Kutadgu Bilig’de yer alan çawıkmış külüg “şöhretli, ünlü” ikilemesi üzerine

Yeşim Çağlar

doi:10.29000/rumelide.1379021

Kutadgu Bilig’de yer alan çawıkmış külüg “şöhretli, ünlü” ikilemesi üzerine

Öz

Yûsuf Hâs Hâcib tarafından 1069 yılında kaleme alınan Kutadgu Bilig, Tavgaç Ulug Buğra Kara Han’a ithaf edilmiştir. İslami dönemde meydana getirilen ilk eserlerden biri olan Kutadgu Bilig, Karahanlı Türkçesiyle yazılmıştır. İnsana her iki dünyada da kutlu olmak için gereken yolu göstermeyi amaçlayan eser, önemli bir siyaset bilimi kitabıdır. Eser üzerinde dil incelemesi, söz varlığı, anlam bilimi, dil bilimi vb. açılardan yapılmış pek çok çalışma mevcuttur. Makalede, anlamı kuvvetlendiren, anlatıma güç katan ve anlatımı zenginleştiren ikilemelerden biri merkeze alınmıştır. İkilemeler, aynı sözcüklerin veya yakın ya da zıt anlamlı sözcüklerin bir araya gelerek oluşturdukları yapılardır. Türk dilinin zenginliğinin göstergelerinden biri olan ikilemeler Kutadgu Bilig’de sıklıkla kullanılmıştır. Makalede, Kutadgu Bilig’de yer alan ve “şöhretli, ünlü” anlamlarına gelen çawıḳmış külüg ikilemesi üzerinde durulmuştur. İkileme, dil bilimsel ve anlam bilimsel açılardan incelenmiş, ikilemeyi oluşturan çaw “şan, şöhret, ses” ve kü “ün, san” sözcükleri köken bilimsel açıdan değerlendirilmiştir. Kutadgu Bilig’de bir beyitte tespit edilen çawıḳmış külüg ikilemesi, Eski Uygur Türkçesi metinlerinde az sayıda örnekte tanıklanmıştır. Çalışmada ayrıca Kutadgu Bilig’de çaw ve kü sözcüklerinden oluşan çaw kü ve çawluġ külüg gibi diğer ikilemeler üzerinde durulmuş, ilgili ikilemelerin tarihi Türk yazı dilleri metinlerindeki kullanımları incelenmiştir. Kutadgu Bilig’de çaw kü ikilemesinin yanı sıra kü çaw; çawluġ külüg ikilemesinin yanı sıra külüg çawlıġ ikilemeleri tespit edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

Akalın, Ş. H. ve ark. (haz.) (2011). Türkçe sözlük (11. baskı). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Arat, R. R. (2007). Eski Türk şiiri (4. baskı). Ankara: Türk Tarih Kurumu.
Arat, R. R. (2008). Kutadgu Bilig: Yusuf Has Hacib (2. baskı). İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
Atalay, B. (1986a). Divanü Lûgat-it-Türk tercümesi III. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
Atalay, B. (1986b). Divanü Lûgat-it-Türk dizini “endeks”. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
Caferoğlu, A. (haz.) (1931). Abû Hayyân: Kitâb al-İdrâk li-lisân al-Atrâk. İstanbul: Evkaf Matbaası.
Can, M. (2010). Eski Uygur Türkçesinde ikilemeler (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Uludağ Üniversitesi, Bursa.
Clauson, S. G. (1972). An etymological dictionary of pre-thirteenth-century Turkish. Oxford: Clarendon Press.

