Sporda Bilişsel Esneklik Ölçeğinin Geliştirilmesi: Geçerlik ve Güvenirlik

Öz

Bu çalışmada sporcuların bilişsel esneklik düzeylerinin ölçülebilmesi amacıyla geçerliği ve güvenirliği istatistiksel yöntemlerle denetlenmiş bir ölçme aracının (Sporda Bilişsel Esneklik Ölçeği-SBEÖ) geliştirilmesi amaçlanmıştır. Bu nedenle uzman görüşleri sonucunda ön-uygulama formu (60 madde) ve son-uygulama formu (20 madde) ile araştırma gruplarından veri elde edilmiştir. Çalışma, farklı bireylerin oluşturduğu üç grup ile yürütülmüştür. Araştırma grupları (1. Grup=37 birey, 2. Grup=241 birey, 3. Grup=366 birey) ile geçerlik-güvenirlik kontrolleri yapılmıştır. Analizler sonucunda ulaşılan alt boyutlar ve sahip oldukları/açıkladıkları varyans yükleri şu şekildedir: 1. Alternatif Çözüm Üretebilme (%12.11), 2. Stratejik Esneklik (%15.32), 3. Durumsal Uyum Yeteneği (%14.97) ile 4. Problem Çözme ve Karar Verme (%14.07). SBEÖ’nün sahip olduğu toplam varyans yükü %56.47’dir. SBEÖ’ye ait uyum indeks değerleri CMIN/DF:2.995, RMSEA:.074, GFI:.89, AGFI:.86, CFI:.91, RMR:.043, NFI:.89, TLI:.89, IFI:.91, DF:164, CMIN:491.139 şeklindedir. SBEÖ’nün ölçüt geçerliği de denetlenmiş ve ön-son uygulama sürecindeki analizlerde iç tutarlılık katsayısının hem alt boyutlar hem de ölçek genelinde referans aralıklarda (<.60) yer aldığı tespit edilmiştir. Sonuç olarak; bu çalışmada 20 madde ve 4 alt boyuttan oluşan geçerliği-güvenirliği birden çok yöntem ile denetlenmiş “Sporda Bilişsel Esneklik Ölçeği-SBEÖ” geliştirilerek alanyazın sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Bilişsel esneklik
• ölçek geliştirme
• spor
• geçerlik ve güvenirlik.

The Development of a Cognitive Flexibility Scale in Sports: Validation and Reliability

Öz

This study aimed to develop a measurement tool (Cognitive Flexibility in Sports Scale-CFSS) whose validity and reliability have been checked by statistical methods to measure athletes' cognitive flexibility levels. Therefore, from expert opinions, data were obtained from the research groups with the pre-application form (60 items) and post-application form (20 items). The study was conducted with three groups consisting of different individuals. Validity-reliability checks were made with the research groups (1st Group=37 individuals, 2nd Group=241 individuals, 3rd Group=366 individuals). The sub-dimensions obtained from the analyses and the variance loadings they have/explain are as follows: 1. Ability to Produce Alternative Solutions (12.11%), 2. Strategic Flexibility (15.32%), 3. Situational Adaptability (14.97%) and 4. Problem Solving and Decision Making (14.07%). The total variance load of SBEÖ is 56.47%. The fit index values of SBEÖ are CMIN/DF: 2.995, RMSEA:.074, GFI:.89, AGFI:.86, CFI:.91, RMR:.043, NFI:.89, TLI:.89, IFI:.91, DF:164, CMIN:491.139. The criterion validity of CFSS was also checked. The pre-post application process analyses determined that the internal consistency coefficient was within the reference ranges (<.60) in the sub-dimensions and the overall scale. As a result, in this study, the “Cognitive Flexibility Scale in Sports-CFSS”, consisting of 20 items and four sub-dimensions, the validity-reliability of which was checked with multiple methods, was developed and presented to the literature.

