Principles of Turkish Foreign Policy: Conjunctural Changes in the Historical Process

Abstract

This study analyzes how Turkish foreign policy has evolved along the axis of continuity and change from the late Ottoman Empire to the present day. In the early years of the Republic, a peaceful and balancing foreign policy was adopted in line with Atatürk's principle of “peace at home, peace in the world”. However, changing regional and global conditions paved the way for Turkey to develop more effective and multidimensional foreign policy strategies. During the Cold War years, a security-oriented and Western-oriented policy was pursued; with the end of this period, Turkey has made more proactive diplomatic initiatives due to globalization and regional crises. NATO membership, eastward-oriented policies, soft power strategies and initiatives towards the Turkic world have been among the main elements of this transformation. The study aims to reveal how foreign policy is shaped by the interaction of historical, structural and regional factors. Based on qualitative analysis, the main finding of the study is that pragmatism rather than ideology is the determinant of Turkish foreign policy.

Keywords

• Turkish Foreign Policy
• Historical Process
• Conjunctural Change

Türk Dış Politikasının Esasları: Tarihsel Süreçte Konjonktürel Değişimler

Öz

Bu çalışma, Osmanlı Devleti’nin son dönemlerinden günümüze kadar Türk dış politikasının süreklilik ve değişim ekseninde nasıl evrildiğini analiz etmektedir. Cumhuriyet’in ilk yıllarında Atatürk’ün “yurtta sulh, cihanda sulh” ilkesi doğrultusunda barışçıl ve dengeleyici bir dış politika benimsenmiştir. Ancak zamanla değişen bölgesel ve küresel koşullar, Türkiye’nin daha etkin ve çok boyutlu dış politika stratejileri geliştirmesine zemin hazırlamıştır. Soğuk Savaş yıllarında güvenlik odaklı ve Batı eksenli bir politika izlenmiş; bu dönemin sona ermesiyle birlikte küreselleşme ve bölgesel krizlerin etkisiyle Türkiye daha proaktif diplomatik açılımlar icra etmiştir. NATO üyeliği, doğuya yönelik politikalar, yumuşak güç stratejileri ve Türk dünyasına yönelik girişimler bu dönüşümün başlıca unsurları arasında yer almıştır. Çalışma, dış politikanın tarihsel, yapısal ve bölgesel faktörlerin etkileşimiyle nasıl şekillendiğini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Nitel analiz yöntemine dayanan araştırmanın temel bulgusu, Türk dış politikasında ideolojiden çok pragmatizmin belirleyici olduğudur.

Anahtar Kelimeler

• Türk Dış Politikası
• Tarihsel Süreç
• Konjonktürel Değişim

Kaynakça

1. Ahmad, F. (1984). İttihat ve Terakki, 1908–1914 (N. Yavuz, Çev.). İstanbul: Kaynak Yayınları.
2. Akpınar, E. (2005). Bakü Tiflis Ceyhan (BTC) ham petrol boru hattı ve Türkiye jeopolitiğine etkileri. Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, 25(2), 229-248.
3. Altunişik, M. B., & Martin, L. G. (2011). Making sense of Turkish foreign policy in the Middle East under AKP. Turkish Studies, 12(4), 569-587.
4. Aras, B., & Karakaya Polat, R. (2007). Turkey and the Middle East: frontiers of the new geographic imagination. Australian Journal of International Affairs, 61(4), 471-488.
5. Aras, B. (2004). Küresel Dönüşüm, Radikal Yaklaşımlar. İstanbul, Q-Matris.
6. Arı, T. (2018). Uluslararası ilişkiler kuramları ı. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları.
7. Armaoğlu, F. (2022). Türk dış politikası tarihi. İstanbul: Kronik Yayınları.
8. Armaoğlu, F. (2004). 20.yüzyıl siyasi tarihi. İstanbul: Alkım Yayınevi.

