The Geography of Anatolia in al-Idrīsī’s Work Nuzhat al-Mushtāq fī Ikhtirāq al-Āfāq

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 2, 298 - 314, 01.01.2026

Remziye Çelik

https://doi.org/10.34086/rteusbe.1707111

Öz

One of the leading geographers of the Middle Ages, Sharif al-Idrisi, in his work "Nuzhat al-Mushtaq fi Ikhtiraq al-Afaq", divided the world into seven climate zones. The lands that constitute today’s Anatolian Peninsula were included within this classification as follows: the 5th and 6th sections of the 4th Climate, the 5th section of the 5th Climate, and the 5th section of the 6th Climate. In these sections, Idrisi provides noteworthy geographical information about cities, fortresses, lakes, rivers, and islands located in Anatolia. In this context, the work serves as an important reference source for researchers working in the fields of history and geography. The aim of this article is to compare Idrisi's observations about Anatolia with modern data in order to better illustrate the geographical appearance of Medieval Anatolia and to evaluate the contribution of this information to the literature on historical geography. The study specifically highlights ten themes mentioned by Idrisi that are located on the Anatolian side of the Bosphorus, thereby emphasizing the strategic and geographical significance of the region within the conditions of the period. The analyses presented in the article are based on Ramazan Şeşen's Turkish translation of “Ancient World Geography”; thus, Idrisi’s geographical depiction of Anatolia in "Nuzhat al-Mushtaq fi Ikhtiraq al-Afaq" has been examined in a more comprehensive and systematic manner. In conclusion, the study offers new insights into the historical geography of Anatolia and addresses Idrisi’s contributions from a broader perspective.

Anahtar Kelimeler

Islamic Geography , Anatolia , Nuzhat al-Mushtaq fi Ikhtiraq al-Afaq , Kitab al-Rujar , Fortress

Teşekkür

Makalemle ilgilenecek tüm arkadaşlara şimdiden çok teşekkür ediyorum.

El-İdrîsî’nin Nüzhetü’l-Müştâk Fî İhtirâkı’l-Âfâk Adlı Eserinde Anadolu Coğrafyası

Öz

Orta Çağ’ın önde gelen coğrafyacılarından biri olan Şerîf İdrîsî, Nüzhetü’l-müştâk fî İhtirâkı’l-Âfâk adlı eserinde yeryüzünü yedi iklim kuşağına ayırmış; günümüz Anadolu Yarımadası’nı teşkil eden topraklar ise bu tasnif içinde IV. İklim’in V. ve VI. cüzleri, V. İklim’in V. cüzü ile VI. İklim’in V. cüzü kapsamında ele alınmıştır. İdrîsî, bu bölümlerde Anadolu’daki şehirler, kaleler, göller, nehirler ve adalar hakkında dikkat çekici coğrafi bilgiler sunmaktadır. Bu bağlamda eser, tarih ve coğrafya disiplinlerinde çalışan araştırmacılar için önemli bir başvuru kaynağıdır. Bu makalenin amacı, İdrîsî’nin Anadolu’ya dair gözlemlerini modern verilerle karşılaştırarak, Orta Çağ Anadolu’sunun coğrafi görünümünü daha net ortaya koymak ve bu bilgilerin tarihsel coğrafya literatürüne katkılarını değerlendirmektir. Çalışmada özellikle, İdrîsî’nin eserinde yer alan ve Boğaz’ın Anadolu bölgesi tarafında bulunduğu ifade edilen on temaya da yer verilmiş; böylelikle bölgenin dönemin şartları içindeki stratejik ve coğrafi önemi vurgulanmıştır. Makalede yer verilen analizler, Ramazan Şeşen’in Türkçeye kazandırdığı “Kadim Dünya Coğrafyası” adlı çeviri adlı eseri esas alınarak gerçekleştirilmiş; böylece İdrîsî’nin “Nüzhetü’l-Müştâk fî İhtirâki’l-Âfâk” adlı eserde Anadolu Coğrafyası daha kapsamlı ve sistematik biçimde değerlendirilmiştir. Sonuç olarak çalışma, Anadolu’nun tarihsel coğrafyasına dair yeni bilgiler sunmakta ve İdrîsî’nin katkılarını daha geniş bir perspektifle ele almaktadır.

