Rize Milletvekili Yusuf İzzet Akçal’ın Demokrat Parti Dönemi Siyasî Faaliyetleri

Yıl 2025, Cilt: 12 Sayı: 2, 370 - 384, 01.01.2026

Olgunay Yağcı , Mustafa Arıkan

https://doi.org/10.34086/rteusbe.1785213

Öz

Bu çalışma, Rize milletvekili ve Demokrat Parti’nin önemli simalarından olan Yusuf İzzet Akçal’ın siyasî yaşamını ve faaliyetlerini konu edinmektedir. Hukukçu kimliğiyle de temayüz eden Akçal, savcılık ve hâkimlik gibi çeşitli adlî görevleri müteakip siyasî hayata dâhil olmuştur. 1950’de Demokrat Parti’den Rize milletvekili seçilerek Meclis’e girmiş, ardından X. ve XI. dönemlerde de bu görevini sürdürmüştür. Meclis’teki faal isimlerden biri olarak bilhassa hukuk alanındaki çalışmalarıyla dikkat çekmiş; Nene Hatun ve Kara Fatma gibi millî kahramanlara maaş bağlanması için kanun teklifi sunmuştur. Akçal, aynı zamanda memleketi Rize’nin kalkınması için çay tarımı, yol yapımı ve maden çalışmaları gibi konularda girişimlerde bulunmuştur. 27 Mayıs 1960 Darbesi’yle siyasî kariyeri kesintiye uğramışsa da müteakip yıllarda Adalet Partisi’nden yeniden milletvekili seçilerek siyasî hayata dönmüştür. Bu araştırmada, Akçal’ın Demokrat Parti dönemindeki (1950-1960) siyasî faaliyetlerinin ortaya konulması amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

Yusuf İzzet Akçal , Demokrat Parti , Rize , 27 Mayıs Darbesi

Destekleyen Kurum

Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Koordinatörlüğü

Political Activities of Rize Deputy Yusuf İzzet Akçal During the Democrat Party Period

Öz

This study examines the political life and activities of Yusuf İzzet Akçal, a member of parliament for Rize and a prominent figure within the Democrat Party. Akçal, who also distinguished himself as a lawyer, entered the political scene after holding various judicial positions, including prosecutor and judgeship. In 1950, he was elected as a member of parliament for Rize from the Democrat Party and subsequently served in the 10th and 11th terms. An active figure in parliament, he was particularly noted for his work in the legal field, including submitting a bill to establish stipends for national heroes such as Nene Hatun and Kara Fatma. Akçal also took initiatives in areas such as tea cultivation, road construction, and mining operations for the development of his hometown of Rize. Although his political career was interrupted by the May 27, 1960 coup, he returned to politics in the following years by being re-elected as a member of parliament for the Justice Party. This research aims to reveal Akçal’s political activities during the Democrat Party period (1950-1960).