9. Aslanlı, A. (2012). Karabağ sorunu ve Azerbaycan–Türkiye–Ermenistan ilişkileri. Çankırı Karatekin Üniversitesi Uluslararası Avrasya Strateji Dergisi, 1(1), 175-196.
10. Aydın, M. (2019). Between Euphoria and Realpolitik: Turkish Policy toward Central Asia and the Caucasus 1. In Turkey's Foreign Policy in the 21st Century (pp. 139-160). Routledge.
11. Bağcı, H., & Şahin, M. (2009). Doğu-Batı arasında Demokrat Parti dış politikası. Demokrasi Platformu, 5(17). 187-202.
12. Baylis, J. Smith, S., & Owens, P. (Eds.). (2020). The Globalization of World Politics: An Introduction to International Relations (8th ed.). Oxford University Press.
13. Bechev, D. (2012). Turkey in the Balkans: Taking a broader view. Insight Turkey, 14(1), 131-146.
14. Benhür, Ç. (2004). Stalin dönemi Türk-Sovyet ilişkileri. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, (15), 325-337.
15. Bolat, M. (2014). I. Meşrutiyet’ten I. Dünya Savaşı’na Osmanlı Devleti dış politikasının genel bir değerlendirmesi. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1(1), 16-28.
16. Bozkuş, Y. D. (2022). Karabağ Savaşı sonrası Türkiye–Azerbaycan–Ermenistan ilişkileri. Journal of Balkan and Black Sea Studies, (8), 127-154.
17. Bulut, H. (2018). Atatürk devri Türk-Fransız ilişkileri. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, (62), 539-548.
18. Çaman, M. E. & Akyurt, M. A. (2011). Caucasus and Central Asia in Turkish Foreign policy: The time has come for a new regional policy. Alternatives: Turkish Journal of International Relations, 10(2&3), 45-64.
19. Çavuş, T. (2012). Dış politikada yumuşak güç kavramı ve Türkiye’nin yumuşak güç kullanımı. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 2(2), 23-37.
20. Çelik, H. İ. (2023). Mustafa Kemal Paşa’nın Millî Mücadele dönemindeki dış politikasının millî bağımsızlık ilkesi çerçevesinde analizi. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (50), 116-132.
21. Demirtaş-Coşkun, B. (2010). Kosova'nın bağımsızlığı ve Türk dış politikası (1990-2008). Uluslararası İlişkiler Dergisi, 7(27), 51-86.
22. Deringil, S. (2014). Denge oyunu: İkinci Dünya Savaşı'nda Türkiye'nin dış politikası (5. basım). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
23. Duran, H. (2015). Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin dış politika anlayışı ve ilkeleri. M. Bıyıklı (Ed.), Türk dış politikası Cumhuriyet Dönemi I (ss. 35-51). İstanbul: Gökkubbe Yayınları.
24. Eren, E., & Yantur, P. (2022). Karşılıklı bağımlılık teorisi perspektifinde Türkiye'nin Balkan ülkeleriyle dış ticaret ilişkilerinin ekonomi politik analizi. İstanbul Gelişim Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 9(2), 443-466.
25. Erdağ, R. (2013). Türkiye’nin stratejik kültürü ve dış politikada yansıması. Akademik İncelemeler Dergisi, 8(1), 51-76.
26. Efegil, E. (2018). Dış politika analizi (Ders notları). İstanbul: Gündogan Yayınları.
27. Fidan, H. (2010). Turkish Foreign Policy Towards Central Asia, Journal of Balkan and Near Eastern Studies, 12(1), 109-121. https://doi.org/10.1080/19448950903507560
28. Göktepe, C., & Seydi, S. (2015). Soğuk savaş başlangıcında Türk dış politikası. Bilig, (72), 197-222.
29. Gürbüz, K. (2023). Atatürk döneminde Sadabat Paktı çerçevesinde Türkiye'nin Ortadoğu ülkeleri ile ilişkileri. Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 9(1), 330-349.
30. Hale, W. H. (2003). Türk dış politikası (P. Demir, Çev.). İstanbul: Mozaik Yayınları.
31. İnan, A. (1968). Balkan Antantı (1934). Belleten, 32(126), 285-292.
32. Karpat, K. H. (2012). Kısa Türkiye tarihi: 1800–2012. İstanbul: Timaş Yayınları.
33. Karpat, K. H. (2012). Türk dış politikası tarihi. İstanbul: Timaş Yayınları.
34. Kakışım, C. (2020). Türkiye’nin bölgesel doğal gaz merkezine dönüşebilme potansiyeli. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 8(24), 255-280.
35. Kelkitli, F. A. (2017). İki savaş arası dönemde İtalya'ya karşı Balkanlar'da bir dengeleme politikası denemesi: Balkan Antantı. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 72(2), 423-443.
36. Kılınç, R. (2016). İdeoloji ve dış politika: Türkiye’de Kemalist (1930-1939) ve İslamcı (2011-2015) dış politikaların karşılaştırmalı bir analizi. Uluslararası İlişkiler Dergisi, 13(52), 67-88.
37. Kodal, T. (2018). Bosna-Hersek’in bağımsızlığını kazanması ve Türkiye (1990-1992). Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 34(98), 411-444.
