ОЦЕНКА ТУРЕЦКОГО ФЕНОМЕНА В КАЗАЧЬЕЙ (КОЗАЧЬЕЙ) ЛИТЕРАТУРЕ
Öz
В данном исследовании рассматривается образ «турка» в казачьей литературе. В данном контексте под понятием «турок» подразумевается, прежде всего, Османская империя. Объектом исследования являются казаки — общности, исторически известные как «русские казаки». Само слово «казак» в русском языке изначально означало вольного человека, беглеца, нарушителя порядка. Первое знакомство казаков с турками произошло после захвата Азовской крепости султаном Мехмедом II Завоевателем в 1475 году. С этого момента казаки стали представлять собой серьезную угрозу для Османской империи. В XVII веке они перешли от обороны к наступательным действиям, начали грабежи османских поселений на побережье Чёрного моря и даже совершали набеги на прибрежные районы вблизи Стамбул. Кроме того, они захватили Азовскую крепость, имеющую стратегическое значение для региона. Однако с принятием необходимых мер со стороны Османской империи эти нападения утратили свою эффективность. Попытки России взять казаков под своё покровительство привели к новому этапу в отношениях между казаками и Османской империей. Сопротивление казаков российской власти и последовавшие за ним восстания способствовали сближению некоторых казачьих групп с Османской империей, часть которых впоследствии перешла под её покровительство после подавления мятежей.
Казачья литература развивалась параллельно с этими историческими процессами. В рамках настоящего исследования под казачьей литературой подразумеваются как устные предания казаков, известные под названием «Дюмы» (Дюма), так и письменные произведения, посвящённые им. Важное место устных рассказов в этих текстах обуславливает их использование в качестве основных источников. В исследовании образ турка в казачьей литературе рассматривается в трёх тематических аспектах: как «союзник», «враг» и «культурный элемент». Эти категории раскрывают военные столкновения казаков с турками, частичное принятие османского покровительства и культурные взаимодействия, сложившиеся в результате длительных отношений. Настоящая работа утверждает, что турки занимают значительное место в казачьей литературе; в героических повествованиях особое внимание уделяется сражениям с турками, которые часто изображаются в духе глубокого уважения. Посредством методов контент-анализа и анализа текста исследуется место и представление турецкого образа в казачьей литературе, что, в свою очередь, способствует более глубокому пониманию её структурных и тематических особенностей.
Anahtar Kelimeler
KAZAK (KOZAK) EDEBİYATINDA TÜRK OLGUSU ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME
Öz
Bu araştırma, Kazak edebiyatında “Türk” olgusunu ele almaktadır. Burada “Türk” kavramı, esas olarak Osmanlı Devleti’ni temsil etmektedir. İncelenen Kazaklar ise tarihsel bağlamda “Rus Kazakları” olarak bilinen topluluktur. “Kazak” adı, Rusya’da kural tanımaz, başıbozuk ve kaçak gibi anlamlara gelmektedir. Fatih Sultan Mehmet’in 1475 yılında Azak Kalesi’ni fethetmesiyle birlikte, Kazaklar ilk kez Osmanlılarla temas kurmuşlardır. Bu temas sonrasında Kazaklar, uzun yıllar boyunca Osmanlı Devleti için ciddi bir tehdit unsuru hâline gelmiştir. 17. yüzyılda savunmadan taarruza geçen Kazaklar, Karadeniz kıyısındaki Osmanlı yerleşimlerine saldırılar düzenlemiş, hatta İstanbul’u dahi hedef almışlardır. Bununla birlikte, Karadeniz açısından stratejik bir konuma sahip olan Azak Kalesi’ni de işgal etmişlerdir. Ancak Osmanlı Devleti’nin aldığı karşı tedbirler neticesinde bu saldırılar etkisini yitirmiştir. Rusya’nın Kazakları himayesi altına alma girişimi, Kazakların Osmanlı Devleti ile ilişkilerinde yeni bir dönemin başlamasına neden olmuştur. Rusya’ya karşı geliştirdikleri direnç ve bu süreçte baş gösteren isyanlar, Kazakların Osmanlı Devleti’ne yakınlaşmalarını sağlamış; bazı Kazak topluluklarının Osmanlı himayesine girmeleriyle sonuçlanmıştır.
