Fıkhî Kavramlara Yüklenen İçsel Anlam: Rûzbihân-ı Baklî’nin (öl. 606/1209) Ahlâkî Eğitim Metodolijisinde Fıkhî Kavramların Tasavvufî Perspektiften Yorumlanışı

Yıl 2026, Sayı: 31 , 271 - 286 , 20.04.2026

Adem Urhan

https://doi.org/10.32950/rid.1836177

https://izlik.org/JA99ZF25JZ

Öz

Bu makale, Fars dünyasının İbnü’l-Arabî’si olarak nitelendirilen İranlı mutasavvıf Rûzbihân-ı Baklî’nin bazı fıkhî kavramları tasavvufî perspektiften nasıl yorumladığını konu edinmektedir. Nitekim, farklı ilim alanlarında eserler kaleme alan kişilerin hayatları incelendiğinde onların böyle bir özelliğe sahip olmasının arka planında aldıkları eğitim, etkilendikleri kişiler, yaşadıkları çevre gibi birtakım etkenlerin var olduğunu görmek mümkündür. Baklî’nin de fıkıh ilim alanında eser kaleme almasında ve bazı fıkhî kavramlara dair yorumlar yapmasında aldığı eğitimin ve takip ettiği kişilerin etksinin olduğu söylenebilir. Milâdî XII. asrın ilk çeyreği ile XIII. asrın ortalarında İran sınırları içerisinde yer alan Fesâ’da dünya gelen Baklî’nin, Şiraz’da kendisinin yıllarca vaaz edeceği yer olan Cami-i Atîk’in İmam-Hatibi, Arap edebiyatı, fıkıh gibi ilimlerde temeyyüz etmiş bir kişi olan Ebû’l-Hasan Ali b. Muhammed b. Ali Neyrîzî’nin yanında ilim tahsil etmesi bu hususa örnek olarak verilebilir. Yine Baklî’nin ilk dönem kaynaklarında ismen zikredildiği hâlde henüz elde edilemeyen el-Mefâtîh fî ilmi usûlü’l-fıkıh adlı fıkhî bir eserinin olması ve Meşrebü’l-ervâh isimli kitabında makamlar şeklinde fıkhî kavramları ele alması, onun fıkıh da yetkin olduğuna işaret eden bir diğer argüman olarak ifade edilebilir. Baklî’nin fıkhî kavramlara dair yapmış olduğu yorumların arka planında takip ettiği kimselerin etkisinin de olduğunu söylemek mümkündür. Nitekim eserlerinde düşücelerine sıkça yer verdiği kimselerin arasında Cüneyd-ı Bağdâdî (öl. 297/909), Ebû Nasr es-Serrâc (öl. 378/988) gibi fakîh sûfîlerin bulunması bu hususu destekler mâhiyettedir. Sûfîlerin müfessir, muhaddis, fakîh, kelâmcı gibi vasıflara hâiz olmasının İslâmî ilimlerin yöntem açısından birtakım farklılıklara sahip olsa da temelde aynı olduğuna işaret ettiği söylenebilir. Bu bağlamda Baklî’nin bazı fıkıh terimleri hakkında yapmış olduğu tasavvufî yorumlarını değerlendiren çalışmamız da şer‘î ilimler arasındaki ilişkiyi göstermeyi ve bilimsel araştırmalara katkı sunmayı amaçlamaktadır. Yine Baklî’nin düşüncelerinden etkilendiği fakîh sûfîlere benzer yaklaşım sergileyip sergilemediğinin ve özgün görüşler nakledip etmediğinin ortaya konulması makalenin hedefleri arasındadır. Ülkemizde fıkıh-tasavvuf ilişkisi üzerine yapılan akademik çalışmalarda, tasavvufî kavramların fıkhî bağlamda değerlendirildiği görülmektedir. Makalemizin ise, bunların aksine farklı bir yöntem belirleyerek Baklî’nin, usûl-i fıkıh ve furû‘-i fıkha dair terimlerini, seyr u sülûk sürecinde aşılması gereken mânevî mertebeler olarak ele almasını ve sembolik, metaforik ifadelerle tanımlamasını ortaya koyması açısından önem arz ettiği düşünülmektedir. Makalede, Baklî’nin böyle bir tavır sergilemesindeki temel etkenler nelerdir? O, bu konuda kendisinden önceki sûfîlere benzer görüşler mi serd etmiş? Yoksa ilmî terminolojide yeni bir metot mu geliştirmiş? Makam olarak zikrettiği usûl-i fıkıh ve furû‘-i fıkıh terimlerini hangi yönden yaklaşarak ele almış? gibi sorulara cevap aranmaya çalışılmıştır. Nihâi olarak Baklî’nin, bazı fıkıh kavramları tasavvufî perspektiften yorumlayarak ilmî terminolojiye farklı bir bakış açısı kazandırdığı ve fıkıh-tasavvuf ilişkisine dair yapılacak sonraki çalışmalara özgün bir zemin oluşturduğu tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Fıkıh , Tasavvuf , Rûzbihân-ı Baklî , İşârî tefsir , Makam