Anahtar Kelimeler

• Cognitive flexibility
• scale development
• sports
• validity and reliability

Kaynakça

1. Bedir, D. (2023). Investigation of the effect of cognitive control and cognitive flexibility skills on mental well-being in athletes. Research in Sport Education and Sciences, 25 (1), 26-29. https://doi.org/10.5152/JPESS.2023.22063
2. Bilgin, M. (2009). Developing a cognitive flexibility scale: Validity and reliability studies. Social Behavior and Personality: An International Journal, 37(3), 343–353. https://doi.org/10.2224/sbp.2009.37.3.343
3. Brown, J. D. (2009). Choosing the correct type of rotation in PCA and EFA. Shiken: JALT Testing & Evaluation SIG Newsletter, 13(3), 20–25.
4. Bustami, Y., Corebima, A. D., Suarsini, E., & Ibrohim. (2017). The social attitude empowerment of biology students: Implementing the Jirqa learning strategy in different ethnic groups. International Journal of Instruction, 10(3), 15–30. https://doi.org/10.12973/iji.2017.1032a
5. Büyüköztürk, Ş. (2018). Sosyal bilimler için veri analizi el kitabı: İstatistik, araştırma deseni, SPSS uygulamaları ve yorum (24. baskı). Pegem Akademi.
6. Büyüköztürk, Ş., Kılıç-Çakmak, E. K., Akgün, Ö. E., Karadeniz, Ş., & Demirel, F. (2017). Bilimsel araştırma yöntemleri (23. baskı). Pegem Akademi.
7. Can, A. (2018). SPSS ile bilimsel araştırma sürecinde nicel veri analizi (6. baskı). Pegem Akademi.
8. Çelikkaleli, Ö. (2014). Bilişsel esneklik ölçeği’nin geçerlik ve güvenirliği. Eğitim ve Bilim, 39(176), 339–346. https://doi.org/10.15390/EB.2014.3466

