Bir neolojizm örneği: medeniyet kavramının Türkçe kurgu dışı metinlerdeki serüveni

Neolojizm, bir dilde daha önce bulunmayan yeni bir kelime veya terim oluşturma sürecidir. Kelimenin kökeni Latincedeki “neos” (yeni) ve “logos” (kelime) kelimelerinden gelir. Bu terim, dilin gelişimiyle ortaya çıkan yeni kelimeleri ifade etmek için kullanılır. Neolojizmler, dil içi ihtiyaçları karşılamak, yeni kavramları ve teknolojileri tanımlamak için kullanılan yeni kelimeler ve deyimlerdir. Bu terim, dilin sürekli gelişimine ve yenilenmesine işaret eder. Tanzimat Dönemi’nde Osmanlı’dan Avrupa’ya gönderilen bürokratlar, risalelerde ve sefaretten yazdıkları mektuplarda “medeniyet” kavramını ifade etmek için “sivilizasyon” sözcüğünü kullanmışlardır. “Sivilizasyon”, Fransızca “civilisation” sözcüğünden Türkçeye ödünçlenmiştir. 19. yüzyılın sonlarına doğru Türk yazarların özellikle Avrupa’dan yazdıkları hatıra, mektup ve seyahat yazılarında “sivilizasyon” kelimesi yerine “medeniyet”i tercih ettikleri görülmüştür. Arapça kökenli “medeniyet” kelimesi, zamanla Türkçenin yapısına uyum sağlamış ve Türk kültüründeki kullanımına uygun hâle gelmiştir. Bu süreçte kelimenin anlamı farklılaşmış ve genişlemiştir. Tanzimat’tan II. Meşrutiyet’e kadar yaşanan siyasi ve sosyal gelişmelerin etkisiyle, yazarlar kurgu dışı metinlerde medeniyet ve Batı’yı ilişkilendirdikleri için, Türklerin çağdaşlaşma öyküsünü ayrıştırmak adına “terakki” sözcüğünü yaygın şekilde kullanmaya başlamışlardır. Arapça kökenli “terakki” kelimesi ise içerisinde barındırdığı “ilerleme, gelişme ve yükselme” anlamlarıyla Türk aydınlarının Batılılaşma sürecindeki eğilimlerinin bir sonucu olarak ortaya çıkmış ve 19. yüzyılın sonlarında yazarların üzerinde sözleştiği bir kavram olarak pek çok fikir yazısında tekrar edilmiştir. 20. yüzyılın başında, Millî Mücadele başlamış ve bu büyük değişim ifade edilirken içerisinde “devrim” anlamı barındıran “inkılap” kelimesi metinlerde yaygın şekilde kullanılmaya başlanmıştır. Bu çalışmada neolojizm ışığında bir kavramın Türk kültür tarihindeki değişimi ve dönüşümü kurgu dışı metinler üzerinden tarihselleştirilerek aktarılmaya çalışılacaktır. Bu söylem analizi sayesinde, Türk aydınının Batılılaşma sürecini hangi sözcükler etrafında anlamlandırdıkları ortaya çıkarılacaktır.