Aversive Constitutionalism in Constitution-Making Process

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 2, 332 - 347, 01.01.2026

Enes Ersöz

https://doi.org/10.34086/rteusbe.1771781

Öz

In modern democracies, constitutions are symbols of change as they form the foundation of states. A country's political transformations are reflected in its constitutions. In comparative law, "aversive constitutionalism" refers to constitutions that reactively include provisions to prevent the repetition of past anti-democratic experiences, as seen in post-communist countries, post-WWII Germany, or post-Apartheid South Africa. Although ‘'aversive constitutionalism’’ shares similarities with the concept of militant democracy, it is a distinct concept, and the fact that it has not been previously studied in Turkish literature is one of the elements that contributes to the originality of this article.
While Turkey's constitutions also possess this reactive quality, a crucial distinction exists: unlike comparative examples, most were not drafted democratically. Although the 1961 and 1982 constitutions aimed for a more pluralistic democracy, they were products of military coups. They contained regulations that entrenched the power of guardianship institutions and restricted civilian oversight. Therefore, while reactive, Turkish constitutionalism primarily served to preserve authoritarian tutelary mechanisms rather than a democratic consensus.

Anahtar Kelimeler

constitutional borrowing , constitution-making , apartheid regime , aversive constitutionalism , constituent power , democracy

Anayasa Yapım Süreçlerinde Kaçınmacı Anayasacılık

Öz

Günümüzde anayasalar, devletlerin temelini oluşturduğu için değişim süreçlerinin sembolüdür. Ülkelerin yaşadığı yönetimsel dönüşümler, anayasalara yansıyarak onların ruhunu oluşturur. Karşılaştırmalı hukukta “kaçınmacı anayasacılık” kavramı, ülkelerin geçmişteki acı anti-demokratik tecrübelerine tepki olarak, bu deneyimlerin tekrarlanmasını önleyici hükümler içermesini ifade eder. Komünizm sonrası ülkeler, II. Dünya Savaşı sonrası Almanya veya Apartheid sonrası Güney Afrika bu duruma örnektir. "Kaçınmacı anayasacılık" her ne kadar militan demokrasi kavramıyla benzerlikler gösterse de farklı bir kavramdır ve Türkçe literatürde daha önce çalışılmamış olması bu makalenin özgünlüğünü sağlayan unsurlardan biridir.
Türkiye’deki anayasalar da tepkisel bir nitelik taşır. Ancak buradaki temel fark, karşılaştırmalı örneklerin aksine, Türkiye’deki anayasa yapım süreçlerinin çoğunlukla demokratik yollarla hazırlanmamış olmasıdır. 1961 ve 1982 Anayasaları, çoğulcu bir demokrasi hedeflemiş gibi görünse de askeri müdahaleler sonucu oluşturulmuş ve vesayet odaklarının gücünü koruyucu, sivil denetimi sınırlandırıcı düzenlemeler içermiştir. Bu nedenle Türkiye’deki tepkisel anayasacılık, demokratik konsensüs yerine vesayetçi mekanizmaların korunmasına hizmet etmiştir.

Anahtar Kelimeler

anayasal ödünç , anayasa yapımı , apartheid rejimi , kaçınmacı anayasacılık , kurucu iktidar , demokrasi

