Gazâlî’nin Kavâsımü’l-Bâtıniyye Adlı Risalesinde Hasan Sabbâh Ve Haşhaşîler’e Yönelttiği Eleştiriler

Öz

Bu çalışma, Gazâlî’nin Bâtınî/İsmâilî düşünceye yönelttiği eleştirileri, özellikle Kavâsımü’l-Bâtıniyye risalesi çerçevesinde incelemektedir. Makalenin temel amacı, Gazâlî’nin Bâtınî doktrinin epistemolojik çekirdeğini oluşturan ta‘lîm öğretisini ve hakikatin yalnızca yaşayan, masum bir imam aracılığıyla bilinebileceği iddiasını nasıl eleştirdiğini ortaya koymaktır. Bu bağlamda Gazâlî’nin geliştirdiği dört “bel kıran delil” (kavâsım), Bâtınî epistemolojinin mantıksal temellerini hedef alan sistematik bir eleştiri olarak değerlendirilmektedir. Çalışma ayrıca risaleyi, Gazâlî’nin Bâtınîlik karşıtı daha geniş külliyatı ile birlikte ele almakta ve bu metnin Hasan Sabbah liderliğindeki Nizârî-İsmâilî hareketin tarihsel ve siyasal bağlamı içindeki işlevini analiz etmektedir. Bu çerçevede Kavâsımü’l-Bâtıniyye’nin yalnızca mezhebî bir reddiye olmadığı; aynı zamanda Abbâsî–Selçuklu siyasal düzeninin fikrî meşruiyetini savunan Sünnî siyasal teolojinin önemli bir parçası olduğu ileri sürülmektedir. Sonuç olarak çalışma, söz konusu risalenin Orta Çağ İslâm düşüncesinde bilgi, otorite ve siyasal meşruiyet arasındaki ilişkinin anlaşılması bakımından merkezi bir metin olduğunu göstermektedir. Gazâlî’nin geliştirdiği eleştiriler, Bâtınî doktrinin epistemolojik iddialarını sorgulamanın ötesinde, akıl, istidlâl ve ictihadın meşruiyetini merkeze alan Sünnî bilgi anlayışını yeniden tahkim eden bir işlev de görmektedir.

Anahtar Kelimeler

• İslâm düşüncesi
• Gazâlî
• Bâtınîlik
• Hasan Sabbâh
• Nizârî-İsmâilîlik
• Kavâsımü’l-Bâtıniyye
• Talimiyye.

Ghāzālī’s Critique Of Ḥasan Ṣabbāḥ And The Assassins In His Treatise Kawāṣim Al-Bāṭiniyya

Öz

This study examines al-Ghazālī’s critique of Bāṭinī/Ismāʿīlī thought through his treatise Kawāṣim al-Bāṭiniyya. The article aims to demonstrate how al-Ghazālī challenges the epistemological core of Bāṭinī doctrine, particularly the doctrine of taʿlīm, which claims that ultimate truth can only be known through a living and infallible imam. In this context, the four “decisive refutations” (qawāṣim) formulated by al-Ghazālī are analyzed as a systematic critique of the logical and epistemological foundations underlying Bāṭinī thought. The study situates the treatise within al-Ghazālī’s broader anti-Bāṭinī corpus and analyzes its function within the historical and political context of the Nizārī Ismāʿīlī movement led by Hasan Sabbah. From this perspective, Kawāṣim al-Bāṭiniyya is interpreted not merely as a sectarian polemic but also as a significant intellectual intervention that contributes to the construction of Sunni political theology defending the legitimacy of the ʿAbbāsid–Seljuk order. The findings of the study indicate that the treatise represents a key text for understanding the relationship between knowledge, authority, and political legitimacy in medieval Islamic thought. Al-Ghazālī’s critiques extend beyond merely challenging the epistemological claims of Bāṭinī doctrine; they also serve to reinforce the Sunnī conception of knowledge grounded in the legitimacy of reason, rational inference (istidlāl), and independent juristic reasoning (ijtihād).

Anahtar Kelimeler

• Islamic thought
• al-Ghazālī
• Bāṭinism
• Ḥasan Ṣabbāḥ
• Nizārī Ismāʿīlism
• Kawāṣim al-Bāṭiniyya
• Taʿlimiyya

Kaynakça

1. Altunya, Hülya. “Gazali’nin Bâtınî Delillere Yönelik Polemikleri”. Dokuz Eylül Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 51 (2020), 37-68.
2. Arayancan, Ayşe Atıcı. Hasan Sabbâh ve Alamût. İstanbul: Yeditepe Yayınları, 2022.
3. Arkoun, Mohammed. Rethinking Islam: Common Questions, Uncommon Answers. Boulder: Westview Press, 1994.
4. Avcu, Ali. Horasan-Mâverâünnehir’de İsmâilîlik. İstanbul: Marmara Akademi Yayınları, 2018.
5. Bağdâdî, Abdülkāhir. el-Fark beyne’l-fırak. Kahire: Dârü’l-Meârif, 2011.
6. Başcı, Vahdettin. “Bazı Dinî Konuların Yorumlanmasında Bâtınîlerle Gazâlî Arasındaki İlişkilerin Değerlendirilmesi”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 13 (1997), 223-230.
7. Cüveynî, Ata Melik. Târîh-i Cihângüşâ. Çev. Mürsel Öztürk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 2013.
8. Daftary, Farhad. The Ismāʿīlīs: Their History and Doctrines. Cambridge: Cambridge University Press, 2007.