Anahtar Kelimeler

Yusuf İzzet Akçal , Democrat Party , Rize , May 27th Coup

Destekleyen Kurum

Recep Tayyip Erdoğan University Scientific Research Projects Coordination

Kaynakça

• Afşar, E. (2019). Türk Politik Tarihinde Demokrat Parti ve 1946 Programı, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi İİBF Dergisi 4/8, 273-295.
• “6036 Numaralı Kanun Teklifi”, Resmî Gazete, 8328, 6 Şubat 1953, 5477.
• “Akçal Dün Tekrar Cezaevine Kondu”, Milliyet, 18 Ekim 1963, (1-7).
• “Akçal’ın Vazifesi, Parlamento Hayatı, Yayladan Bakanlığa”, Akis, 16/267, (6-9).
• “Bütçe Komisyonunda Bir Tartışma”, Cumhuriyet, 9 Ocak 1954 (7).
• “D.P. Yüksek Haysiyet Divanı Seçildi”, Cumhuriyet, 22 Ekim 1951 (3).
• “Demokrat Parti’nin Listesi Dün İlan Edildi”, Cumhuriyet, 25 Nisan 1950 (4). “Erzurumlu Karafatma’ya Vatani Hizmet Tertibinden Aylık Bağlanması Hakkında Kanun”, Resmî Gazete, Kanun No: 6270, 22 Şubat 1954, 8245.
• “Eski TRT’ci”, Cumhuriyet, 11 Temmuz 1991 (12).
• “Gürsel, Yusuf İzzet Akçal’ı da Affetti”, Cumhuriyet, 9 Ekim 1964 (7).
• “İsmet Paşa’nın Takdirini Kazanan Akçal Yaptırdığı Hapishanelerde Daha Sonra Kendisi de Yattı”, Cumhuriyet, 11 Mayıs 1980 (10).
• “Kabinede İki Yeni Tayin”, Cumhuriyet, 1 Eylül 1959 (1).
• “Meğer Mesut Yılmaz’ın Amcasıymış”, Millî Gazete, 20 Temmuz 2018. https://www.milligazete.com.tr/makale/1657954/adnan-oksuz/meger-mesut-yilmazin-amcasiymis (Erişim 11 Ekim 2021).
• “Münakalat Muzaffer Kurbanoğlu’nun Devlet Vekilliğine Yusuf İzzet Akçal’ın Tayini”, Resmî Gazete, no: 1/13- 1883, 22511, 9 Eylül 1959.
• “TBMM Memurları Teşkilatı Hakkındaki Kanuna Bağlı Cetvelde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun”, Resmî Gazete, no: 6194.
• “Vilayetimizi Alakadar Eden Meclisteki Müzakereler”, Resmî Gazete, 16 Şubat 1951 (1).
• “Yusuf İzzet Akçal’ın Cezasının Affına Dair Kararname”, Resmî Gazete, 17 Ekim 1964 (1).
• Akşin, S. (2007). Kısa Türkiye Tarihi, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
• Aktaş, A. (2020). Sosyal Yardımlar Bağlamında ‘Nene Hatun-Kara Fatma’ Analizi, Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Dergisi 6, 243-262.
• Altuğ, K. ( 1991 ). 27 Mayıs’tan 12 Mart’a, (2. Baskı) İstanbul: Yılmaz Yayınları.
• Aslan, Z. (2019). Ara Dönem/Milli Birlik Komitesi Dönemi (27 Mayıs 1960-25 Ekim 1961). Cumhuriyet Döneminde Rize II-Siyasi Temeller (1950-1980)-Siyasi Temeller, Aslan, Z. Arıkan, M. (Ed.). Ankara: Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Yayınları, 101-172.
• Bakan, S. Özdemir, H. (2013). Türkiye’de 1946-1960 Dönemi İktidar Muhalefet İlişkileri: Cumhuriyet Halk Partisi Demokrat Parti’ye Karşı, Cumhuriyet Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi 14/1, 373-397.
• Balcı, Ş. (2019). IX. Dönem Rize Milletvekilleri ve Meclis Faaliyetleri, Kars Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yüksek Lisans Tezi.
• Başaran, S. (2019). Demokrat Parti Dönemi (1950-1960). Cumhuriyet Dönemi’nde Rize II (1950-1980)- Siyasi Temeller, Aslan, Z. Arıkan, M. (Ed.). Ankara: Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Yayınları, 21-98.
• Başaran, S. (2021). Cumhuriyet Dönemi’nde Rize’de Siyasal Hayat (1923-1950), İstanbul: Rize Araştırma Vakfı Yayınları.
• BCA. 030.11.1/308.33.10.
• BCA. 30.01/45.272.2.
• BCA. 30.01/50.303.16.