The Inner Meaning Ascribed to Fiqh Concepts: The Interpretation of Jurisprudential Concepts from a Sufi Perspective in Ruzbihan Baqli's (d. 606/1209) Methodology of Moral Education

https://izlik.org/JA99ZF25JZ

Öz

This article examines how Rūzbihān al-Baqlī, the Iranian mystic described as the Ibn al-ʿArabī of the Persian world, interprets certain juridical concepts from a Sufi perspective. As a matter of fact, when the lives of people who wrote works in different fields of science are examined, it is possible to see that there are a number of factors such as the education they received, the people they were influenced by, and the environment they lived in, which are the background of their having such a characteristic. It can be said that the education he received and the people he followed had an impact on Baklî's writing works in the field of fiqh and his interpretations of some fiqh concepts. Baqlī, who was born in Fesa, a city within the borders of Iran, between the first quarter of the 12th century and the middle of the 13th century, studied under Abū’l-Ḥasan ʿAlī b. Muḥammad b. ʿAlī Nayrīzī, who was the Imam-Khatib of the Atîq Mosque in Shiraz, where he would preach for many years, and who was a distinguished person in Arabic literature and jurisprudence, can be given as an example of this. Another argument that indicates that Baqlī is competent in fiqh is that he has a fiqh work called al-Mafātīḥ on the Science of Uṣūl al-Fiqh, which is not yet available, although it is mentioned by name in early sources, and that he deals with fiqh concepts in the form of maqams in his book called Mashrab al-Arwāḥ. It is possible to state that those whom Baklī followed also exerted an influence on the background of his interpretations concerning juridical concepts. Indeed, the presence of jurist-Sufis such as Junayd al-Baghdādī (d. 297/909) and Abū Naṣr al-Sarrāj (d. 378/988) among those whose ideas he frequently cites in his works is of a nature that supports this point. It can be said that the fact that Sufis have qualities such as commentators, hadith scholars, jurists and theologians indicates that Islamic sciences are fundamentally the same, even though they have some differences in terms of method. In this context, our study, which evaluates Bakli's Sufi interpretations of some fiqh terms, aims to show the relationship between religious sciences and to contribute to scientific research. Another aim of the article is to determine whether Baklī exhibits an approach similar to that of the jurist-Sufis who influenced his thought and whether he presents any original views. It is thought that our study, which evaluates Baqlī’s Sufi interpretations of some fiqh terms, is important in terms of showing the relationship between religious sciences and contributing to scientific research. Our article, on the other hand, is considered to be important in that it sets a different method and reveals that Bakli considers the terms related to uṣūl al-fiqh and furūʿ al-fiqh as spiritual stages that must be overcome in the process of path of sulūk and defines them with symbolic and metaphorical expressions. Specifically, the following questions are explored: What are the primary determinants that influenced Sheikh Rūzbihān's particular disposition on this matter? Did he espouse views akin to those of preceding Sufi scholars concerning this issue, or did he introduce an innovative paradigm within the realm of scholarly discourse? Moreover, the article investigates his approach toward the pivotal concepts of usûl-i fiqh and furû-i fiqh, which he notably identified as key maqams within his scholarly contemplations. Ultimately, the findings demonstrate that Baqli introduced a distinctive perspective to scholarly terminology by reinterpreting certain jurisprudential concepts from a mystical standpoint, thereby establishing an original foundation for subsequent research on the relationship between jurisprudence and Sufism.