Kaynakça

• Akartürk, E. A. (2025). 1924 Anayasası’nın Öngördüğü Hükümet Sistemi ve Yaşanan Siyasal Gelişmelerin Hükümet Sistemine Etkileri. Yeditepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 22(2), 429-450. https://doi.org/10.63117/yuhfd.1727691
• Akgün, M. H. (2017). Başkanlıktan Cumhurbaşkanlığı Sistemine: 2012 ve 2016 AK Parti Anayasa Önerileri. SETA Perspektif, 163, 1-6.
• Atar, Y. (2000). Demokrasilerde Anayasa Yapımı ve Anayasal Değişimin Dinamikleri. Mimoza Yayınları. Barroso, L. R. (2022). Populism, Authoritarianism, and Institutional Resistance: Constitutional Courts in the Game of Power.
• Baş, S. (2023). Arap Baharı Sonrası Anayasacılık. Adalet Yayınevi.
• Berkes, N. (1946). Siyasi Partiler. Yurt ve Dünya Yayınları.
• Bilir, F. (2004). 2004 Anayasa Değişiklikleri Üzerinde Bir Değerlendirme. Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 9(1-2), 239-251.
• Bolat, M. E., & Hatipoğlu, M. (2021). VESAYETÇİ PARLAMENTARİZMDEN YARI BAŞKANLIK SİSTEMİNE: YETKİ VE SORUMLULUKTA PARALELLİK İLKESİ AÇISINDAN BİR DEĞERLENDİRME. Süleyman Demirel Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 11(2), 319-359. https://doi.org/10.52273/sduhfd..913338
• Bozkurt, G. (2010). Batı Hukukunun Türkiye’de Benimsenmesi (2. bs). TTK Yayınları.
• Bui, N. S. (2024). Legal Reform in the Contemporary Socialist World. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/9780191948053.001.0001
• Cambridge Dictionary. (2025). Içinde Aversive. https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/aversive
• Can, O. (2007). Anayasa Değiştirme İktidarı ve Denetim Sorunu. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 62(03), 101-139.
• Choudhry, S. (2004). The Lochner era and comparative constitutionalism. International Journal of Constitutional Law, 2(1), 1-55. https://doi.org/10.1093/icon/2.1.1
• Choudhry, S. (2010). Migration as a new metaphor in comparative constitutional law. Içinde S. Choudhry (Ed.), The Migration of Constitutional Ideas (ss. 1-37). Cambridge Univ Press.
• Dennison, D. B. (2013). Popular and Aversive Constitutionalism in Uganda: Limiting American-Style Judicial Review By Design. Regent Journal of International Law, 10, 45-76.
• Dinçkol, B. (2016). 1924 Anayasası Döneminde Siyasal Muhalafet. Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, 21(2), 339-354.
• Erdem, F. H. (2010). Türkiye’de Anayasa Sorunu ve Anayasal Arayışların Patolojisi Üzerine Genel Bir Değerlendirme. 5. Hukuka Felsefi ve Sosyolojik Bakışlar Sempozyumu, 80-97.
• Eren, A. (2002). 2001 Anayasa Değişiklikleri Kapsamında 13. Maddeye İlave Edilen “Laik Cumhuriyetin Gerekleri” Yönündeki Değişikliğin Anlamı ve Sonuçları. TBB Dergisi, 3, 37-69.
• Eren, A. (2003). Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi Kararlarına Göre Avrupa Kamu Düzeninde Politik Alanın Sınırları ve “Yeni Kapalı Politik Alan”. Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 7(3-4), 209-262.
• Eren, A. (2024). Anayasa Hukuku Dersleri: Genel Esaslar - Türk Anayasa Hukuku (6. bs). Seçkin Yayıncılık.
• Ersöz, E. (2020). Başbakanlık Türk devlet geleneğindeki konumu ve kaldırılması. On İki Levha Yayıncılık.
• Goldoni, M., & Wilkinson, M. A. (2018). The Material Constitution. The Modern Law Review, 81(4), 567-597.
• Gülener, S. (2011). Karşılaştırmalı Perspektiften Anayasalar ve Temsil Ettikleri Değerler. 16(61-62).
• Güller, A. (2021). Carl Schmitt’in Hukuk ve Politika Yaklaşımına Bir Bakış. Necmettin Erbakan Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 4(2), 597-613.
• Günal, Y. (1964). Hukuk Devleti Kavramı. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 19(03). https://doi.org/10.1501/SBFder_0000000665
• Kaboğlu, İ. Ö. (2012). Akdenizde Anayasacılık Hareketleri Karşısında Türkiye. Anayasa Hukuku Dergisi, 1(2), 37-67.
• Karadut, İ. C. (2023). Demokrasi ve Popülizm Uyuşmazlığı Bakımından Militan Demokrasi Kavramı. Marmara Üniversitesi Siyasal Bilimler Dergisi, 11(2), 262-283. https://doi.org/10.14782/marmarasbd.1247830
• Karaman, M. (2020). Demokratik Siyasal Sistemde Parlamenter Denetim ve Türkiye Uygulaması. On İki Levha Yayıncılık.
• Keskin, E. (2021). Anayasacılık Bağlamında İslami Anayasacılık Kavramı ve Medine Vesikası. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 70(3), 957-990. https://doi.org/10.33629/auhfd.815301
• Khaitan, T. (2022). Aversive Constitutionalism (SSRN Scholarly Paper No. 4190301). Social Science Research Network. https://doi.org/10.2139/ssrn.4190301
