ОЦЕНКА МИРОВОЗЗРЕНИЯ КАЗАХСКОГО ЛИДЕРА АЛИХАНА БУКЕЙХАНА И «АЛАШСКОГО ИДЕАЛА»

Yıl 2025, Sayı: 14, 101 - 123, 31.12.2025

Elif Başkurt Gürbüz

https://doi.org/10.48068/rusad.1655287

Öz

Алихан Букейханов — историческая фигура, оказавшая влияние на казахскую политику в конце XIX и начале XX века. В период, когда колониальные политики царского режима ощущались наиболее остро, он защищал интересы казахского народа и активно работал над формированием национального сознания. Его образование в российских университетах дало ему возможность познакомиться с марксистско-социалистическими идеологиями и войти в революционные круги, исповедующие различные политические взгляды. С юности он публиковал статьи в различных российских газетах и журналах. После революционных движений в России он возглавил казахское национальное движение за независимость, известное как «Алаш». В условиях свободы, возникших после революции 1905 года, он вместе с казахскими интеллектуалами сыграл историческую роль в повышении общественного сознания и внес значительный вклад в формирование казахской национальной идентичности через социально-политические статьи, опубликованные в газете «Казах». После революции 1917 года он был избран председателем автономного правительства Алаш-Орда. Во время Гражданской войны в России ему удалось создать ополченческие силы благодаря сотрудничеству с Башкирским и Сибирским правительствами. В условиях военного противостояния он был вынужден принимать важные решения как казахский политик, вступив в политические переговоры как с белой, так и с красной армиями. В период вынужденного пребывания в Москве, после победы большевиков и установления советской власти, он продолжал борьбу за будущее казахского народа. Даже после прихода к власти Сталина и вплоть до своей трагической смерти по причине репрессий, он оставался верен своему народу, продолжая служить ему через публикации в газетах и журналах, а также через научную деятельность. В данной статье будет рассмотрено влияние тех личностей, которые сыграли роль в формировании идеологических взглядов Алихана Букейханова, мировоззрение, которое сформировалось в годы его учебы в Санкт-Петербургском университете, а также изменения в его интеллектуальной картине мира на фоне значительных политических изменений в России. Кроме того, будет исследована роль Алихана в казахском джадидистском движении, предполагаемые связи с российскими масонскими кругами, его место среди тюркских народов России в эпоху Просвещения, отмеченную дискуссиями о западничестве и тюркизме, а также идеал единства, воплощаемый в «Алашском идеале».

Anahtar Kelimeler

Россия , Алихан Букейханов , казахский джадидизм , русская элита , национальная идентичность , идеал Алаш

AN EVALUATION OF KAZAKH LEADER ALIKHAN BOKEIKHAN’S WORLDVIEW AND THE “ALASH IDEAL”

Öz

Alikhan Bokeikhan is a historical figure who shaped Kazakh politics in the late 19th and early 20th centuries. During a period when the colonial policies of the Tsarist regime were felt most acutely, he advocated for the interests of the Kazakh people. He worked towards the formation of national consciousness. His education at Russian universities provided him with the opportunity to engage with Marxist-socialist ideologies and enter revolutionary circles with diverse political thoughts. From his youth, he had articles published in various Russian newspapers and journals. After the revolutionary movements in Russia, he led the Kazakh national independence movement, known as “Alash.” In the environment of freedom that emerged after the 1905 Revolution, he, along with Kazakh intellectuals, played a historic role in raising public awareness and contributing to the formation of Kazakh national identity through socio-political articles published in the “Kazakh” newspaper. Following the 1917 Revolution, he was elected as the president of the Alash Orda Autonomous Government. During the Russian Civil War, he succeeded in forming militia forces through cooperation with the Bashkort and Siberian governments. While the Civil War continued, he had to make critical decisions as a Kazakh politician due to diplomatic contacts with both the White and Red Army factions. Even during his years of exile in Moscow, after the Bolsheviks triumphed and established the Soviet Socialist Republics, he continued his struggle for the advancement of the Kazakh people. Until his tragic death, ordered by Stalin, he remained dedicated to serving his people through his articles published in newspapers and journals, as well as his scientific works. This paper will examine the figures who influenced the formation of Alikhan Bokeikhan’s ideological ideas, the worldview that shaped during his years at St. Petersburg University, and the changes in his intellectual outlook following the significant political changes in Russia. Additionally, it will explore Alikhan’s role in the Kazakh Jadid movement, his connections with the Russian Masonic organization, his place among the Russian Turks during the Enlightenment period marked by Westernization and Turkism debates, and his ideal of unity represented by the “Alash ideal.”