Kazak edebiyatı, bu tarihsel sürece paralel olarak şekillenmiştir. Bu bağlamda, araştırmada “Kazak edebiyatı” kavramı hem Kazakların sözlü anlatım geleneği olan “Dumalar” (Дюма) hem de Kazaklar hakkında kaleme alınmış yazılı metinleri içermektedir. Sözlü anlatıların bu metinlerde belirleyici bir yer tutması, onları araştırmada temel kaynak olarak ele alma gerekliliğini doğurmuştur. Araştırma kapsamında Kazak edebiyatında Türk imgesi; “dost”, “düşman” ve “kültürel unsur” olmak üzere üç tematik başlık altında incelenmektedir. Bu temalar, Kazakların Türklerle yürüttüğü mücadeleleri, bir kısmının Osmanlı himayesine girmesini ve uzun süreli ilişkiler neticesinde ortaya çıkan kültürel etkileşimlerin edebi yansımalarını ortaya koymaktadır. Araştırmada, Kazak edebiyatında Türklerin önemli bir yere sahip olduğu; özellikle kahramanlık anlatılarında Türklerle yaşanan mücadelelere geniş biçimde yer verildiği ve bu mücadelelerin, Türk halkına duyulan derin bir saygı çerçevesinde ele alındığı ileri sürülmektedir. Bu doğrultuda, içerik ve metin analizi yöntemleri kullanılarak Kazak edebiyatında Türk olgusunun yeri ve temsili incelenmekte; böylece Kazak edebiyatının yapısal ve tematik özelliklerinin daha kapsamlı bir biçimde anlaşılması amaçlanmaktadır.
Anahtar Kelimeler
AN EVALUATION OF THE TURKISH ELEMENT IN KAZAKH (COSSACK) LITERATURE
Öz
This study examines the concept of the “Turk” in Kazakh literature. In this context, the term “Turk” primarily refers to the Ottoman Empire. The Kazakhs under investigation are the communities historically known as the “Russian Cossacks.” The term “Cossack” in Russian connotes meanings such as lawless, unruly, or fugitive. The Cossacks first came into contact with the Turks following the conquest of the Azov Fortress by Sultan Mehmed II, also known as Mehmed the Conqueror, in 1475. Thereafter, the Cossacks emerged as a significant threat to the Ottoman Empire for many years. By the 17th century, they had transitioned from a defensive to an offensive stance, raiding Ottoman settlements along the Black Sea coast and even targeting Istanbul. They also seized control of the strategically vital Azov Fortress. However, these assaults lost their effectiveness as the Ottoman Empire implemented countermeasures. Russia’s attempts to bring the Cossacks under its protection marked a turning point in Cossack–Ottoman relations. Their resistance to Russian domination and the ensuing uprisings led some Cossack groups to draw closer to the Ottoman Empire, with certain factions eventually entering Ottoman protection following the suppression of the revolts.
Kazakh literature developed in parallel with these historical developments. In this study, “Kazakh literature” refers both to the oral traditions of the Cossacks, known as “Dumas” (Дюма), and to written works concerning them. The prominent role of oral narratives in these texts necessitates their inclusion as primary sources in this research. Within this framework, the image of the Turk in Kazakh literature is analyzed under three thematic categories: “ally,” “enemy,” and “cultural element.” These categories reveal the Cossacks’ conflicts with the Turks, their partial alignment under Ottoman rule, and the cultural exchanges that emerged from prolonged interaction. The study argues that Turks occupy a significant place in Kazakh literature, especially in heroic narratives where encounters with Turks are depicted extensively and within a framework of profound respect. Using content and textual analysis methods, the research aims to reveal the representation and role of the Turk in Kazakh literature, thereby contributing to a deeper understanding of its structural and thematic features.
Anahtar Kelimeler