Çağlar, Y. (2022). Kutadgu Bilig’in söz varlığında öfke duygusu. Öfke Kitabı içinde (s. 73-88). Çanakkale: Paradigma Akademi.
Güzeldir, M. (2002). Abuşka lügati (Giriş-metin-indeks). (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Atatürk Üniversitesi, Erzurum.
Hatiboğlu, V. (1981). Türk Dilinde ikileme (Genişletilmiş 2. baskı). Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi.
Kara, G. ve Zieme, P. (1977). Die uigurischen Übersetzungen des Guruyogas « Tiefer Weg » von Sa-skya Paṇḍita und der Mañjuśrīnāmasaṃgīti. Berlin: Akademie Verlag. [Berliner Turfan-Texte VIII].
Kargı Ölmez, Z. (1997). Kutadgu Bilig’de ikilemeler (1). Türk Dilleri Araştırmaları, 7(1997), 19-40.
Kargı Ölmez, Z. (1998). Kutadgu Bilig’de ikilemeler (2). Bahşı Ögdisi: Klaus Röhrborn Armağanı içinde (s. 235-260). İstanbul: Simurg Yayınları.
Nadalyaev, V. M., Nasilov, D. M., Tenişev, E. R. ve Şçerbak, A. M. (1969). Drevnetyurkskiy slovar. Leningrad: Akademiya Nauk SSSR.
Özyetgin, A. M., (2004). Eski Türklerde ödeme araçları: Kâğıt para çav’ın kullanımı üzerine. Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 1(1), 90-105.
Räsänen, M. (1969). Versuch eines etymologischen Wörterbuchs der Türksprachen. Helsinki: Suomalais-Ugrilainen Seura.
Starostin, S. A., Dybo, A. V., Mudrak, O. A. (2003). An etymological dictionary of Altaic language. Leiden-Boston: Brill.
Şeyh Süleyman Efendi (1298). Lugat-ı Çağatay ve Türkî-i Osmânî. İstanbul: Mihran Matbaası.
Taş, İ. (2009). Kutadgu Bilig’de söz yapımı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
Taş, İ. (2012). Kutadgu Bilig’de ikilemeler. Türk Dili Araştırmaları Yıllığı - Belleten, 60(2), 43-96.
Türk Dil Kurumu. (1993). Türkiye’de halk ağzından derleme sözlüğü (C III) (2. baskı). Ankara: Ankara Üniversitesi Basımevi.
Vardar, B. (2007). Açıklamalı dilbilim terimleri sözlüğü (2. baskı). İstanbul: Multilingual.
Yazıcı, T. (1993). Çav. TDV İslâm Ansiklopedisi içinde. (C VIII, s. 235) https://islamansiklopedisi.org.tr/cav (20.09.2023).
Yıldız, H. (2013). Eski Uygur Türkçesinde ikilemelerde yer değiştirme meselesi-ikileme grupları, köprü ikileme ve kelimeler arası geçiş kavramları. İstanbul Kültür Üniversitesi, IV. Uluslararası Türk Dili ve Edebiyatı Öğrenci Kongresi (TUDOK 2012) 27-28 Ağustos 2012 Bildiriler içinde (s. 141 155). İstanbul: İstanbul Kültür Üniversitesi Yayınları.
Zieme, P. (1985). Buddhistische Stabreimdichtungen der Uiguren. Berlin: Akademie Verlag. [Berliner Turfan-Texte XIII].

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Türk Dili ve Edebiyatı (Diğer)

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

Yeşim Çağlar ^*
0000-0002-7791-7883
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

23 Ekim 2023

Gönderilme Tarihi

4 Eylül 2023

Kabul Tarihi

23 Ekim 2023

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2023 Sayı: Ö13

DOI

https://doi.org/10.29000/rumelide.1379021

IZ

https://izlik.org/JA54PS29MF

Kaynak Göster

RIS / Bibtex

APA

Çağlar, Y. (2023). Kutadgu Bilig’de yer alan çawıkmış külüg “şöhretli, ünlü” ikilemesi üzerine. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, Ö13, 69-78. https://doi.org/10.29000/rumelide.1379021

AMA

1.Çağlar Y. Kutadgu Bilig’de yer alan çawıkmış külüg “şöhretli, ünlü” ikilemesi üzerine. RumeliDE. 2023;(Ö13):69-78. doi:10.29000/rumelide.1379021

Chicago

Çağlar, Yeşim. 2023. “Kutadgu Bilig’de yer alan çawıkmış külüg ‘şöhretli, ünlü’ ikilemesi üzerine”. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, sy Ö13: 69-78. https://doi.org/10.29000/rumelide.1379021.

EndNote

Çağlar Y (01 Ekim 2023) Kutadgu Bilig’de yer alan çawıkmış külüg “şöhretli, ünlü” ikilemesi üzerine. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi Ö13 69–78.

IEEE

[1]Y. Çağlar, “Kutadgu Bilig’de yer alan çawıkmış külüg ‘şöhretli, ünlü’ ikilemesi üzerine”, RumeliDE, sy Ö13, ss. 69–78, Eki. 2023, doi: 10.29000/rumelide.1379021.

ISNAD

Çağlar, Yeşim. “Kutadgu Bilig’de yer alan çawıkmış külüg ‘şöhretli, ünlü’ ikilemesi üzerine”. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi. Ö13 (01 Ekim 2023): 69-78. https://doi.org/10.29000/rumelide.1379021.

JAMA

1.Çağlar Y. Kutadgu Bilig’de yer alan çawıkmış külüg “şöhretli, ünlü” ikilemesi üzerine. RumeliDE. 2023;:69–78.

MLA

Çağlar, Yeşim. “Kutadgu Bilig’de yer alan çawıkmış külüg ‘şöhretli, ünlü’ ikilemesi üzerine”. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, sy Ö13, Ekim 2023, ss. 69-78, doi:10.29000/rumelide.1379021.

Vancouver

1.Yeşim Çağlar. Kutadgu Bilig’de yer alan çawıkmış külüg “şöhretli, ünlü” ikilemesi üzerine. RumeliDE. 01 Ekim 2023;(Ö13):69-78. doi:10.29000/rumelide.1379021