Anahtar Kelimeler

Russia , Alikhan Bokeikhan , Kazakh jadidism , Russian elites , National identity , Alash ideal

KAZAK LİDERİ ALİHAN BÖKEYHAN’IN DÜŞÜNCE DÜNYASI VE “ALAŞ İDEALİ” ÜZERİNE BİR DEĞERLENDİRME

Öz

Alihan Bökeyhan, 19. yüzyılın sonları ve 20. yüzyılın başlarında Kazak siyasetine yön veren tarihî bir şahsiyettir. Çarlık rejiminin sömürgeci politikalarının en yoğun hissedildiği dönemlerde Kazak halkının çıkarlarını savunarak ulusal bilincin oluşması için çaba göstermiştir. Rusya üniversitelerinde eğitim alması, Marksist-Sosyalist fikir akımlarına ilgi duymasına ve ihtilâlci düşüncelere sahip farklı çevrelere girmesine imkân sağlamıştır. Gençliğinden itibaren çeşitli Rus gazete ve dergilerinde yazıları yayımlanmıştır. Rusya’daki ihtilâl hareketleri sonrasında Alaş adı verilen Kazak ulusal bağımsızlık hareketine liderlik etmiştir. 1905 İhtilâli ile beraber oluşan özgürlük ortamında Kazak aydınları ile birlikte Kazak gazetesinde sosyo-politik içerikli yazılarıyla halkı bilinçlendirmeyi amaçlayarak Kazak millî kimliğinin oluşmasında tarihî bir rol oynamıştır. 1917 İhtilâli sonrasında Alaş Orda Özerk Hükümeti’nin başkanı seçilmiştir. Rusya’da gerçekleşen İç Savaş yıllarında Başkurt ve Sibirya hükümetleri ile iş birliği yaparak milis güçleri oluşturmayı başarmıştır. İç Savaş devam ederken Beyaz Ordu ve Kızıl Ordu tarafları ile diplomatik temasları sonucunda Kazak siyasetçisi olarak önemli kararlar almak zorunda kalmıştır. Bolşeviklerin galip gelerek Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri’ni kurduğu dönemde Moskova’da geçirdiği sürgün yıllarında dahi Kazak halkı için mücadele etmiştir. Stalin’in emriyle gerçekleşen trajik ölümüne kadar gerek gazete ve dergilerde yayımlanan makaleleri gerekse bilimsel çalışmaları ile halkına hizmet etmeye devam etmiştir. Makalede Alihan Bökeyhan’ın ideolojik fikirlerinin oluşumunda etkili olan şahsiyetlerle ilişkisi, St. Petersburg Üniversitesi’nde okuduğu yıllarda şekillenen dünya görüşü ve Rusya’da gerçekleşen önemli siyasi değişikliklerle beraber düşünce dünyasının değişimindeki tüm evreleri incelenecektir. Bununla birlikte Bökeyhan’ın Kazak cedit hareketindeki rolü, Rus mason örgütü ile temasları, Batıcı-Türkçü tartışmalarının yapıldığı aydınlanma döneminde Rusya Türkleri arasındaki yeri ve Alihan’ın birlik ruhunu temsil eden “Alaş ideali” değerlendirilmeye çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

Rusya , Alihan Bökeyhan , Kazak ceditçiliği , Rus elitleri , Millî kimlik , Alaş ideali

