Cumhuriyetten İmparatorluğa Roma-Parth İlişkilerinde Fırat Nehri’nin Jeostratejik Rolü

Öz

Roma, yayılım ve etkileşim açısından Anadolu coğrafyasına izlerini yansıtan tarihi uygarlıklardan biridir. Anadolu coğrafyasının yerlisi olmamasına rağmen yerli toplulukları durumlar elverdiği şekilde yer yer anlaşmalar yer yer savaşlarla kendisine bağımlı hale getirmiştir. Anadolu coğrafyasında ilk olarak Pergamon krallığının (III. Attalos) vasiyeti ile toprak kazanımında bulunan Roma, kendi hukuk nizamını rahatlıkla uygulayabileceği bir pozisyon elde etmiştir. Zaman içerisinde vasiyet yoluyla Roma’ya bağlanan krallıkların sayısının artışı ile Roma yönünü Anadolu’nun doğusuna yönelterek orda da etkin olmak istemiştir. Dolayısıyla bölgede siyasi ve idari varlığını güçlendirmek ve dahi kalıcı kılmak amacıyla kalıcı üsler oluşturmayı, kendisine daimi surette bağlı birlikler edinmeyi hedeflemiştir. Zira bölge genelinde önemli bir güç unsuru olan Parthlarla karşı karşıya kalmıştır ve bu durumda kendisini desteklemek adına bu hamleyi yapmak bir gereklilik halini almıştır. Fırat nehrinin jeostratejik konumu da bu rekabetin temelinde yatan önemli bir etken olmuştur. Çalışmanın amacı Roma’nın Anadolu coğrafyasında etkin olduğu dönemde bölgeye göre etkin olduğu bu süreci ele almaktır. Bu bağlamda bölgesel siyasi ve askeri ilişkileri ele alınmıştır. Sonuç olarak Anadolu coğrafyasında Roma’nın varlık göstermesinin yanı sıra bazı dönemlerde bölgesel üstünlük gücü elde etmiş olduğu görülmektedir. Çalışma bu anlamda literatüre Roma’nın sadece batıda varlık gösteren bir uygarlık olmadığını, aynı zamanda Anadolu’nun Doğu Anadolu Bölgesine kadar ulaşım sağladığını ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Roma
• Anadolu Coğrafyası
• Fırat Nehri
• Parthlar

The Geostrategic Role of the Euphrates River in Roman-Parthian Relations from Republic to Empire

Öz

Rome, one of the civilizations in ancient history, is a civilization whose traces have been reflected in the geography of Anatolia in terms of its expansion. Although Rome, which followed expansionist policies, was not native to the geography of Anatolia, it made the native communities dependent on itself with agreements and wars as the conditions permitted. Rome, which achieved a superior position enough to implement its own legal order by directly establishing sovereignty in the region, preferred to establish bases in order to concretize its political existence and determine points as steps in the future and to be permanent. It created a power center that would keep its military side active by establishing four permanent bases in the region depending on the dynamics of the Euphrates River. The aim of the study is to convey the process in which the Roman Civilization showed a superior presence in Anatolia in terms of politics and military according to the periods. For this purpose, data and sources were obtained and analyzed from the publications in question, and information was provided by taking care to be scientific. As a result, we see that in addition to the presence of Rome in Anatolia, it also almost gained regional superiority in some periods. In this sense, the study reveals to the literature that Rome was not a civilization that only existed and governed in the West, but also reached as far as the Eastern Anatolia Region in the Anatolian geography. Keywords: Rome, Anatolian Geography, Euphrates River, Parthians.

