾāt and tajwīd, focusing primarily on the Ottoman period while also taking earlier centuries into consideration. Although geographically located in the northern zone of the Islamic world, Crimea, particularly during the Golden Horde and Crimean Khanate periods -and even more distinctly after its incorporation into the Ottoman Empire- emerged as a significant intellectual and cultural center. Numerous scholars from Crimea contributed to the expansion of the Ottoman scholarly sphere through their intellectual activities and authored works. Considering that Ottoman scholarly life was not limited to the imperial centers alone, Crimea’s position within the networks of scholarly production and transmission bears special significance. These contributions reflect not only regional but also integrated dimensions of intellectual interaction, marking important stages in the institutionalization and standardization of qirāʾāt education across diverse geographies. The scope of this research covers the activities of Crimean-origin scholars in the field of qirāʾāt and tajwīd and the manuscript works they authored between the thirteenth and nineteenth centuries. Within this framework, the biographical data, teaching activities, and works of scholars who operated in Crimea as well as in major Ottoman centers such as Istanbul, Bursa, Sivas, and Kastamonu -and in pre-Ottoman times, around Damascus -are examined. The main objectives of this study are to determine the place of these scholars within the Ottoman qirāʾāt tradition, to introduce the content and characteristics of their works, and to evaluate Crimea’s role in the Islamic scholarly tradition through the lens of qirāʾāt studies. The research employs historical, biographical, and text-centered qualitative methods. The primary sources consist of the authors’ own works and extant manuscript copies, while supplementary sources include ṭabaqāt and bibliographical collections, qirāʾāt history literature, catalog records, and contemporary academic studies. The scholarly activities of Crimean-origin scholars transcended regional boundaries and extended across a wide geography. After completing their education in prominent centers such as Istanbul, Damascus, and Cairo, they transmitted their accumulated knowledge through teaching and instruction both in their homeland and in various regions of the Ottoman world. In this process, scholarly continuity was ensured through the medrese tradition as well as the qirāʾāt circles conducted in mosques and shrine complexes. Examples of this dynamic scholarly mobility include Kefelī ʿUmar b. Muṣṭafā’s teaching activities in his homeland after his studies in Istanbul; Mawlānā Rajab b. Ibrāhīm al-Qirimī’s qirāʾāt instruction in Bursa; Ḥusayn Efendi al-Qirimī’s recognition as the shaykh al-qurrāʾ of his era in Istanbul; and Aḥmad b. ʿUthmān al-Qirimī’s long-term scholarly service in Damascus. These cases collectively demonstrate that Crimea functioned both as a source and a transmission hub in the dissemination of qirāʾāt knowledge. Moreover, this study reveals that through their risālahs, commentaries (sharḥs), and tajwīd manuals, these scholars represented both the theoretical and practical aspects of qirāʾāt studies, adopting a clear and didactic style that facilitated the accessibility of scholarly knowledge to broader audiences. In conclusion, the research presents a methodological exploration of the role of Crimean-origin scholars within the qirāʾāt tradition, aiming to highlight a new dimension of geographical diversity and intellectual interaction in the Ottoman scholarly world.

Anahtar Kelimeler

Qirāʾāt , Tajwīd , Crimean Scholars , Ottoman Intellectual History , Manuscript

Kaynakça

• Akkirmânî, Halil b Salih. Şerh ve Tercüme-i Mukaddimetü’l-Cezeriyye. Çorum: Hasan Paşa Kütüphanesi, 217/4, 13b-45b.
• Akkirmânî, Halil b Salih. Fevâidü’l-Emâlî ve Ferâidü’l-Le‘âli. İstanbul: Nuruosmaniye Kütüphanesi, 1601-1, 1a-257a.
• Akkirmânî, Halil b Salih. Allah’ın Zâtî ve Subûtî Sıfatları. İstanbul: Nuruosmaniye Kütüphanesi, 1601-2, 250b-257a.
• Akyüz, Abdullah. Osmanlı Kıraat Alimleri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2016.
• Avcı, İsmail. “Fatih’in Musahiplerinden Âlim ve Şair Molla Kırımî ve Bir Şiiri”. OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi 40 (Ocak 2016), 111-128.
• Aydınlı, Sedat. Ömer bin Mustafa'nın Risâle fî Kavâʿid Kıraʾâti'l-Kurʾân Adlı Eserinin Tahkîk ve Tahlîli. Denizli: Pamukkale Üniversitesi, İslami İlimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
• Bağdatlı, İsmail Paşa. Hediyyetü’l- ʿârifîn esmâü’l-müellifîn âsâru’l-musannifîn. haz. Kilisli Rifat Bilge vd. 2 Cilt. İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1951.
• Bursalı, Mehmet Tahir. İdare-i Osmaniye Zamanında Yetişen Kırım Müellifleri. İstanbul: Matbaa-i Orhaniye, 1335.
• Çiftci, Adem. “Kırımlı Abdüssettâr Efendi ve Tenbîhu’r-rukûd Adlı Risalesi”. Tahkik İslami İlimler Araştırma ve Neşir Dergisi 2/2 (Aralık 2019), 183-211.