Kaynakça

• Akkulı, Sultan Han Jüsip. Alihan Bökeyhan Tulğa Tuğırı. Tom 1, Astana: Sarıarka Yayınları, 2016.
• Akkulı, Sultan Han Jüsip. Alihan Bökeyhan Tandamalı. Tom 14. Astana: 2017.
• Akkulı, Sultan Han Jüsip. Alihan Bökeyhan Şığarmaları. Tom 12. Astana: 2018.
• Amanjolova, Dina. Na İzlome Alaş v Etnopolitiçeskoy İstorii Kazahstana. Almatı: Taymas Yayınları, 2009.
• Amanjolova, A. Dina. “Kazahskiy Etnopolitiçeckiy Proekt v 1917 g.: Dinamika Prioritetov i Poisk Alyansov.” Petersburgskiy İstoriçeskiy Jurnal 1/25 (2020): 169-182.
• Andican, A. Ahad. Cedidizmden Bağımsızlığa Hariçte Türkistan Mücadelesi. İstanbul: Ötüken Yayınları, 2020.
• Asılbekov, Malik Hantemiroviç. “Ob Evolutsii Politiçeskih Vzglyadov Lidera Dvijeniya Alaş Alihana Bukeyhana.” Servis v Rossii i za Rubejom 94 (2013): 80–90.
• Baytursunov, Ahmet. “Kurmetti Okuşılar.” Kazak 1 (1913): 1.
• Bennigsen, Alexander, & Lemercier Quelquejay. Stepde Ezan Sesleri. Çev. Nezih Uzel. İstanbul: Kent Basımevi, 1981.
• Bökeyhan, Alihan. “Molla K-skom Uyezdde.” Dala Vilayatı Gazeti 19 (Omsk: 1889), Alihan Bökeyhan Şığarmaları. Ed. Sultan Han J. Akkulı. Tom 1: 41–44. Astana: 2017.
• Bökeyhan, Alihan. “Musılman Siyezi.” Kazak 69 (Orenburg: 1914). Alihan Bökeyhan Şığarmaları. Ed. Sultan Han J. Akkulı. Tom 8: 555–556. Astana: 2018.
• Bökeyhan, Alihan. “Musılman Siyezi.” Kazak 88 (Orenburg: 1914). Alihan Bökeyhan Şığarmaları. Ed. Sultan Han J. Akkulı. Tom 9: 26–30. Astana: 2018.
• Bökeyhan, Alihan. “Kalay Birigemiz.” Jas Azamat 21 (Kızıljar: 1918). Alihan Bökeyhan Şığarmaları. Ed. Sultan Han J. Akkulı. Tom 10: 323–324. Astana: 2018.
• Bökeyhan, Alihan. “Jalpı Sibir Siyezi.” Sarıarka 18 (Semey 1917). Alihan Bökeyhan Şığarmaları. Ed. Sultan Han J. Akkulı. Tom 10: 68–70. Astana: 2018.
• Bökeyhan, Alihan. “Otvet İstınnım Sınom Stepey.” Semipalatinski Listok 23 (1906). Alihan Bökeyhan Şığarmaları. Ed. Sultan Han J. Akkulı, Tom 5: 154–157. Astana: 2018.
• Bökeyhan, Alihan. “Ani Zagavarili.” İrtış 10 (Omsk: 1906). Alihan Bökeyhan Şığarmaları. Ed. Sultan Han J. Akkulı. Tom 5: 206–208. Astana: 2018.
• Bökeyhan, Alihan. “İsmail Bek Gaspirinski.” Kazak 80 (Orenburg: 1914). Alihan Bökeyhan Şığarmaları. Ed. Sultan Han J. Akkulı. Tom 8: 577–585. Astana: 2018.
• Bökeyhan, Alihan. “Kazaktın Tarihı.” Kazak 2 (Samara: 1913). Alihan Bökeyhan Şığarmaları. Ed. Sultan Han J. Akkulı. Tom 8: 323-324. Astana: 2018.
• Bökeyhan, Alihan. “Kazaktın Tarihı.” Kazak 3 (Samara: 1913). Alihan Bökeyhan Şığarmaları. Ed. Sultan Han J. Akkulı. Tom 8: 324–325. Astana: 2018.
• Bökeyhan, Alihan. “Kazaktın Tarihı.” Kazak 7 (Samara: 1913). Alihan Bökeyhan Şığarmaları. Ed. Sultan Han J. Akkulı. Tom 8: 327–328. Astana: 2018.
• Bökeyhan, Alihan. “Kazakstanda Program-Edis Jumısı.” Jana Mektep 3/4 (Kızılorda: 1927). Alihan Bökeyhan Şığarmaları. Ed. Sultan Han J. Akkulı. Tom 14: 77–80. Astana: 2017.
• Bökeyhan, Alihan. “Pismo v Redaktsiyu.” Dala Vilayatı Gazeti 24 (Omsk: 1889). Alihan Bökeyhan Şığarmaları. Ed. Sultan Han J. Akkulı. Tom 1: 51–53. Astana: 2017.
• Bökeyhan, Alihan. “Kazakşa Oku Jayınan.” Kazak 14 (Orenburg: 1913). Alihan Bökeyhan Şığarmaları. Ed. Sultan Han J. Akkulı. Tom 8: 377–378. Astana: 2018.
• Bökeyhan, Alihan. “Men Kadet Partiyasınan Nege Şıktım?” Kazak 256 (Orenburg: 1917). Alihan Bökeyhan Şığarmaları. Ed. Sultan Han J. Akkulı. Tom 10: 90. Astana: 2018.