Anahtar Kelimeler

• Rome
• Anatolian Geography
• Euphrates River
• Parthians

Kaynakça

1. Akşit, O. (1976). Roma İmparatorluk Tarihi (MÖ 27-MS 192). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
2. Arıcan, Ö. F. (2021). İmparator Domitianus: Kişiliği ve Suikastı. Munzur Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 10(1), 2021, s. 18-33.
3. Atalay, İ. (1978). Erzurum Ovası ve Çevresinin Jeolojisi ve Jeomorfolojisi. Erzurum: Atatürk Üniversitesi Yayınları.
4. Atalay, İ. (1992). Türkiye Coğrafyası. İzmir: Ege Üniversitesi Yayınları.
5. Atlan, S. (1970). Roma Tarihinin Ana Hatları. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınevi.
6. Bahar, H. (2012). Roma ve Bizans Tarihi. Konya: Kömen Yayınları.
7. Benjamin, S. G. (1889). The Story of Persia. Newyork: Kessinger Publishing.
8. Bivar, A. D. H. (1983). The Political History of Iran Under The Arsacids. CAH, 3 (2), 21-99.

9. Briant, P. (2002). From Cyrusto Alexander: A History of the Persian Empire. Paris: Librairie Artheme Fayard Press.
10. Campbell, B. (2013). Roma Dünyasında Diplomasi Yaklaşık MÖ 500- MS 235. Tarih Okulu Dergisi, 14(1), 201-224.
11. Chahin, M. (1987). The Kingdom of Armenia. Routledge: Newyork and Sidney.
12. Charlesworth, M. P. (1974). Trade-routesand Commerce of the Roman Empire. Cambridge: Ares Publishers
13. Cicero. (2008). Selected Letters (A New Translations), (Çev. P. G. Walsh), Oxford World’s Classics, Oxford.
14. Colledge, M. A. R. (1967). The Parthians. London: Thames and Hudson Publishing.
15. Dabrowa, E. (2012). The Arsacid Empire. The Oxford Handbook of Iranıan History, 164- 186.
16. Debevoise, C. N. (1938). A Politicial History of Parthia. Chicago: University of Chicago.
17. Demir, M. (2011). Antik Kaynaklar Işığında III. Attalos’unVasiyeti. Uluslararası Bergama Sempozyumu Bildiriler Kitabı, 7(1), s. 179-199.
18. Demir, M. (2014). M.Ö. VI., IV. Yüzyıllar Arasında Pers-Armenia İlişkileri ve Armenia Orontid Hanedanlığı. Yeni Türkiye, 60, 2014, s. 1-10.
19. Demir, M. (2018). Carrhae Savaşı’nın (MÖ 53) Sebepleri ve Sonuçları Üzerine Bazı Yeni Değerlendirmeler. Cedrus, 6, 233-248.
20. Demir, M. (2019). Marcus Antonıus’un Parthia Savaşının (M.Ö. 40-33) Sebepleri ve Sonuçları Üzerine Bazı Değerlendirmeler. TÜBA-AR 24, 149-168.
21. Demi̇rci̇oğlu, H. (1967). Roma Devletinin Eyalet (Provincia) Sistemi Hakkında. TAD , 5(8). 443-459.
22. Demircioğlu, H. (1993). Roma Tarihi: Menşe’lerden Akdeniz Havzasında Hâkimiyet Kurulmasına Kadar. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
23. Dignas, B. & Winter, E. (2007). Rome andPersia in LateAntiquity: Neighboursand Rivals. Cambridge: Cambridge Universty Press.
24. Dio Cassius. (1914). Dio’s Roman History, Vols. III-V (Ed. T. E. Page). Loeb, London.
25. Doğançay, S. (2016). XIX. Yüzyılda Fırat Ve Dicle Havzasında Büyük Güçlerin Nüfuz Mücadeleleri. Vakanüvis- Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, Ortadoğu Özel Sayısı I, 30-68.
26. Edwell, P. (2007). Between Rome and Persia, the Middler Euphrates, Mesopotamia and Palmyra under Roman Control. Routledge.