Anahtar Kelimeler

İslam Coğrafyası , Anadolu , Nüzhetü’l-müştâk fî İhtirâkı’l-âfâk , Kitabu’r Rucar , Kale

Kaynakça

• Aliağaoğlu, A. (2024). Araplarda Coğrafya: Coğrafi Düşüncenin Gelişme Nedenleri Ve Bazı Coğrafyacılar. Uludağ Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 25(47), 489-508.
• Aslan, B. (2021). El-İdrîsî’nin Kitâbü Nüzheti’l-müştâk fî ihtirâkı’l-âfâk’ında Sicilya Coğrafyası. İslami Araştırmalar, 32(3), 835-866.
• Aycan, İ. (2007). Rebîa (Benî Rebîa). İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 34, ss. 498-499). TDV Yayınları.
• Beysanoğlu, Ş. (1976). Gelenek-Görenek ve İnançlar, Ashab-ı Kehf’in Yeri. 4, 41-48.
• Bilgili, M. (2016). Sosyal Bilimler Felsefesi Açısından Türkiye’deki Üniversitelerde Bölgesel Coğrafya Öğretimi. Marmara Coğrafya Dergisi, 33, 114-134.
• Bozdoğan, E. A. (2019). İdrîsî’nin Nüzhetü’l-Müştâk Fi İhtirâkı’al-Âfâk Adlı Eserinin Batı Literatürüne Göre Değerlendirilmesi. Çankırı Karatekin Üniversitesi.
• Çetin, Ö. H., Özkul Fınfık, N., & Görür, M. (2021). Misis Havraniye Hanı. Electronic Turkish Studies, 16(7), 84-112.
• Damcı, E. (2018). Van Gölü’nün Sedimentolojik-stratigrafik Evrimi ve Göl Seviyesi Değişimleri. İTÜ.
• Demir, M. (2018). Antik Kaynaklar Işığında Sangarios (Sakarya) Nehri ve Vadisi. İçinde Geçmişten Günümüze Sakarya.
• Demirkent, I. (2005). Misis. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 30, ss. 178-181). TDV Yayınları.
• Dıetler, Lopez-Ruız, M., Carolina (Ed.). (2009). Colonial Encounters in Ancient Iberia Phoenıcıan, greek, And Indıgeneus Relatıons.
• DİA. (1991). Ammûriye. İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 3, s. 79). TDV Yayınları.
• Dilek, Y., & Tansel, İ. (2024). Kavram Analizi: Terapötik Oyun. Ankara Sağlık Bilimleri Dergisi, 13(1), 69-78. https://doi.org/10.46971/ausbid.1116096
• Durmuş, E. (2014). Bahrî Memlûklar Döneminde Halep Naipliği. Harran Üniversitesi.
• Efeoğlu, E. (2022). Ortaçağ Seyyah ve Coğrafyacıların Kaleminden Mardin. International Journal of Mardin Studies, 3(2), 87-99.
• el-Hamevî, Y. b. A. (1995). Muʿcemü’l-büldân. Dâru Sâdır.
• el-Ömerî, Ş.-D. İ. F. (2010). Mesâlikü’l-ebṣâr fî memâliki’l-emṣâr (1. bs, C. 2). Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye.
• Eskikurt, A. (2020). Anadolu’daki Bizans Thema Birliklerinin Malazgirt Öncesi Vaziyetleri: Umumî Bir İnceleme. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 12, 143-162.
• Evcim, S. (2023). Eskişehir ve Çevresindeki Bizans Dönemi Yapıları. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 23(1).
