FARKINDALIK VE EPİFANİNİN SANATA YANSIMALARI

Bu çalışmanın amacı ‘Farkındalık ne anlamına gelir? Farkındalığa nasıl varılır? Farkındalık neden önemlidir? Farkındalık ne zaman yaşanır?’ gibi soruları, çeşitli felsefeci ve düşünürlerin düşünceleri çerçevelerinde cevap bulabilmektir. Örneğin, Abraham Maslow İhtiyaçlar Hiyerarşisi’ni oluştururken Motivasyon kuramını geliştirmiştir. Bu kurama göre hiyerarşik piramidin tepesinde bulunan kendini gerçekleştirme, bireyin temel ve diğer ihtiyaçları karşılandıktan sonra en son gelen ihtiyacıdır. Bu son basamakta insan olma ihtiyacı, yüceltme, bilgeleşme, insan üstü olma ihtiyacı bulunmaktadır. Bunun yanı sıra, Mircea Eliade’ye göre insanın kendisini geliştirerek, kendi varlığını sürdürdüğü dünyayı daha iyi kavrayabilmesi, kendini anlaması, arayışlarını ve amaçlarını bulabilmesi için belirli bir olgunluğa varması gerekmektedir. Böylece farkındalık oluşur. Farkında olma durumu haberdar olmaktır, aydınlanma yaşamaktır. Farkındalığın bir diğer durumu olan ‘Aydınlanma’ insanın insanlığına dönüşüdür. Diğer bir deyişle, farkındalık aydınlanmadır, olgunlaşmadır, insanın kendi kendini keşfetmesidir. Farkındalık (awareness) bir anda gelişen şimdiki zamanı kapsar ve bir görünüşe dönüşür. Görünüş, epifani ile eş anlamlıdır. Epifani vahiy yolu ile gelen aydınlanma ve sanat eseri karşısında hayranlık oluşmasıdır. Yunan filozofu Epikür’ün sözlerinden yola çıkarak insanın hayatında mutluluğu sağlayabilen olgunluk, ruhun yetiştirilmesi/yükseltilmesi ve meziyetin uygulamasıdır. Bu meziyet sadece modern insana özgü değildir. Zeki olan insan, primitif olmasına rağmen ‘Nereden geliyorum? Kimim? Nereye gidiyorum?’ gibi soruları sorabilecek kadar da bir farkındalık yaşamakta olmalıdır. Bunun kanıtı, Delphi tapınağının girişinde bulunmaktadır: “Nosce te ipsum.” (Kendini bil). Bu ilkeyi benimseyen insan, kendini tamamlamak arayışı içinde olan insandır. Sonuç olarak, XX. yüzyılın başından bu yana felsefede post-hümanist kriz yaşanırken, diğer yandan insanın iç dünyasının metafizik boyutu ve mantığı çözülmüştür. Mircea Eliade’nin önerdiği post-hümanist krizden çıkma yolu, insanın kutsallığı yeniden keşfetmesidir. Epifani, genelinde bir sanat eserin önünde insanın yaşayabilecek yükseltici deneyimdir ve bunun sayesinde insan kutsalını bulup kendisini tekrar var edebilir. İnsan var olduğu müddetçe farkındalık, yani epifani, var olacaktır. Sanatın var olma nedeni epifaniye varmak ve insanın kendini keşfetmesini sağlamaktır.