27. Erdem, B. (2025). Traianus’un Doğu Seferine İlişkin Arkeolojik Kanıtlar. Seleucia, XV, 383-396.
28. Erdemir, P. H. (2025). Roma’nın Küçük Asya’da İdari Bir Meselesi: Bağımsız Şehirler. Adalya, 7, 171-183.
29. Eutropius. (2007). Breviarium Historiae Romanae: Roma Tarihinin Özeti. (Çev. Çiğdem Menzilcioğlu), Kabalcı Yayınevi, İstanbul.
30. Farrokh, K. (2007). Shadows in the Desert: Ancient Persia at War. Osprey: Osprey Publishing.
31. Ferguson, R. J. (2005). Rome and Parthia: Power politics and diplomacy across cultural frontiers. The Centre for East-West Cultural and Economic Studies. Australia: Faculty of Humanities and Social Sciences.
32. Freeman, C. (2003). Mısır, Yunan ve Roma: Antik Akdeniz Uygarlıkları. Ankara: Dost Yayınları.
33. Gawlikowski, M. (1985). The Roman Frontier on the Euphrate. Torino Proceeding soft the Symposium, Common Ground and Regional Features of the Parthian and Sasanian World, 77-89.
34. Gregoratti, L. (2014). The Parthian Empire: Romans, Jews, Nomads, and Chinese on the Silk Road. The Silk Road: Long Distance Trade, Culture and Society: Interwoven History 1, 43-70.
35. Grousset, R. (2005). Başlangıçtan 1071’e Ermenilerin Tarihi. İstanbul: Aras Yayınları.
36. Guzman, J. O. (2014). Rex Armeniis Datus. Nero, Parthia and the Armenian question. Central Asia in Antiquity: Interdisciplinary Approaches, 85-97.
37. Hazel, J. (2001). Who’s Who in the Roman World. France: Taylor &Francis Publishing,.
38. Jones, A. H. M. (1971). The Cities of the Eastern Roman Provinces. Oxford: Clarendon Press.
39. Kaya, M. A. (1998). Anadolu'da Roma Egemenliği ve Pompeius’un Siyasal Düzenlemeleri. Tarih İncelemeleri Dergisi XIII, 163-173.
40. Kaya, M. A. (2004). Romalılar, Parthlar ve Armenia Krallığı (İ. Ö. 92- İ. S. 94). Tarih İncelemeleri Dergisi, 19(1), 73-86.
41. Kaya, M. A. (2005). Anadolu’daki Roma Eyaletleri: Sınırlar ve Roma Yönetimi. TAD, 24/38, 2005, 11-30. https://doi.org/10.1501/Tarar_0000000229
42. Kaya, M. A. (2009). Anadolu’da Roma Egemenliği. Doğu Batı Dergisi, 11(49), 195- 233.https://izlik.org/JA84RR69SE
43. Kaya, M. A. (2021). Roma Anadolu İlişkilerinin İlk Yüzyılı. Aktüel Arkeoloji 79, 25-42.
44. Kennedy, D. L. (1987). The Garrisoning of Mesopotamia in the Late Antonine and Early Severan Period. Antichthon, 21, 57- 66.
45. Kienast, D. (2004). Römische Kaisertabelle: Grundzügeeinerrömischen Kaiserchronologie. Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 3, Unver. Aufl.
46. Kurt, M. (2015). Roma Cumhuriyeti’nin Anadolu Politikası ve Pergamon (Bergama) Krallığı’nın Rolü. Selçuk Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 23, 97-111.
47. Lepper, F. A. (1948). Trajan’s Parthian War. London: Oxford UniversityPress.
48. Lıvıus. (1961). Ab Urbe Condita, (Ed. E. T. Page), Loeb, London. Macdermott, W. C. (2009). History of Rome, from Its Earliest Period to the Death of Vespasian. General Books.
49. Malitz, J. (1999). Nero. Oxford.
50. Mayor, A. (2009). The Poison King: The Life and Legend of Mithradates, Rome’s Deadliest Enemy. Princeton: Princeton University Publishing.