• Gökhan, İ. (2013). İslam Ve Bizans Sınırları Arasında Hades Şehri. Fırat Üniversitesi Orta Doğu Araştırmaları Dergisi, VIII,(2), 87-109.
• Güçlüay, S. (2013). Bizans İmparatorluğunda Toprak Sistemi İçerisinde Themalar (Iv-Vıı. Yüzyıllar). Fırat Üniversitesi Orta Doğu Araştırmaları Dergisi, 9(1), 62-90.
• Güneş, H. (2012). Tûr Abdîn Yöresinin İslâmlaşma Süreci. Şırnak Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, 3(6), 154-162.
• Hardal, E. (2018). Antik Dönemde Sakarya Nehri ve Mermer Ticareti. İçinde Geçmişten Günümüze Sakarya.
• İbn Ḫurdâẕbih, E.-Ḳâsım ʿUbeydullâh b. ʿAbdullâh. (1307/1889). El-Mesâlik ve’l-Memâlik. Dâru Ṣâdır.
• İbnu’l-Verdî, E. Ḥafṣ ʿOmar b. M. b. ʿOmar Z.-D. b. el-Verdî el-Kindî. (1417/1996). Et-Târîḫ (1-2). Dâru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye.
• İdrîsî, M. b. M. b. A. b. İ. el-Hüseynî et-Tâlîbî. (1409). Nüzhetü’l-müştâḳ fi’ḥtirâḳı’l-âfâḳ (C. 1). ’Alemu’l-Kütüb.
• Jacoby, D., & Mutafian, C. (Ed.). (2014). The Economy Of The Armenıan Kıngdom Of Cılıcıa: Some Neglected And Overlooked Aspects. İçinde La Méditerranée des Arméniens (XIe–XVe siècle) (ss. 261-291). Geuthner.
• Kahire Arap Dil Kurumu. (1972). El-Muʿcemü’l-vasîṭ. Mecme’u’l-Lugati’l-’Arabiyye bş’l-Kâhire.
• Karakuş, N. (2024). Sicilya Kralı II. Roger’in Şerîf El-İdrîsî’ye Çizdirdiği Dünya Haritasının Ardındaki Gerçekler. Journal of Analytic Divinity, 8(1), 24-43.
• Kaya, E. (2022). İznik Gölü Su Kalite Parametrelerinin Yapay Sinir Ağları Yöntemi İle Değerlendirilmesi. Sakarya Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü.
• Keçiş, M., & Güneş, C. (2018). Bizansın Anadolu’daki Yeni Düzeni: Thema Sistemi’nin Ortaya Çıkışı ve Problemler. Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırmaları Dergisi, 19(43).
• Koç, C., & Kejanlı, T. (2018). Geçmişten günümüze Diyarbakır’da su yapılarının gelişimi DUJE, vol. 9, no. 2, pp. 983–998, 2018. 9(2), 983-998.
• Kumandaş Yanmaz, H. (2016). Galatlar Ve Galatia Bölgesi Pessinus Darplı Sikkelerinde Galatların İzleri. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi The Journal of International Social Research, 9(44).
• Küçükaşcı, M. S. (2005). Mudar (Benî Mudar). İçinde Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi (C. 30, ss. 358-359). TDV Yayınları.
• Lügatnâme. (t.y.). İçinde Ferahî. Müessese-i İntişârât ve çâp-i dânişgâh-i Tahran.
• Meriç, E., Avşar, N., & Alpar, B. (2009). Kuvaterner’de Olası Marmara Denizi-İznik Gölü Bağlantısının Delilleri: İznik Gölü (Bursa-Kb Türkiye) Güncel Sedimanlarındaki Ostrakod Ve Foraminiferlerin Değerlendirilmesi. stanbul Yerbilimleri Dergisi, 22(1), 1-19.