• BCA. 30.01/96.602.8.
• BCA. 30.10./77.511.17.
• BCA. 490.1/298.1204.2.
• BCA. 490.1/316.1296.1.
• Bildirici, F. (2003). Hanedanın Son Prensi (Mesut Yılmaz ve ANAP’lı Yıllar), Ankara: Ümit Yayıncılık.
• Bilgin, Y. (2021). Yusuf İzzet Akçal (Görüşme 18 Nisan 2021).
• Bozdağ, İ. (2009). Darağacında Bir Başbakan, İstanbul: Truva Yayınları.
• Demirci H. A., Özkan E. (2021). II. Abdülhamit Devrinden Milli Şef’li Yıllara Bir Özel Okul: Şemsülmekâtip’ten Okullar Güneşine, Belgi 22, 2021/II, 803-824.
• Demirel, A. (2013). Tek Partinin İktidarı (Türkiye’de Seçimler ve Siyaset 1923-1964), İstanbul: İletişim Yayıncılık.
• Erken, B. (2012). Merkez Sağ İdeolojisi Çerçevesinde Süleyman Demirel ve Askeri Müdahaleler, AİBÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 12/2, 31-62.
• İleri, T. (2003). Yassıada ve Kayseri Günlükleri, İstanbul: Ötüken Yayınları.
• Kar, F.S. (2014). Rize’nin Yüzü, İstanbul: Greenat Reklam Matbaa.
• Kara, İ. (2012). Rize Müftülüklerinden Yusuf Karali Hoca, İstanbul: Dergâh Yayınları.
• Karakuş, E. (1977). 40 Yıllık Bir Gazeteci Gözü ile İşte Ankara, İstanbul: Hür Yayın ve Ticaret.
• Karpat, K. (2021). Türk Siyasi Tarihi, İstanbul: Timaş Yayınları.
• Kutal, M. (2011). Uluslararası Çalışma Teşkilatı’nın Yasama Faaliyetleri ve Türkiye Cumhuriyeti’nin Durumu (1919-1969), Sosyal Siyaset Konferansları Dergisi 21, 169-198.
• Öztürk, K. (1993). Türk Parlamento Tarihi TBMM IX Dönem 1950-1954, Ankara: Türkiye Büyük Millet Meclisi Vakfı Yayınları.
• Perin, M. (1990). Yassıada Faciası, İstanbul: Dem Yayınları.
• Şahin, E. Tunç, B. (2015). Demokrat Parti’nin Kuruluş Süreci ve Demokrat Parti- Cumhuriyet Halk Partisi Siyasi Mücadelesi (1945-1947), Sosyal ve Kültürel Araştırmaları Dergisi 1/2, 31-69.
• Turan, Ş. (1999). Türk Devrim Tarihi, 4. Kitap Birinci Bölüm. Ankara: Bilgi Yayınevi.
• TBMM Albümü 1920-2010 (1950-1980), 2010, 2/1075; Seçim Sonuçları, “Adalet Partisi Rize İli Milletvekilleri”, Erişim 8 Haziran 2023).
• TBMM Albümü 1920-2010 (1950-1980), Ankara: TBMM Basın ve Halkla İlişkiler Müdürlüğü Yayınları.
• TBMM Arşivi, 1835 NSD, Tercüme-i Hâl Kâğıdı.
• TBMM Tutanak Dergisi, “Türkiye Büyük Millet Meclisi 10. Dönem”, (Erişim 8 Ocak 2022).
• TBMM Tutanak Dergisi, “Türkiye Büyük Millet Meclisi 11. Dönem”, Erişim 20 Kasım 2021).
• TBMM Tutanak Dergisi, 9. Dönem, Cilt 1, 6. Birleşim, 5 Haziran 1950.
• TBMM Tutanak Dergisi, 9. Dönem, Cilt 1,1. Birleşim, 22 Mayıs 1950.
• TBMM Tutanak Dergisi, 9. Dönem, Cilt 24, 106. Birleşim, 10 Temmuz 1953.
• TBMM Tutanak Dergisi, 9. Dönem, Cilt 25, 2. Birleşim, 1 Mart 1954.
• TBMM Tutanak Dergisi, 9. Dönem, Cilt 26, 16. Birleşim, 11 Aralık 1953.
• TBMM Tutanak Dergisi, 9. Dönem, Cilt 26, 17. Birleşim, 14 Aralık 1953.
• TBMM Tutanak Dergisi, 9. Dönem, Cilt 5, 51. Birleşim, 25 Kasım 1951.
• TBMM Tutanak Dergisi, 9. Dönem, Cilt 5, 53. Birleşim, 27 Şubat 1951.
• TBMM Zabıt Ceridesi, Devre IX, Cilt 29, İçtima 4, 1 Mart 1954.
• TBMM Zabıt Ceridesi, Devre IX, Cilt 29, İçtima 4, 2 Mart 1954.
• TBMM Zabıt Ceridesi, Devre X, Cilt 1, Birleşim F., 14 Mayıs 1954.
• Yağcı, O. (2023). Türk Siyasal Hayatında Yusuf İzzet Akçal (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi, Türkiye.
• Yücel, M. Serhan. (2001) Demokrat Parti, İstanbul: Ülke Kitapları.