51. Mitford, T.B. (1974). Some Inscriptions from the Cappadocian Limes. The Journal of Roman Studies 64, 166-183.
52. Olbrycht, M. J. (2016). Germanicus, Artabanos II of Parthia, and ZenoArtaxias in Armenia. Klio, 98, 605-633.
53. Olbrycht, M. J.(2010). Mithradates I of Parthiaand His Conquest supto 141 B.C. Hortus Historiae Studies in Honour of Proffessor Jozef Wolski on the 100 the unniversary of His Birthday, 229- 245.
54. Parker, H. N. D. (1980). The Roman Legions, Ares Publishing.
55. Peskett, G. (1957). The Civil War, I, (Çev. A. G. Peskett), Loeb: The Loeb Classical Library.
56. Plutarchos. (1992). Marcus Antonius (Çev. M. Özaktürk), Ankara
57. Polybıos. (1954). Historian Prote (The Histories of Polybius), (Çev. W.R. Paton), Loeb, London.
58. Pourshariati, P. (2008). Decline and Fall of the Sasanian Empire. I. B., Tauris Publishing.
59. Redgate, A. E. (1998). The Armenians. Blackwell Press .
60. Sabıtov, F. (2022 ). 1970- 2007 Arası Dönemde Türkiye- Suriye Su Politikaları: Fırat ve Dicle Nehirleri Örneği. Social Sciences Studies, 8(9), 482- 491.
61. Schwertheim, E. (2004). Antikçağda Anadolu. İstanbul: Avesta Yayıncılık.
62. Sherwin, A. W. N. (1977). Roman Involvement in Anatolia 167-88 B.C. JRS, 67, 62-75.
63. Sıcker, M. (2000). The Pre-Islamic Middle East. Praeger: Praeger Publisher
64. Sommer, M. (2009). The Complete Roman Emperor Life: At Court and Campaign, Thames /Hudson Publishing.
65. Strabon. (2012). Geographıka, (Çev. Adnan Pekman), Arkeoloji ve Sanat Yayınları, İstanbul.
66. Şerefoğlu, C. &Yılmaz, M. (2019). Sınıraşan Akarsuların Yönetimi Konusunda Çalışan Uzmanların Bakış Açısından Dicle ve Fırat Nehirleri. International Journal of Human Sciences,16(1), 73- 86.
67. Tacitus. (1999). Agricola and Germany, (Çev. A. R. Birley), Oxford World’s Classics Publishing, Oxford.
68. Tacitus. (2008). The Annals: The Regions of Tiberius, Claudius and Nero. (Çev. J.C. Yardley), Oxford Universty Press.
69. Taşdöner, K. (2015). Hellenistik Dönemin Küçük Bir Krallığı: Kommagene. Tarih Araştırmaları Dergisi, 31(51), 97- 118. http://dx.doi.org/10.14225/Joh778
70. Tekin, O. (2007). Eski Anadolu ve Trakya. İstanbul: İletişim Yayınları.
71. Tekin, O. (2010). Eski Yunan ve Roma Tarihi. İstanbul: İletişim Yayınları.
72. Titus Livius. (2011). Roma Tarihi I. İlya Yayıncılık, İstanbul.
73. Tozan, M. (2011). Aristonikos Ayaklanması Hakkında Son Zamanlarda Yayınlanan Belgeler ve Çeşitli Görüşler. Uluslararası Bergama Sempozyumu Bildiriler, 1, 158-178.
74. Ünsal, V. (2012). Eskiçağda Anadolu Su Kaynakları (Orta ve Doğu Anadolu). Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi,28, 209- 224. https://izlik.org/JA97LK55TP
75. Wiesehöfer, J. (2003). Antik Pers Tarihi. İstanbul: Telos Yayınları.
76. Winterling, A. (2011). Caligula A Biography, University Of California Press, Berkeley-Los Angeles London.
77. Yücel, T. (1955). Fırat Nehrinin Rejimi Üzerine Bir Deneme. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 13(4),95- 5. https://izlik.org/JA43JM22UB