ОЦЕНКА ТУРЕЦКОГО ФЕНОМЕНА В КАЗАЧЬЕЙ (КОЗАЧЬЕЙ) ЛИТЕРАТУРЕ

Yıl 2025, Sayı: 14, 385 - 406, 31.12.2025

Sinan Kıyanç

https://doi.org/10.48068/rusad.1624997

Öz

В данном исследовании рассматривается образ «турка» в казачьей литературе. В данном контексте под понятием «турок» подразумевается, прежде всего, Османская империя. Объектом исследования являются казаки — общности, исторически известные как «русские казаки». Само слово «казак» в русском языке изначально означало вольного человека, беглеца, нарушителя порядка. Первое знакомство казаков с турками произошло после захвата Азовской крепости султаном Мехмедом II Завоевателем в 1475 году. С этого момента казаки стали представлять собой серьезную угрозу для Османской империи. В XVII веке они перешли от обороны к наступательным действиям, начали грабежи османских поселений на побережье Чёрного моря и даже совершали набеги на прибрежные районы вблизи Стамбул. Кроме того, они захватили Азовскую крепость, имеющую стратегическое значение для региона. Однако с принятием необходимых мер со стороны Османской империи эти нападения утратили свою эффективность. Попытки России взять казаков под своё покровительство привели к новому этапу в отношениях между казаками и Османской империей. Сопротивление казаков российской власти и последовавшие за ним восстания способствовали сближению некоторых казачьих групп с Османской империей, часть которых впоследствии перешла под её покровительство после подавления мятежей.
Казачья литература развивалась параллельно с этими историческими процессами. В рамках настоящего исследования под казачьей литературой подразумеваются как устные предания казаков, известные под названием «Дюмы» (Дюма), так и письменные произведения, посвящённые им. Важное место устных рассказов в этих текстах обуславливает их использование в качестве основных источников. В исследовании образ турка в казачьей литературе рассматривается в трёх тематических аспектах: как «союзник», «враг» и «культурный элемент». Эти категории раскрывают военные столкновения казаков с турками, частичное принятие османского покровительства и культурные взаимодействия, сложившиеся в результате длительных отношений. Настоящая работа утверждает, что турки занимают значительное место в казачьей литературе; в героических повествованиях особое внимание уделяется сражениям с турками, которые часто изображаются в духе глубокого уважения. Посредством методов контент-анализа и анализа текста исследуется место и представление турецкого образа в казачьей литературе, что, в свою очередь, способствует более глубокому пониманию её структурных и тематических особенностей.

Anahtar Kelimeler

Русская литература , Казак , Турок , Османская , Некрасов

KAZAK (KOZAK) EDEBİYATINDA TÜRK OLGUSU ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME

Öz

Bu araştırma, Kazak edebiyatında “Türk” olgusunu ele almaktadır. Burada “Türk” kavramı, esas olarak Osmanlı Devleti’ni temsil etmektedir. İncelenen Kazaklar ise tarihsel bağlamda “Rus Kazakları” olarak bilinen topluluktur. “Kazak” adı, Rusya’da kural tanımaz, başıbozuk ve kaçak gibi anlamlara gelmektedir. Fatih Sultan Mehmet’in 1475 yılında Azak Kalesi’ni fethetmesiyle birlikte, Kazaklar ilk kez Osmanlılarla temas kurmuşlardır. Bu temas sonrasında Kazaklar, uzun yıllar boyunca Osmanlı Devleti için ciddi bir tehdit unsuru hâline gelmiştir. 17. yüzyılda savunmadan taarruza geçen Kazaklar, Karadeniz kıyısındaki Osmanlı yerleşimlerine saldırılar düzenlemiş, hatta İstanbul’u dahi hedef almışlardır. Bununla birlikte, Karadeniz açısından stratejik bir konuma sahip olan Azak Kalesi’ni de işgal etmişlerdir. Ancak Osmanlı Devleti’nin aldığı karşı tedbirler neticesinde bu saldırılar etkisini yitirmiştir. Rusya’nın Kazakları himayesi altına alma girişimi, Kazakların Osmanlı Devleti ile ilişkilerinde yeni bir dönemin başlamasına neden olmuştur. Rusya’ya karşı geliştirdikleri direnç ve bu süreçte baş gösteren isyanlar, Kazakların Osmanlı Devleti’ne yakınlaşmalarını sağlamış; bazı Kazak topluluklarının Osmanlı himayesine girmeleriyle sonuçlanmıştır.
Kazak edebiyatı, bu tarihsel sürece paralel olarak şekillenmiştir. Bu bağlamda, araştırmada “Kazak edebiyatı” kavramı hem Kazakların sözlü anlatım geleneği olan “Dumalar” (Дюма) hem de Kazaklar hakkında kaleme alınmış yazılı metinleri içermektedir. Sözlü anlatıların bu metinlerde belirleyici bir yer tutması, onları araştırmada temel kaynak olarak ele alma gerekliliğini doğurmuştur. Araştırma kapsamında Kazak edebiyatında Türk imgesi; “dost”, “düşman” ve “kültürel unsur” olmak üzere üç tematik başlık altında incelenmektedir. Bu temalar, Kazakların Türklerle yürüttüğü mücadeleleri, bir kısmının Osmanlı himayesine girmesini ve uzun süreli ilişkiler neticesinde ortaya çıkan kültürel etkileşimlerin edebi yansımalarını ortaya koymaktadır. Araştırmada, Kazak edebiyatında Türklerin önemli bir yere sahip olduğu; özellikle kahramanlık anlatılarında Türklerle yaşanan mücadelelere geniş biçimde yer verildiği ve bu mücadelelerin, Türk halkına duyulan derin bir saygı çerçevesinde ele alındığı ileri sürülmektedir. Bu doğrultuda, içerik ve metin analizi yöntemleri kullanılarak Kazak edebiyatında Türk olgusunun yeri ve temsili incelenmekte; böylece Kazak edebiyatının yapısal ve tematik özelliklerinin daha kapsamlı bir biçimde anlaşılması amaçlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Rus edebiyatı , Kazak , Türk , Osmanlı , Nekrasov

AN EVALUATION OF THE TURKISH ELEMENT IN KAZAKH (COSSACK) LITERATURE

Öz

This study examines the concept of the “Turk” in Kazakh literature. In this context, the term “Turk” primarily refers to the Ottoman Empire. The Kazakhs under investigation are the communities historically known as the “Russian Cossacks.” The term “Cossack” in Russian connotes meanings such as lawless, unruly, or fugitive. The Cossacks first came into contact with the Turks following the conquest of the Azov Fortress by Sultan Mehmed II, also known as Mehmed the Conqueror, in 1475. Thereafter, the Cossacks emerged as a significant threat to the Ottoman Empire for many years. By the 17th century, they had transitioned from a defensive to an offensive stance, raiding Ottoman settlements along the Black Sea coast and even targeting Istanbul. They also seized control of the strategically vital Azov Fortress. However, these assaults lost their effectiveness as the Ottoman Empire implemented countermeasures. Russia’s attempts to bring the Cossacks under its protection marked a turning point in Cossack–Ottoman relations. Their resistance to Russian domination and the ensuing uprisings led some Cossack groups to draw closer to the Ottoman Empire, with certain factions eventually entering Ottoman protection following the suppression of the revolts.
Kazakh literature developed in parallel with these historical developments. In this study, “Kazakh literature” refers both to the oral traditions of the Cossacks, known as “Dumas” (Дюма), and to written works concerning them. The prominent role of oral narratives in these texts necessitates their inclusion as primary sources in this research. Within this framework, the image of the Turk in Kazakh literature is analyzed under three thematic categories: “ally,” “enemy,” and “cultural element.” These categories reveal the Cossacks’ conflicts with the Turks, their partial alignment under Ottoman rule, and the cultural exchanges that emerged from prolonged interaction. The study argues that Turks occupy a significant place in Kazakh literature, especially in heroic narratives where encounters with Turks are depicted extensively and within a framework of profound respect. Using content and textual analysis methods, the research aims to reveal the representation and role of the Turk in Kazakh literature, thereby contributing to a deeper understanding of its structural and thematic features.