Anahtar Kelimeler

Fiqh , Sufism , Rūzbihān al-Baqlī , Ishārī Commentary , Maqam

Kaynakça

• Abdüsselâm, İzzüddîn. Kavâʿidü’l-ahkâm fî mesâlihi’l-enâm II, Beyrut: Dârü’l-kalem, 1421/2000.
• Akgündüz, Ahmet. “Fürû”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 13/249-250. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
• Apaydın, H. Yunus. “Karz”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24/520-525. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
• Arabî, Muhyiddîn Muhammed b Alî b Muhammed İbnü’l. el-Fütûhâtü’l-Mekkiyye. Beyrut: Dâru’l-kütübi’l-ilmiyye, ts.
• Ateş, Muhammet. Gazzâlî’de Mantık ve Fıkıh Usûlü İlişkisi. Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2022.
• Attar, Fahrettin. Fıkıh Usulü. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2020.
• Aybakan, Bilal. “Muâmelât”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 30/318-319. İstanbul: TDV Yayınları, 2005.
• Aydın, Mustafa Şeref. Sûfîlerin İbadetlerle İlgili Ahkâm Âyetlerine Yaklaşımı. Adana: Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, PhD Thesis, 2022.
• Aydın, Mustafa Şeref. Tasavvuf Fıkıh İlişkisi. Ankara: Fecr Yayınevi, 2023.
• Baklî. ‘Arâisü’l-beyân fî Tefsîri’l-Kur’ân. 3 Cilt. Lübnan: Dârü’l-kütubu’l-‘ilmiyye, 2008.
• Baklî, Ebû Muḥammed Ṣadrüddîn Rûzbihân. Meşrebü’l-ervâḥ. çev. Kâsım Mir Âhirî. Tahran: İntişârât-ı Âzâdmehr, 1389.
• Baklî, Ebû Muḥammed Ṣadrüddîn Rûzbihân. Meşrebü’l-ervâḥ. thk. Nazif Hoca. İstanbul: Edebiyat Fakültesi Matbaası, 1973.
• Bardakoğlu, Ali. “İstihsan”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 23/339-347. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
• Bayram, Enver. “Rûzbihan-ı Baklî’nin Arâisü’l-Beyân’inda İbadetlere Dair Bazi İşârî Yorumlar”. AUID 11 (Aralık 2018), 202-219.
• Bekçi, Semih. “Kuşeyrî’nin er-Risâle Adlı Eseri Bağlamında Tasavvuf ve Fıkıh İlişkisi”. Sufiyye 19 (Aralık 2025), 1-34.
• Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî er-Râzî. el-Fuṣûl fi’l-uṣûl. ed. Uceyl Câsim en-Neşemî. Kuveyt: Dâru’l-Kütubi’l- ʾİlmiyye, 1914.
• Çakmaklıoğlu, M. Mustafa. İbn Arabî’ye Göre İbadetlerin Manevi Yorumları. İstanbul: İnsan Yayınları, 2011.
• Demirci, Kürşat. “Helâl”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 17/173-175. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
• Dokgöz, Derviş. “Fıkıh-Tasavvuf İlişkisi Üzerine Günümüzde Yapılan Akademik Çalışmalara Genel Bir Bakış”. International Social Sciences Studies Journal 8/95 (2022), 576-584.
• Dokgöz, Derviş. “Mutasavvıfların Visâl Orucuna Yaklaşımları: Teorik Tartışmalar ve Uygulamalar Bağlamında Bir Analiz”. Rize İlahiyat Dergisi 29 (20 Ekim 2025), 229-244. https://doi.org/10.32950/rid.1719124