9. Fazlullah, Reşîdüddîn Hemedânî. Câmiʿu’t-Tevârîh. Çev. Zeki Velidi Togan. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1941.
10. Gazâlî, el-Münkız mine’d-Dalâl. Çev. Hüseyin Ünal. İstanbul: Beyan Yayınları, 2018.
11. Gazâlî, el-Mustasfâ min ʿilmi’l-usûl. Çev. Yunus Apaydın. İstanbul: Rey Yayıncılık, 1994.
12. Gazâlî, Fedâihu’l-Bâtıniyye ve Fedâilü’l-Mustazhiriyye. Çev. Ahmet İlhan. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1993.
13. Gazâlî, Faysalü’t-Tefrika beyne’l-İslâm ve’z-Zendeka. Çev. Mehmet Uyanık – Ahmet Akyol. Ankara: Elis Yayınları, 2021.
14. Gazâlî, İhyâ’ü ulûmi’d-dîn. Çev. Ahmet Serdaroğlu. İstanbul: Bedir Yayınevi, 1987.
15. Gazâlî, Kânûnü’l-Küllî fi’t-Te’vîl. Çev. Ahmet Ateş. İstanbul: Büyüyenay Yayınları, 2017.
16. Gazâlî, Kavâsımü’l-Bâtıniyye. Çev. Ahmet Ateş. İstanbul: Büyüyenay Yayınları, 2017.
17. Gündüz, Ramazan. “Gazâlî’nin Bâtınîlere Karşı Yazdığı Eserler Üzerine Bir İnceleme”. Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi 6/10 (2020), 83-100.
18. Frank, Richard M.. Al-Ghazālī and the Ashʿarite School. Durham: Duke University Press, 2008.
19. Griffel, Frank. Al-Ghazālī’s Philosophical Theology. New York: Oxford University Press, 2009.
20. Hammadî, Muhammed b. Ali. Bâtınîler ve Karmatîlerin İç Yüzü. Çev. İsmail Hakkı Erzen. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1948.
21. Hodgson, Marshall G. S. The Order of Assassins. Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 2005.
22. İbnü’l-Esîr, İzzeddin Ali b. Muhammed. el-Kâmil fi’t-Târîh. Çev. Abdülkerim Özaydın. İstanbul: Bahar Yayınları, 2008.
23. Köprülü, Mehmet Fuad. İslâm Medeniyeti Tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1984.
24. Lewis, Bernard. Alamut Kalesi ve Hasan el-Sabbah. Çev. Müberra Güney. İstanbul: Nokta Kitap, 2012.
25. Madelung, Wilferd. “Imamate in Ismaili Thought”. The Encyclopaedia of Islam. Leiden: Brill, 1982.
26. Nasr, Seyyed Hossein. Islamic Philosophy from Its Origin to the Present. Albany: State University of New York Press, 2006.
27. Ni‘mî, Abdullah b. Ali. al-Mustazhirî: Dirâsa ve taḥqīq. Beyrut: Dâr al-Gharb al-İslâmî, 2007.
28. Nizâmülmülk, Hasan b. Ali Tûsî. Siyâsetnâme. Çev. Mehmet Taha Ayar. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 2009.
29. Numânî, Şiblî. Gazâlî. Çev. Yusuf Karaca. İstanbul: Kayıhan Yayınları, 2007.
30. Şehristânî, Muhammed b. Abdülkerim. el-Milel ve’n-nihal. Haz. Mustafa B. Ünal. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu, 2015.
31. Walker, Paul Ernest. Early Philosophical Shiism. Cambridge: Cambridge University Press, 1993.
32. Watt, William Montgomery. Muslim Intellectual: A Study of al-Ghazali. Edinburgh: Edinburgh University Press, 1989.
33. Yıldız, İlhan. “Gazali’nin ‘Fada’ih Al-Bâtıniyye’ Adlı Eseri Bağlamında Haşhaşîlik Eleştirisi”. Çankırı Karatekin Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi 5/2 (December 1, 2025): 82-104. https://doi.org/10.71096/cakutad.1757778.
34. Zerrinkub, Abdülhüseyin. Medreseden Kaçış: İmam Gazâlî’nin Hayatı, Fikirleri ve Eserleri. Çev. Hasan Gök. İstanbul: Ağaç Yayınları, 2007.