• Demirci, Nur Kübra. “Memlük Kıraat Tedris Kurumları ve Göz Ardı Edilen Bir Müessese Olarak Türbeler”. Türkiye İlahiyat Araştırmaları Dergisi 8/2 (Temmuz2024), 278-300.
• Demirci, Nur Kübra - Mollaibrahimoğlu, Süleyman. “Öne Çıkan Özellikleriyle Memlükler Dönemi Kıraat İlmi Tedrisi”. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 13/26 (Temmuz2024), 482-510.
• Derin Paşaoğlu, Derya. “Kırım Yerli Kaynaklarına Göre XVIII. Yüzyılda Kırım Hanlığı’nda Meşâyih Makamı”. Karadeniz İncelemeleri Dergisi 10/20 (Mayıs 2020), 87-116.
• Evliya Çelebi. Günümüz Türkçesiyle Evliya Çelebi Seyahatnamesi. haz. Seyit Ali Kahraman. 7. Cilt - 2. Kitap. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2011.
• Eyice, Semavi. “İstanbul’un Ortadan Kalkan Bazı Tarihî Eserleri”. Tarih Dergisi 26 (Haziran 2011), 129-164.
• Eyice, Semavi. “Bender Kalesi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 12 Mart 2026.
• Fisher, Alan. Kırım Tatarları. çev. Eşref B. Özbilen. İstanbul: Selenge Yayınları, 2009.
• Gökdemir, Ahmet. “Osmanlı Kıraat Eğitiminde XIX. Yüzyıl Mısır Tarikinin Arka Planı: Biyografik Bir İnceleme”. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi 5/1 (2019), 1-27.
• Gökdemir, Ahmet. “Osmanlı Kur’ân Eğitim Merkezleri: Dârülkurrâlar Ve Sıbyan Mektepleri”. Edebali İslamiyat Dergisi 1/2 (Kasım2017), 43-60.
• Güleç, Sinan. “Ömer B. Mustafa’nın Risâle Fi’l-Kır‘âa İsimli Eseri (İnceleme Metin)”. Kıraat İlmine Dair. ed. Ahmet Gökdemir. 49-130. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2023.
• Gür, Süleyman. “Osmanlı Döneminde Yetişen ‘Kefevî’ Nisbeli Müfessirler Ve Eserleri: Bir Literatür İncelemesi”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 19/2 (Eylül 2019), 519-546.
• Gür, Süleyman. “Osmanlı Döneminde Yetişen ‘Kırımî’ Nisbeli Müfessirler ve Eserleri: Bir Literatür İncelemesi”. Amasya İlahiyat Dergisi 13 (Aralık 2019), 357-395.
• Gür, Süleyman. Kırım Kitabı: Tarih, Ulema, Udeba, Şuara, Meşayih ve Müellifler. İstanbul: Büyüyenay Yayınları, 2022.
• Hasan Yerkazan. “Abdurrahman b. el-Hâc Ebû Bekir el-Kefevî’nin Mecmûa-i Hutbe İsimli Eserinde Hadîs Kullanımı,” Abant İzzet Baysal Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6/12 (2018), 372-393.
• İbnü’l-Cezerî, Ebü’l-Hayr Şemsüddin Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Alî b. Yûsuf el-Cezerî. Gayetü’n- Nihâye fî tabakâti’l-kurrâʾ. 3 Cilt. Mektebetü İbn Teymiye, 1351.
• Kavak, Nuri. “Kırım’ın Karasu Kazası’nda Bulunan Ticari Mekanlar ve Vakıf Eserleri, 1683–1744 (Şer’iyye Sicillerine Göre)”. Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi 1/1 (Aralık 2015), 111-124.
• Kazânî, Muhammed Murad er-Remzî. Telfîku’l-Ahbâr ve Telkîhu’l-Âsâr fî Vekâi’i Kazân ve Bulgar ve Mülûki’t-Tatâr. thk. İbrahim Şemsüddîn. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2002.
• Kefevî, Ebü’l-Bekâ. Dâr-i Kurrâ Şeyhi Hacı Ömer Hakkındaki Şiir. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Hacı Mahmud Efendi, 229, 70a-71a.
• Kehhâle, Ömer Rıza. Mu’cemü’l-müellifîn. 4 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1993.
• Kellner-Heinkele, Barbara. “Crimean Tatar and Nogay Scholars of the 18th Century”. Muslim Culture in Russia and Central Asia from the 18th to the Early 20th Centuries. ed. M. Kemper vd. 279-296. Berlin: Klaus Schwarz Verlag, 1996.
• Kılıç, Hulûsi. “Ebü’l-Beka el-Kefevî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/298. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
• Kırımî, Abdüssamed b. Abdullah. Dürr-i ferîd ʿale’t-tecvîd. Kayseri: Raşid Efendi Eski Eserler Kütüphanesi, 1204, 1a- 59b.
• Kırımî, Seyyid Ahmed. Kitâbu Vesîle. Edirne: Selimiye Yazma Eser Kütüphanesi, Selimiye Yazmalar, 98/1, 1a-30b.