• Dönmez, İbrahim Kâfi. “Sebep”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 36/244-248. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
• Dumlu, Emrullah. “Hafî Kıyas İstihsanı”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 22/2 (2022), 899-926.
• Dursun, Akif. Tasavvuf Fıkıh İlişkisi. İstanbul: Nuh Yayınları, 2021.
• Ebû Bekr b. Mesʿûd b. Aḥmed. Bedâi’u’s-sanâi’ fî tertîbi’ş-şerâi’. ed. Alî Muḥammed Muavvaz - Âdil Ahmed Abdülmevcûd. 10 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütubi’l-ʿİlmiyye, 2003.
• Ebü’l-Hüseyn Ahmed b. Fâris. Mücmelü’l-lüġa. ed. Züheyr Abdu’l-Muhsin. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1986.
• Ensârî, Abdülhak. Şeriat ve Tasavvuf. çev. Yusuf Yazar. Ankara: Rehber Yayınevi, 1991.
• Erginli, Zafer. “Temel Tasavvuf Klasiklerinde Dünyâ Algısına Toplu Bir Bakış”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 15/2 (2006), 171-181.
• Erkal, Mehmet. “Zekât”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/197-207. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
• Gazzâlî, Ḥüccetü’l-İslâm Ebû Ḥâmid Muḥammed b. Muḥammed b. Muḥammed b. Aḥmed. el-Müstasfâ (İslâm Hukukunda Deliller ve Yorum Metodolojisi). çev. Yunus Apaydın. 2 Cilt. Kayseri: Rey Yayıncılık, 1994.
• Gazzâlî, Ḥüccetü’l-İslâm Ebû Ḥâmid Muḥammed b. Muḥammed b. Muḥammed b. Aḥmed. Esâsü’l-kıyâs. ed. Fehd b. Muhammed es-Sedhân. Riyâd: Mektebetü’l- ’abîkân, 1993.
• Gazzâlî, Ḥüccetü’l-İslâm Ebû Ḥâmid Muḥammed b. Muḥammed b. Muḥammed b. Aḥmed. İḥyâʾü ʿulûmi’d-dîn. İstanbul: Vefa Yayınları, 2007.
• Gazzâlî, Ḥüccetü’l-İslâm Ebû Ḥâmid Muḥammed b. Muḥammed b. Muḥammed b. Aḥmed. Miʿyârü’l-ʿilm ve Mihakkü’n-nazar. Beyrut: Dârü’l-kütubu’l-‘ilmiyye, 1971.
• Gazzâlî, Ḥüccetü’l-İslâm Ebû Ḥâmid Muḥammed b. Muḥammed b. Muḥammed b. Aḥmed. Şifâʾü’l-ġalîl. ed. Zekeriyya Umeyrat. Beyrut: Dârü’l-kütubi’l-‘ilmiyye, 1999.
• Gökbulut, Süleyman. “İlim Tasnîflerinde Tasavvufun Yeri”. Tasavvuf: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi 8/19 (2007), 245-264.
• Hücvîrî, Ali b. Osman. Keşfü’l-Mahcûb (Hakikat Bilgisi). ed. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 1982.
• İbn Âbidîn. Hâşiyetü Reddi’l-Muhtâr. İstanbul: Kahraman Yayınları, 1984.
• İbn Haldûn. Tasavvufun Mahiyeti (Şifâü’s-sâil). ed. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 1977.
• İbn Manzûr, Ebu’l-Fazl Muḥammed b. Mükerrem b. Ali el-Enṣârî. Lisânü’l-Arab. 17 Cilt. Beyrut: Daru’s- Sadır, 1990.
• Kelâbâzî, Muhammed b. İbrâhim. Doğuş Devrinde Tasavvuf Ta’arruf. thk. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2016.
• Keskin, Tolga. Sûfîlerin İktisat Anlayişi ve Uygulamaları. Ankara: Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2021.