9. Cohen, J. W. (1988). Applied multiple regression/correlation analysis for the behavioral sciences (2nd ed.). Lawrence Erlbaum Associates.
10. Çolakoğlu, Ö. M., & Büyükekşi, C. (2014). Açımlayıcı faktör analiz sürecini etkileyen unsurların değerlendirilmesi. Karaelmas Eğitim Bilimleri Dergisi, 2(1), 56–64.
11. Costello, A. B., & Osborne, J. W. (2005). Exploratory factor analysis: Four recommendations for getting the most from your analysis. Practical Assessment, Research & Evaluation, 10(7), 1–9.
12. Demirtaş, A. S. (2019). Stresli durumlarda bilişsel kontrol ve bilişsel esneklik: Bir ölçek uyarlama çalışması. Psikoloji Çalışmaları – Studies in Psychology, 39(2), 345–368. https://doi.org/10.26650/SP2019-0028
13. Dennis, J. P., & Vander Wal, J. S. (2010). The cognitive flexibility inventory: Instrument development and estimates of reliability and validity. Cognitive Therapy and Research, 34(3), 241–253. https://doi.org/10.1007/s10608-009-9276-4
14. Diamond, A. (2013). Executive functions. Annual Review of Psychology, 64, 135–168. https://doi.org/10.1146/annurev-psych-113011-143750
15. Erkuş, A. (2016). Psikolojide ölçme ve ölçek geliştirme 1: Temel kavramlar ve işlemler. Pegem Akademi.
16. Field, A. (2005). Discovering statistics using SPSS (2nd ed.). Sage Publications.
17. Gabrys, R. L., Tabri, N., Anisman, H., & Matheson, K. (2018). Cognitive control and flexibility in the context of stress and depressive symptoms: The Cognitive Control and Flexibility Questionnaire. Frontiers in Psychology, 9, Article 2219. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2018.02219
18. Gülüm, İ. V., & Dağ, İ. (2012). Tekrarlayıcı düşünme ölçeği ve bilişsel esneklik envanterinin Türkçeye uyarlanması, geçerliliği ve güvenilirliği. Anadolu Psikiyatri Dergisi, 13(3), 216–223.
19. Gürpınar, B., & Tuncel, D. (2022). The relationship between executive functions and psychological flexibility in athletes. Journal of Human Sciences, 19(2), 452–469. https://doi.org/10.14687/jhs.v19i2.6589
20. Harrington, D. (2009). Confirmatory factor analysis. Oxford University Press.
21. Hooper, D. (2012). Exploratory factor analysis. In H. Chen (Ed.), Approaches to quantitative research: Theory and its practical application – A guide for dissertation students (pp. 72–82). Oak Tree Press.
22. Jöreskog, K. G., & Sörbom, D. (1996). LISREL 8 user’s reference guide. Scientific Software.
23. Kara, N. Ş., Kara, M., & Öğraş, E. B. (2025). The scale of observing the opponent in sport: Validity and reliability study. Research in Sport Education and Sciences, 27(1), 61–76. https://doi.org/10.62425/rses.1543259
24. Karaman, H., Atar, B., & Aktan, D. Ç. (2017). Açımlayıcı faktör analizinde kullanılan faktör çıkartma yöntemlerinin karşılaştırılması. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 37(3), 1173–1193.
25. Kline, R. B. (2011). An easy guide to factor analysis. The Guilford Press.
26. Martin, M. M., & Rubin, R. B. (1995). A new measure of cognitive flexibility. Psychological Reports, 76(2), 623–626. https://doi.org/10.2466/pr0.1995.76.2.623
27. Moen, F., Federici, R. A., & Abrahamsen, F. E. (2015). Coach–athlete relationship, motivation, and performance. Procedia – Social and Behavioral Sciences, 197, 1445–1452. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2015.07.094
28. Neale, M. N., & Liebert, R. M. (1980). Science and behavior: An introduction to methods of research. Prentice Hall International.
29. Oshiro, K., Nagaoka, S., & Shimizu, E. (2016). Development and validation of the Japanese version of the cognitive flexibility scale. BMC Research Notes, 9, Article 8. https://doi.org/10.1186/s13104-016-2070-y
30. Özdamar, K. (1997). Paket programlar ile istatistiksel veri analizi. Anadolu Üniversitesi Yayınları.
31. Pallant, J. (2017). SPSS kullanma kılavuzu: SPSS ile adım adım veri analizi (S. Balcı & B. Ahi, Çev.). Anı Yayıncılık.
32. Sapmaz, F., & Doğan, T. (2013). Bilişsel esnekliğin değerlendirilmesi: Bilişsel esneklik envanteri Türkçe versiyonunun geçerlik ve güvenirlik çalışmaları. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, 46(1), 143–161.
33. Schumacher, R., & Lomax, R. (2004). A beginner’s guide to structural equation modeling. Lawrence Erlbaum Associates.
34. Seçer, İ. (2015). Psikolojik test geliştirme ve uyarlama süreci: SPSS ve LISREL uygulamaları. Anı Yayıncılık.
35. Şeker, H., & Gençdoğan, B. (2014). Psikolojide ve eğitimde ölçme aracı geliştirme. Nobel Akademi Yayıncılık.
36. Şencan, H. (2005). Sosyal ve davranışsal ölçümlerde güvenirlik ve geçerlik. Seçkin Yayıncılık.
37. Stevens, J. P. (2002). Applied multivariate statistics for the social sciences (4th ed.). Lawrence Erlbaum Associates.
38. Tabachnick, B. G., & Fidell, L. S. (2001). Using multivariate statistics (4th ed.). Allyn & Bacon.
39. Tatlıdil, H. (2002). Uygulamalı çok değişkenli istatistiksel analiz. Akademi Matbaası.
40. Tenenbaum, G., & Eklund, R. C. (Eds.). (2020). Handbook of sport psychology (4th ed.). Wiley.
41. Yarayan, Y. E., Turhan, M. O., & Tekkurşun Demir, G. (2023). Bilişsel esneklik envanterinin sporcular için uyarlanması: Geçerlilik ve güvenirlik çalışması. Gaziantep Üniversitesi Spor Bilimleri Dergisi, 8(3), 221–240. https://doi.org/10.31680/gaunjss.1341783
42. Yaşar, M. (2014). İstatistiğe yönelik tutum ölçeği: Geçerlilik ve güvenirlik çalışması. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 36, 59–75. https://doi.org/10.9779/PUJE640