• Sarıkaya, F. (2024). Muaviye B. Ebû Süfyân Döneminde Emevilerin İstanbul Seferi Ve Müslümanların Kapıdağ Yarımadasındaki İzleri. Tarih İncelemeleri Dergisi, 39(1), 303-330. https://doi.org/10.18513/egetid.1388638
• Serkîs, Y. b. İ. b. M. (1928). Muʿcemü’l-maṭbûʿâti’l-ʿArabiyye ve’l-muʿarrebe. Matbaʿatu Serkîs.
• Servantie, D. (2016). Ab ve Türkiye Nehir Taşımacılığı Politikalarının Karşılaştırmalı Analizi. İktisadi Kalkınma Vakfı, 180, 1-10.
• Şahin, S. (2013). Iustınıanusun Bıthynıada Sakarya Nehri Üzerinde İnşa Ettirdiği Köprü Ve Kanal Tesisler. 4, 1-30.
• Şeşen, R. (t.y.). Kadim Dünya Coğrafyası el-İdrîsî (H. Şahin, Ed.). Yeditepe Yayınevi.
• Şeşen, R. (2000). İdrîsî, Şerif. İçinde İdrîsî, Şerif (C. 21, ss. 493-495). TDV.
• TabulaRogeriana.jpg. (1929). Wıkıpedia. https://es.m.wikipedia.org/wiki/Archivo:TabulaRogeriana.jpg
• Tanrıkulu, M. (2023). Şerif el-İdrisi, Kral Roger, Kitabu’r Rucar ve Tabula Rogeriana Üzerine. Ortaçağ Araştırmaları Dergisi, 6(1), 1-26.
• Tekocak, M. (2021). Anemurium Antik Kenti’nde Kültürel Mirası Koruma ve Yaşatma Çalışmaları. Kültürel Miras Araştırmaları, 2(1), 1-15.
• Topraklı, R., & Bilgin, K. U. (2021). Eğirdir Gölü Coğrafi Değişimi Öncesi Kemerli Kamusal Önder Aziz Trifon. Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi (UTAD), 5(2), 301-318.
• Türker, N., & Yaşar, Z. (2019). Batı Karadeniz Bölümü Antik Kentlerinin Kültürel Miras Turizmi Açısından Değerlendirilmesi. 9(1), 1-26.
• Uzunçarşılı, İ. H. (1988). Osmanlı Tarihi: İstanbul’un Fethinden Kanuni Sultan Süleyman’ın Ölümüne Kadar. Türk Tarih Kurumu.
• Ünsal, V. (2012). Eskiçağda Anadolu Su Kaynakları (Orta ve Doğu Anadolu). Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 28, 209-224.
• Van Gölü 1 Kilometre Çekildi. (2021, Eylül 18). [Broadcast]. https://www.cnnturk.com/video/turkiye/van-golu-1-kilometre-cekildi
• Varol, B. (2009). Endülüs’te Coğrafya ve Coğrafyacılar. İstem, 14, 61-77.
• Yıldızturan, D. (2020). Galatia’nın Tarihi Coğrafyası. Selçuk Üniversitesi.
• Zakeri, M. (1995). Sâsânid Soldiers in Early Muslim Society The Origins of Ayyârân and Futuwwa. Harrassowitz.
• Zengin, M. (2014). Memlük Türk Sultanlığı’nın Anadolu Hâkimiyet Mücadelesi: Malatya’nın Zaptı (28 Nisan 1315). Tarih Araştırmaları Dergisi, 33(55), 91-120. https://doi.org/10.1501/Tarar_0000000566
• ʿİmâduddîn el-İṣbehânî, E. ʿAbdullâh M. b. M. (1985). Ḫarîdetu’l-Ḳaṣri ve Cerîdetu’l-ʿAṣr (3. bs).
• ʿİmâduddîn el-İṣbehânî, E. ʿAbdullâh M. b. M. (with Emin, A.). (2005). Ḫarîdetu’l-Ḳaṣri ve Cerîdetu’l-ʿAṣr. Daruʾl-Kutub.