• Bökeyhan, Alihan. “Petitsiya Kazahov.” Sın Oteçestva 173. Alihan Bökeyhan Şığarmaları. Ed. Sultan Han J. Akkulı. Tom 5: 77-80. Astana: 2018.
• Bökeyhan, Alihan, Mustafa Çokay & Mirjakıp Dulat. “Alaş Ulına.” Kazak 225 (Orenburg: 1917). Alihan Bökeyhan Şığarmaları. Ed. Sultan Han J. Akkulı. Tom 9: 387–388. Astana: 2018.
• Bökeyhan, Alihan. “Uyat Au.” Kazak 54 (Orenburg: 1914). Alihan Bökeyhan Şığarmaları. Ed. Sultan Han J. Akkulı, Tom 8: 533–534. Astana: 2018.
• Bökeyhanov, Sırım. Ötken Künde Belgi Bar. Almatı: Jibek Jolı Yayınları, 2008.
• Bukeyhanov, Alihan. “Kirgizı.” Formı Natsionalnogo Dvijeniya v Sovremennıh Gosudarstvah. Ed. A. I. Kostelyanski. 577–600, St. Petersburg, 1910.
• Dulatbekov, Nurlan. “Alihan Bökeyhan: Sankt Petersburg jane Samara İzderi.” Egemen Kazakstan 36 (2020): 1–5.
• Dulatbekov, Nurlan. “Alihan Bökeyhan: Sankt Petersburg jane Samara İzderi.” Egemen Kazakstan 37 (2020): 1–4.
• Ercilasun, Kurmangaliyeva Güljanat. Sovyet Devrindeki Kazakistan’da Tarih Yazıcılığı: Mitler ve Gerçekler. Ankara: Gazi Kitabevi, 2019.
• Kalkan, İbrahim. Kazakistan’da Siyasi Modernleşmenin Kökenleri (1822–1920). İstanbul: Arayış Yayınları, 2013.
• Kamzabekulı, Dihan. Türki Alkası, Nursultan: Alaş Orda Yayınları, 2021.
• Kasımov, Begali. Milli Uyanış. Çev. Fatma Açık. Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları, 2009.
• Kendirbai, Gulnar. “Alaş.” Türkler Ansiklopedisi. C. 18: 1131–1154. Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002.
• Kesici, Kayyum. Dün Bugün ve Hedefteki Kazakistan. İstanbul: IQ Kültür Sanat Yayıncılık, 2003.
• Khalid, Adeeb. The Politics of Muslim’s Cultural Reform Jadidism in Central Asia. Berkeley: University of California Press, 1998.
• Kırımlı, Hakan. Kırım Tatarlarında Milli Kimlik ve Milli Hareketler (1905–1916). Ankara: TTK, 2010.
• Koygeldiyev, Mambet. Alaş Kozgalısı. Almatı: Sanat Yayınları, 1995.
• Kozodoy, V. I.. Alihan Bukeyhanov. Novosibirsk: 2021.
• Kurat, Akdes Nimet. Rusya Tarihi: Başlangıçtan 1917’ye Kadar. Ankara: TTK, 2014.
• Martınenko, N.. Alaş Orda (Sbornik Dokumentov). Almatı: Aykap Basması, 1992.
• Norton, T. Barbara. “Russian Political Masonry and The February Revolution of 1917.” International Review of Social History 28 (1983): 240-258.
• Nurpeyisov, Kenes. Alaş hem Alaş Orda. Almatı: Atatek Yayınları, 1995.
• Omaşev, N.. Nurğalım. Alaş Arıstarının Sayasi Basşılığı. Almatı: 2007.
• Olcott, Martha Brill. The Kazakhs. Stanford Calif: Hoover Institution Press, 1995.
• Özbek, Nadir. “Zeki Velidi Togan ve Milliyetler Sorunu: Küçük Başkurdistan’dan Büyük Türkistan’a.” Toplumsal Tarih 8/44 (Ağustos 1977): 15–23.
• Sabol, Steven. The Touch of Civilization: Comparing American and Russian Internal Colonization. Colorado: Univerisity Press of Colorado, 2017.
• Subhanberdina, U., S. Davitov & Sahov K.. Kazak. Almatı: 1998.
• Togan, Zeki Velidi. Hatıralar. Ankara: TDV Yayınları, 2015.
• Togan, Zeki Velidi. Bugünkü Türkili Türkistan ve Yakın Tarihi. İstanbul: Enderun Yayınları, 1981.
• Togan, Zeki Velidi. “Türkistanlıların Birleşme Davaları.” Serdengeçti 15/16 (1952), Türklüğün Mukadderatı Üzerine, İstanbul: Kayı Yayınları, 1970.
• Yorulmaz, Osman. “Alaş Orda Hareketi.” Belleten 80/289 (2016): 939–976.