• Kubbealtı Lugatı Misalli Büyük Türkçe Sözlük. (2011). İçinde Ödünç. Kubbealtı Yayınları.
• Kürkçüer, O. (2011). Federal Almanya Cumhuriyeti Anayasası ve Bu Anayasayı Meydana Getiren Âmiller. Journal of Istanbul University Law Faculty, 22(1-4), 88-111.
• Lerner, H. (2011). Making constitutions in deeply divided societies. Cambridge university press.
• Loewenstein, K. (1937). Militant Democracy and Fundamental Rights, I. The American Political Science Review, 31(3), 417-432.
• Loughlin, M. (2022). Against Constitutionalism. Harvard University Press.
• Maddox, G. (1982). A Note on the Meaning of “Constitution”. The American Political Science Review, 76(4), 805-809.
• Nancy, J.-L. (2010). The Truth of Democracy. Fordham University Press.
• Oder, B. E. (2018). Soru 39: Anayasal Ödünç Alma Nedir? İçinde İ. Ö. Kaboğlu (Ed.), Türkiye’nin Anayasa Gündemi (ss. 198-200). İletişim Yayınları.
• Özbudun, E. (2012a). 1924 Anayasası. İstanbul Bilgi Üniversitesi.
• Özbudun, E. (2012b). Türkiye’de Anayasa Yargısının Doğuşu: 1961 Anayasası Üzerindeki Kurucu Meclis Görüşmeleri. Liberal Düşünce Dergisi, 68, 5-18.
• Özbudun, E. (2016). Türkiye’de Parti ve Seçim Sistemi (2. bs.). İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
• Özcan, M. (2011). HUKUK DEVLETİ: MODERN TOPLUMUN HUKUK ARACILIĞIYLA SİYASAL MEŞRUİYETİ. Journal of Istanbul University Law Faculty, 64(2), 119-144.
• Özçelik, S. (1978). Esas Teşkilat Hukuku Dersleri. Sulhi Garan Matbaası.
• Özyurt, D. (2025). 2022 ve 2023 Şili Anayasa Taslaklarının Tahlili: Kaçınmacı ve Dönüşümcü Anayasacılık Denemelerinde Başarısızlık. Türkiye Adalet Akademisi Dergisi, 63, 347-378. https://doi.org/10.54049/taad.1752725
• Sartori, G. (1997). Karşılaştırmalı anayasa mühendisliǧi: Yapılar, özendiriciler ve sonuçlar üzerine bir inceleme (E. Özbudun, Çev.). Yetkin.
• Scheppele, K. L. (2003). Aspirational and aversive constitutionalism: The case for studying cross-constitutional influence through negative models. International Journal of Constitutional Law, 1(2), 296-324. https://doi.org/10.1093/icon/1.2.296
• Soysal, M. (1969). Haklar ve Özgürlükler Bakımından 1961 Anayasasının Evrensel Anlamı. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 24(01), 91-94. https://doi.org/10.1501/SBFder_0000001077
• Şimşek, M. (2020). Çoğulculuk ve Vesayet İkileminde 1961 Anayasası. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(TBMM’nin 100. Yılı ve Millî İrade Özel Sayısı), 221-240. https://doi.org/10.32709/akusosbil.788507
• Takayanagi, S. (1968). Japonya’da Hukuk Devleti (T. Karamustafaoğlu, Çev.). Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 25(1), 81-98.
• Tan, T. (1984). 1982 Anayasası Yönünden Yürütme Görevi Ve Yetkisinin Niteliği (Güçlü Devlet Ya Da Güçlü Yürütme). Anayasa Yargısı, 1, 31-47.
• Tanör, B. (2017). Osmanlı-Türk Anayasal Gelişmeleri (30. bs). Yapı Kredi Yayınları.
• Tanör, B. (2019). İki Anayasa: 1961-1982 (5. bs). On İki Levha Yayıncılık.
• Tögel, A. (2017). Anayasal ve Militan Demokrasi Algısı Üzerine. Yıldırım Beyazıt Hukuk Dergisi, 1, 105-130.
• Tunaya, T. Z. (1960). Türkiye’nin Siyasi Hayatında Batılılaşma Hareketleri. Yedigün Matbaası.
• Tunç, H. (1999). 2001 Yılı Anayasa Değişiklikleri Çerçevesinde Milli Güvenlik ve İnsan Hakları İlişkisi. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 3(2), 0-0.
• Turhan, M. (1976). Anayasaya Aykırı Anayasa Değişiklikleri. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 33(1), 63-104.
• Turinay, F. (2015). “Tek Başlı Parlamentarizm” Kavramının Doğuşu: Güney Afrika’nın Hükümet Sistemi. 119, 63-86.
• Ustabulut, B. (2018). Temsilde Adalet ve Yönetimde İstikrar İlkeleri Çerçevesinde Türkiye’de Ülke Seçim Barajı Uygulaması. İnsan ve İnsan, 5(18), 341-358. https://doi.org/10.29224/insanveinsan.424338
• Verdugo, S., & Prieto, M. (2021). The Dual Aversion of Chile’s Constitution-Making Process. International Journal of Constitutional Law, 19(1), 149-168. https://doi.org/10.1093/icon/moab011
• Yahşi, F. (2023). 1961 Anayasası ve Vesayetçi Demokrasi: Kurumlar ve Uygulamalar. Nobel Yayıncılık.
• Yıldız, A. (2025). ‘Kamu Yararı Anayasacılık’ ve Türkiye’de Anayasa. Necmettin Erbakan Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 8(1), 50-70.
• Yokuş, S. (2022). Bölünmüş Toplumlarda Anayasa Yapımı: Güney Afrika Deneyimi. Aurum Sosyal Bilimler Dergisi, 7(1), 13-27.