UYGURCA MAİTRİSİMİT’TE asıg tusu İKİLEMESİ ÜZERİNE

Years of 1940s in the Turkish History had been an era that had been observed various societal developments related with social and political aspects. By this view, II. World War years in the first half of the 1940s caused different and concrete effects on the Turkish intellectual, economical and political life. Those developments in line with the Western- and US-oriented socio-political and economical effects observed at the second half of the 1940s could be accepted as one of the most important thresh-holds of the Republican history. It is due to the situation that Turkey has commenced to engage into a total entegration with the Western World during this period regarding socio-economical, cultural and democratization aspects. However, years of the 1940s had been actually years of unstabilization and muti-faceted effects stemming from the reasons due to social and political areas. While situations, effects, approaches and pressures had realized for every sides and classes in the society, the relations between society and politics in Turkey during the years of 1940s have a great value in examining the issue in line with the acceptance that those years could act as mirror for current times. Therewithal, the main aim of this study is to examine the relation between society and politics in Turkey during the years of 1940s. 

1902-1913 yılları arasında Alman kazı heyeti tarafından Doğu Türkistan’da yapılan arkeolojik çalışmalar sırasında Eski Uygur Türkçesi ile yazılmış birçok eser bulunmuştur. Bu eserlerden biri, Budizmin Hinayana mezhebine ait olan Prajnârakşita tarafından, Toharcadan Türkçeye çevrildiği bilinen, bir secde (yükünç)  ile birlikte 28 bölümden oluşan Maitrisimit Nom Bitig’dir. Eser, Türklerin ilk tiyatro eseri olarak bilinir. Konusu ve kelime hazinesi bakımından Türk Budist eserleri külliyatı içerisinde önemli bir yere sahiptir. Eserin Kumul ve Berlin olmak üzere iki nüshası bulunmaktadır.

Bu iki nüsha üzerine bugüne kadar pek çok çalışma yapılmıştır. Örneğin, eserin Berlin nüshasıyla ilgili ilk önemli çalışma Şinasi Tekin’in doktora tezi olarak ele aldığı ve 1976’da yayımladığı çalışmasıdır. Kumul nüshası ile ilgili kapsamlı çalışma ise Geng Shimin tarafından ele alınmış, 18 bölümün transkripsiyonuna Çince çevirisi de eklenerek 2009 yılında yayımlanmıştır.

Bu çalışmada eserin her iki nüshasında geçen asıg tusu (asag tusu) ikilemesi üzerinde durulacaktır. Bu ikileme metinlerde çoğunlukla asıg tusu biçiminde yazılmış ise de Maniheizm çevresi eserlerin ağız özelliklerinden kaynaklı olan asag tusu biçiminde de karşımıza çıkmaktadır. Budist eserlerde “yarar, kazanç, fayda sağlamak, hizmet etmek” anlamlarına gelen bu ikileme, bazı metinlerde ayrı ayrı sözcük halinde fakat yine benzer anlamlar çerçevesinde kullanılmıştır. Örneğin Harezm dönemi eserlerinden Mukaddimetü’l-Edeb’de asıg sözcüğünün biçim olarak değişerek assu; Türkçe İlk Kur’an Tercümesi (Karahanlı Türkçesi)’de tusu sözcüğünün ise asıg’dan ayrı olarak tusu inçlen- biçimiyle kullanıldığını görülmektedir.

Eldeki çalışmada, söz konusu ikilemenin Eski Türkçe kapsamındaki eserlerden tespit edilen biçimleri ve kullanılışları ele alınarak ifade, yapı ve anlam bakımından incelenecek; ikilemenin türevleri ve aldığı ekler ile cümledeki kullanımına bağlı olarak ortaya çıkan anlamları tespit edilmeye çalışılacaktır.