• Koca, Ferhat. “Nesih (Fıkıh)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/582-584. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
• Köksal, İsmail. “Fıkıh ve Tasavvuf ilişkisi”. Tasavvuf lmî ve Akademik Araştırma Dergisi 1/2 (1999), 83-104.
• Kuşeyrî, Abdülkerîm b. Hevâzin. Tasavvuf İlmine Dair Kuşeyrî Risalesi. çev. Muhammet Coşkun. Ankara: İlk Harf Yayınevi, 2013.
• Mekkî, Ebû Tâlib. Kûtü’l-Kulûb (Kalplerin Azığı). çev. Yakup Çiçek - Dilaver Selvi. İstanbul: Semerkand Yayınları, 2011.
• Merġînânî, Burhâneddin Alî b. Ebî Bekr b. Abdilcelîl. el-Hidâye şerhu Bidâyeti‟l-mübtedî. ed. Sâid Bekdâş. 7 Cilt. Medine: Dârü’s-sirâc, 2019.
• Muḥâsibî, Ḥâris. er-Riâye/Nefs Muhâsebesinin Temelleri. çev. Hülya Küçük - Şahin Filiz. İstanbul: İnsan Yayınları, 2021.
• Muḥâsibî, Ḥâris. Helal Rızık ve Namazın Anlaşılması. çev. Coşkun Muhammed. İstanbul: İlk Harf Yayınevi, 2018.
• Muḥâsibî, Ḥâris. Kitâbü’l-mekâsîb. çev. Abdulkadir Ahmed Atâ. Beyrut: Müessesetü kütübü’s-sekâfiyye, 1987.
• Ögke, Ahmet. “İzz b. Abdisselâm’da Fıkıh-Tasavvuf İlişkisi”. Dini Araştırmalar Dergisi 6/18 (2004), 183-199.
• Ömer, Sabuncu. “SUHEYB er-RÛMÎ -Hayatı, Kişiliği ve Faaliyetleri”. İstem 4/7 (2006), 159-173.
• Sarıcaoğlu, Mustafa. Gazzâlî’nin Fıkıh Düşüncesinde Tasavvuf. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2017.
• Selvi, Dilaver. “Fütüvvet ve Ahilik Teşkilatlarının Ahlaki İlkelerinin Oluşmasında Tasavvufun Öncülüğü”. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi 2/1 (2016), 1-37.
• Serrâc, Ebû Nasr. el-Lüma’: İslam Tasavvufu. çev. Yılmaz Hasan Kâmil. İstanbul: Erkam Yayınları, 1977.
• Serrâc, Ebû Nasr. el-Lüma‘ li Ebî Nasr Serrâc et-Tûsî. ed. Abdülhalim Mahmud ve Taha, Abdülbâki Surûr. Mısır: Dâru’l-kütübi’l-hadîse, 1960.
• Sübkî, Ebû Nasr Tâcüddîn Abdülvehhâb b. Alî b. Abdilkâfî. Tabakâtü’ş-Şâfiiyyeti’l-Kübrâ. ed. Mahmûd Muhammed et-Tanâhî-Abdülfattâh Muhammed el-Hulv. 10 Cilt. Dârü’l-Hecer, 1413.
• Şa’bân, Zekiyyüddîn. İslâm Hukuk İlminin Esasları (Usûlü’l-Fıkh). çev. İbrahim Kafi Dönmez. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2015.
• Taşer, Seyit. “Ticaret Ahlakı - Tarihsel Bir İnceleme - Konya Örneği”. BEÜ SBE Dergi 8/2 (2019), 406-418.
• Tehânevî, Muhammed b. A’lâ b. Ali El-Fârukî el-Hanefî. Keşşâfü ıṣṭılâḥâti’l-fünûn ve’l-ʿulûm. ed. Ali Dehrûc. Beyrut: Mektebetu Lübnan, 1996.
• Tehânevî, Muhammed b. A’lâ b. Ali el-Fârukî el-Hanefî. Mevsûatü Keşşâfi ıstılâhâti’l-fünûn ve’lulûm. ed. Ali Dehrûc. Beyrut: Mektebetu Lübnan, 1996.
• Uludağ, Süleyman. Bâyezî-i Bistâmî (Hayatı-Menkıbeleri-Fikirleri). Ankara: Türk Diyanet Vakfı Yayınları, 2020.
• Uludağ, Süleyman. Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Marifet Yayınları, 1995.