Anahtar Kelimeler

Russian literature , Cossack , Turk , Ottoman , Nekrasov

Kaynakça

• Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA), Nâme-i Hümâyûn Defteri (A. DVNSNMH.d…,) 2–82.
• Aykut, Altan. “Ivan Peresvetov ve ‘Sultan Mehmed Menkıbesi’.” Belleten 46/184 (1982): 861–882.
• Bostan, İdris. “Rize.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. C. 35: 147–151. Ankara: TDV Yayınları, 2008.
• Caferov, Telman. XV.–XVII. Yüzyıl Rus Edebiyatında Türkler. Çev. Dr. Nagit Abdullayev. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi, 2010.
• Cresson, William Penn. The Cossacks Their History and Country. Boston: The Plimpton, 2010.
• Erdoğan, Hanife. “Kozaklar: Milli Kimlik ve Sosyo-Kültürel Yaşam.” Motif Akademi Halkbilimi Dergisi 32 (2020): 1426–1440.
• Friedman, Victor A. “The Zaporozhian Letter To The Turkish Sultan: Historical Comment Ary And Linguistic Analysis.” Slavica Hierosolymitana 2 (1978): 25–38.
• Gedikli, Yusuf. “Bilge Kağan Yazıtı G 14’teki Ad Son Öbeği Taman Tarkan Mıdır, Ataman Tarkan Mıdır?.” Türk Dünyası Araştırmaları 129/254 (2021): 217–232.
• Gogol, Nikolay Vasilyeviç. Taras Bulba. Çev. Belkıs Korkmaz. İstanbul: Can Yayınları, 2013.
• Halaçoğlu, Yusuf. XVIII. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu’nun İskân Siyaseti ve Aşiretlerin Yerleştirilmesi. Ankara: TTK, 2014.
• Jorga, Nicole. Osmanlı İmparatorluğu Tarihi (1640–1774). C. 4, Çev. Nilüfer Epçeli. İstanbul: Yeditepe, 2008.
• Kanat, Vedat. “XVIII. Yüzyılda Don Kazaklarının (Ağnadlar) Tuna Deltası’na Yerleştirilmeleri.” Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi 6/67 (2018): 333–352.
• Kartashev, Anton V. Ocherki po istorii Russkoi Tserkvi, Moscow: Terra, 1993.
• Kowalsky, Humphrey. Ukrainian Folk Songs A Historical Treatise. Stanford: The Stratford Company, 1925.
• Köse, Serkan. “Türk Kültüründe Baykuş.” Kültür Araştırmaları Dergisi 1/3 (2019): 288–301.
• Kurat, Akdes Nimet. Rusya Tarihi Başlangıçtan 1917’ye Kadar. Ankara: TTK, 2023.
• Kurat, Akdes Nimet. Türkiye Ve İdil Boyu (1569 Astarhan Seferi, Ten-İdil Kanalı ve XVI–XVII. yüzyıl Osmanlı-Rus Münasebetleri). Ankara: TTK, 1966.
• Minakov, Stanislav. “Savaştayken.” Neda Dergisi. Erişim 21.08.2024. https://magazines.gorky.media/authors/m/stanislav-minakov.
• Nestor İskender. Rus Yıllıklarına Göre Nestor İskender’in Gözünden İstanbul’un Fethi XVI–XVII. Yüzyıllar. Yay. haz. Emine İnanır. İstanbul: Timaş, 2023.
• Odarchenko, Petro. “Duma.” Encyclopedia of Ukraine. Erişim 05.07.2024. https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CD%5CU%5CDuma.htm.
• Ohloblyn, Oleksander. “Ivan Sirko.” The Encyclopedia of Ukraine. Erişim 04.05.2024. https://www.encyclopediaofukraine.com/display.asp?linkpath=pages%5CS%5CI%5CSirkoIvan.htm.