38. Kösebalaban, H. (2011). Turkish foreign policy: Islam, nationalism, and globalization. Springer.
39. Kutlay, M. (2012). “Yeni Türk Dış Politikası’nın Ekonomi Politiği: Eleştirel Bir Yaklaşım. Uluslararası İlişkiler Dergisi, 9(35), 101-127.
40. Kürkçüoğlu, Ö. (1980). " Dış politika" nedir? Türkiye'deki dünü ve bugünü. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 35(01). 309-335.
41. Memmedov, A., & Hasanoğlu, M. (2023). Hazar Denizi'nden Akdeniz'e Zengezur Koridoru. Uluslararası Yönetim Akademisi Dergisi, 6(2), 334-344.
42. Morgenthau, Hans J. (1970). Politics Among Nations: The Struggle for Power and Peace. New York: Knopf.
43. Oğuzlu, T. (2015). Güvenlik kültürü ve Türk dış politikası. Bilig, (72), 223-250.
44. Oran, B. (1996). Türk dış politikası: Temel ilkeleri ve soğuk savaş ertesindeki durumu üzerine notlar. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 51(01). 353-370.
45. Oran, B. (1995). Türkiye'nin Balkan ve Kafkas politikası. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, 50(01), 271-278.
46. Öncel, R. (2023) Türk dış politikası ve savunma sanayii. Kriter, (79), https://kriterdergi.com/dis-politika/turk-dis-politikasi-ve-savunma-sanayii
47. Özçelik, M. (2010). İkinci Dünya Savaşı’nda Türk dış politikası. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1(29), 253-269.
48. Özdağ, S. (2025). Türk dış politikasının milli davası Kıbrıs meselesi’nin TBMM’ye yansımaları (1950-1960), Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 24(2), 925-945.
49. Özer, Ç. (2023). Soğuk Savaş sonrası rekabet ve iş birliği çerçevesinde Türkiye–Rusya siyasi ilişkileri. Akademik Hassasiyetler, 10(Cumhuriyet Özel Sayısı), 152-171.
50. Pınar, L. (2018). Türkiye'nin savunma sanayi alanındaki gelişiminin Türk dış politikasına olan etkisi. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 7(4), 2344-2357.
51. Purtaş, F. (2013). Türk dış politikasının yükselen değeri: Kültürel diplomasi. Gazi Akademik Bakış, (13), 1-14.
52. Sarınay, Y. (2000). Atatürk’ten günümüze Türk dış politikası hakkında genel bir değerlendirme. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 16(48), 857-886.
53. Sarıçoban, G. (2020). İkinci Dünya Savaşı döneminde (1939-1945) Türk dış politikası. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 24(4), 1755-1777.
54. Saylık, M. İ. (2022). Arap Baharı sonrası Türkiye'nin Ortadoğu politikası. Kadim Akademi Sosyal Bilimler Dergisi, 6(2), 80-104.
55. Sinkaya, B. (2011). Geçmişten günümüze Türkiye’nin Ortadoğu politikası ve Batı etkisi. Adam Akademi Sosyal Bilimler Dergisi, 1(1), 79-100.
56. Sönmezoğlu, F. (2000). Uluslararası politika ve dış politika analizi. İstanbul: Filiz Kitabevi.
57. Taşkın, M. (2006). Bağımsızlığından sonra Gürcistan-Türkiye ilişkileri (Yüksek lisans tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi, Türkiye).
58. Turan, M. (2011). Siyasi ve hukuki açıdan Millî Mücadele. Ankara: Berikan Yayınevi.
59. Tüfekçi, S. (2012). Avrasya bölgesinde sürdürülen enerji odaklı güç mücadelesinin ekonomi politiği: Türkiye’nin yeri ve önemi (Yayımlanmamış doktora tezi). Marmara Üniversitesi, Türkiye.
60. Ulusan, Ş. (2008). Türkiye’nin Milletler Cemiyeti’ne (Cemiyet-i Akvam) girişi-öncesi ve sonrası. Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 7(16), 237-258.
61. Waltz, Kenneth N. (1979). Theory of International Politics. Reading, MA: Addison-Wesley.
62. Yetim, F. (2011). Millî Mücadele dönemi Türk dış politikasında ilkesel yaklaşımlar ve uygulama örnekleri. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 27(79), 71-96.
63. Yıldız, M. (2024). Mustafa Kemal Paşa'nın Millî Mücadele stratejisi üzerine genel bir değerlendirme. Turan Stratejik Araştırmalar Dergisi, 16(64), 207-222.
64. Yıldız, M. (2023). Sakarya Savaşı’nın Türk dış politikasına yansımaları ve diplomatik gelişmeler. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 10(2), 370-385
65. Yıldız, M. (2023). Mondros (Anadolu’nun işgal planı). İstanbul: Kriter Yayınları.
66. Yıldız, M. (2024). Turkey's strategic "Development Road" project: Geopolitical impacts and regional opportunities. Anasay, (29), 63-73.
67. Yurtsever, S. (2022). Misâk-ı Millî çerçevesinde Atatürk dönemi Türk dış politikası. Erzincan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 15(2), 215-236