• Kırımî, Seyyid Osman el-Hâdimî Ebû Ubeydullah. Tuhfetü’l-mürîdîn li‘l-Hakk ve’s-sâlikîn bi’l-Hakk. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Osman Huldi Öztürk, 31/3, 24b-53a.
• Kırımî, Seyyid Osman el-Hâdimî Ebû Ubeydullah. Tuhfetü’l-muhlisîn. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Osman Huldi Öztürk, 31/4, 54a-58a.
• Kırımî, Seyyid Osman el-Hâdimî Ebû Ubeydullah. Tuhfetü’l-kurrâ. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Osman Huldi Öztürk, 31/5, 58b-74b.
• Kırımî, Seyyid Osman el-Hâdimî Ebû Ubeydullah. Risâletü’l-esʾileti’s-selâsete’l-ʿaşere. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Osman Huldi Öztürk, 31/6, 75a-78a.
• Kırımî, Seyyid Osman el-Hâdimî Ebû Ubeydullah. Risâletü’l-vakf. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Osman Huldi Öztürk, 31/7, 78b.
• Kırımî, Seyyid Osman el-Hâdimî Ebû Ubeydullah. Risâle fi’l-mâli’l-mesrûk. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Osman Huldi Öztürk, 31/9, 80a-81a.
• Kırımî, Seyyid Osman el-Hâdimî Ebû Ubeydullah. Fıkıhla İlgili Fevâid Notları. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Osman Huldi Öztürk, 31/10, 81b-84a.
• Ömer b. Mustafa. Gurrenâme. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Hacı Mahmud Efendi, 229, 72a-73a.
• Ömer b. Mustafa. Risâle fî kavâ’idi kırâ’âti’l-Kur’ân. Çorum: Hasan Paşa Kütüphanesi, Hasan Paşa Yazma, 218/4, 24b-46b.
• Ömer b. Mustafa. Risâle fi’l-kırâa. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Hacı Mahmud Efendi, 229, 1a-69b.
• Pehlivan, Necmettin. “Muhammed Kefevî ve Risâle fi’l-Âdâb’ı”, Felsefe Dünyası 56 (2012/2), 322-333.
• Said Giray. Tarih-i Said Giray. Berlin: Staatbibliothec zu Berlin, 923, 87a-135a.
• Sarıtepe, Erdoğan. “Kırımlı Abdüssettar Efendi’nin Hayatı, Eserleri Ve Medhal-i Fıkıh Adlı Risalesi”. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 16/1 (Haziran2011), 113-131.
• Saylan, Şenol. “17. Yüzyıl Kefe’de Türkçe Bir Fetvâ: Ebü’l-Bekâ Eyyûb b. Mûsâ el-Kefevî’nin (1028/1619-1095/1684) Tütün Hakkındaki Fetvâsı”. Doğu Avrupa Tarihi: Yeni Bulgular ve Yaklaşımlar. ed. Mualla Uydu Yücel vd. 278-289. İstanbul: İdeal Kültür Yayıncılık, 2023.
• Süreyyâ, Mehmed. Sicill-i Osmânî Yahud Tezkire-i Meşâhir-i Osmaniyye. haz. Ali Aktan vd. 4 Cilt. İstanbul: Sebil Yayınevi, 1995.
• Smirnov, Vasiliy Dmitriyeviç. Osmanlı Dönemi Kırım Hanlığı. çev. Ahsen Batur. İstanbul: Selenge Yayınları, 2016.
• Şen, Muhammed. “Kırım Hanı I. Selim Giray’ın İlmî, Edebî ve Dini Yönü”. 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum 3/7 (Bahar 2014), 75-84
• Taberânî, Ebü’l-Kâsım Müsnidü’d-dünyâ Süleymân b. Ahmed b. Eyyûb. el-Muʿcemü’l-evsat. thk. Târık b. Avadullah. 10 Cilt. Kahire: Dâru’l-Harameyn, 1415/1990.
• Topal, Hüseyin - Baş, Emrah. “Şeyh Hâmid Kırımî’nin Tefsîru Âyet-i er-Rahmânu Ale’l-Arşi’stevâ İsimli Risâlesi”. Hitit İlahiyat Dergisi 20/1 (Haziran 2021), 195-232.
• Türk, Ahmet. “Kırım Hanlığı’nda İslâmiyet”. Doğu Avrupa Türk Mirasının Son Kalesi Kırım. ed. Yücel Öztürk. 123-150. İstanbul: Çamlıca Yayınları, 2015.
• Üren, Halil İbrahim. “Osmanlı Devleti’nde Kıraat İlminde Zirve Bir Dönem: Milâdî 18. Yüzyıl”. İstem. 45 (2025), 187-202.
• Yalvar, Cihan. “Suçlamaların Gölgesinde Bir Kırım Hanı: Murad Giray Han”. Yeditepe Üniversitesi Tarih Bölümü Araştırma Dergisi 3/6 (Temmuz 2019), 1-18.