• Öksüz, Gamze & Fatih Yapıcı. İstanbul Çar Şehrinin Hikayesi: Şehrin Kurtuluşu ve 1453 Yılında Türkler Tarafından Alınışı. İstanbul: Heyamola Yayınları, 2014.
• Öz, Mehmet. “Sinop.” Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. C. 37: 252–256. Ankara: TDV Yayınları, 2008.
• Pavlіy, P. D., M. S. Rodіna, & M. P. Stel’max. Ukraїns’kі narodnі dumi ta іstorichnі pіsnі. Kiїv: Akademіq nauk Ukraїns’koї Іnstitut mistectvoznavstva, fol’kloru ta etnografії Vidavnictvo Akademії nauk Ukraїns’koї RSR., 1955.
• Peçevi İbrahim Efendi. Peçevi Tarihi II. Yay. Haz. Bekir Sıtkı Baykal. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 1982.
• Poltoratzky, Marianna A. “The Nekrasovsky Cossacks.” Russian Language Journal 20/75-76 (1966): 44–53.
• Pritsak, Omeljan. “The Turkic Etymology of the Word ‘Qazaq’ ‘Cossack.’” Harvard Ukrainian Studies 28/4 (2006): 237–243.
• Pushkin, Aleksandr. The Captain Daughter. New York: George Munro, 1883.
• Pushkin, Aleksandr. The History of Pugachev. Çev. Earl Sampson. Ardıs, Ann Arbor, 1983.
• Senchylo-Tatlilioglu, N., Neonila Krasnozhon, Anastasiia Sibruk, Svitlana Lytvynska & Khrystyna Stetsyk. “Ukrainian-Turkish Literature Relations Between the 16th–20th Centuries. Amazonia Investiga.” Amazonia Investiga 12/ 62 (2023): 115–123.
• Sinicjna, N. V. Tretiy Rim istoki i ävolüciq russkoy srednevekovoy koncepcii (XV–XVI vv.) Moskva: Indrik, 1998.
• Somuncuoğlu, Servet. Don Kazakları. İstanbul: Timaş, 2004.
• Şevçekno, Taras. “Hamaliya.” Çev. John Weir. Erişim 20.07.2024. https://shevchenko.ca/taras-shevchenko/poem.cfm?poem=20.
• Şevçenko, Taras. “Haidamaki.” Erişim 11.08.2024. https://shevchenko.ca/taras-shevchenko/poem.cfm?poem=18
• Şolohov, Mihail. Ve Durgun Akardı Don. C. 1, Çev. Mete Ergin ve Savaş Çekiç. İstanbul: Yordam, 2018.
• Tarnawsky, George & Patricia Kilina. Ukranian Dumy. Harvard: Canadian Institute of Ukrainian Studies and Harvard Ukrainian Research Institute, 1979.
• Thompson, J. Lee. Taras Bulba. 1962-ABD (Sinema Filmi).
• Toğrol, Beğlan Birand. “The Kuban Cossacks of Manyas Turkey and ‘The Cossacks’ of Leo Tolstoy.” Psikoloji Çalışmaları 15 (1987): 125–146.
• Toynbee, Arnold. Tarih Bilinci. İstanbul: Bateş, 1978.
• Tuna, Serdar. “Türk Sultanına Mektup Yazan Zaparogian Kazakları.” Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü Dergisi 3/4 (2014): 32–40.
• Ukrainskie narodnje dumj seredinj i konca XIX v., nachala XX v. i sovetskogo perioda. Moskva: Glavnaq redakciq vostochnoy literaturj, 1972.
• Yücel, Muallâ Uydu. “Kuman Kıpçakların Tarihinde İgor Destanı’nın Yeri ve Önemi.” Belleten 70/258 (2006): 523–560.
• Yüksel, Sinan. “Don Kazaklarının Azak’ı İşgalleri (1637–1642).” Tarih Araştırmaları Dergisi 30/49 (2011): 205–218.