УСТАНОВЛЕНИЕ СОВЕТСКОЙ ВЛАСТИ В АЗЕРБАЙДЖАНЕ И ПРОИЗОШЕДШИЕ ВОССТАНИЯ (1920)

Yıl 2025, Sayı: 14, 125 - 150, 31.12.2025

Eray Demirli

https://doi.org/10.48068/rusad.1690585

Öz

Азербайджанская Демократическая Республика прекратила свое существование в процессе захвата большевиками данной территории в апреле 1920 года. С этого момента были предприняты шаги по реализации политики советизации, охватившей многие области Азербайджана. Значительные преобразования произошли в различных областях: административной, военной, судебной и социально-экономической. Была начата политика ликвидации частной собственности. Многие учреждения были национализированы. Национальная армия была ликвидирована. После установления советской власти были упразднены существующие судебные институты и созданы народные суды. Фактически этим судам даже было запрещено ссылаться на законы предыдущих правительств, находившихся у власти в Азербайджане. Во многих частях Азербайджана были созданы советские административные единицы. Поэтому с переходом Азербайджана под советскую власть в стране быстро проводилась политика советизации. Реализация этой политики вызвала недовольство среди общественности. Потому что структура общества не учитывалась в решениях, принимаемых Советами, и в практике, осуществляемой ими. Однако угнетение народа советской властью, а также жестокое и произвольное поведение Красной Армии также вызвали реакцию общества. С другой стороны, консенсус между советским руководством и армянскими представителями относительно того, что некоторые земли в Азербайджане являются спорными, также вызывал недовольство среди народа. Все эти события привели к антисоветским восстаниям во многих частях Азербайджана в 1920-х годах. Хотя в некоторых восстаниях повстанцам иногда сопутствовал успех, части Красной Армии жестко подавляли восстания. Тысячи людей были убиты во время восстаний и позднее советскими воинскими частями и карательными органами. Поэтому восстания, произошедшие после внедрения в Азербайджане практики, начатой советской властью, имели тяжёлые демографические и социально-политические последствия для Азербайджана. В исследовании были рассмотрены важные практики, осуществлявшиеся советской администрацией в Азербайджане, и предпринята попытка объяснить процесс советизации Азербайджана. Кроме того, было выражено недовольство общества установлением советской власти в Азербайджане и подчеркнуты причины возникновения антисоветских восстаний. Кроме того, были описаны некоторые важные антисоветские восстания, произошедшие в различных регионах Азербайджана в 1920 году, и отмечены их последствия.

Anahtar Kelimeler

Советский Союз , Азербайджан , Советизация , Красная Армия , восстания

AZERBAYCAN’DA SOVYET YÖNETİMİNİN KURULMASI VE MEYDANA GELEN AYAKLANMALAR (1920)

Öz

Azerbaycan’ın Nisan 1920’de Bolşevikler tarafından ele geçirilmesiyle Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti’ne (ADC) son verildi. Bu tarihten itibaren Azerbaycan’da pek çok alanı kapsayan Sovyetleştirme politikalarını uygulamaya yönelik adımlar atıldı. İdari, askeri, yargı ve sosyo-ekonomik gibi farklı sahalarda önemli dönüşümler gerçekleşti. Özel mülkiyet kaldırıldı. Bir çok kurum kamulaştırıldı. Ulusal ordu tasfiye edildi. ADC döneminde varolan yargı kurumları ortadan kaldırılarak halk mahkemeleri kuruldu. Hatta bu mahkemelerde daha önce Azerbaycan’da iktidar olan yönetimlerin kanunlarına atıf yapılması dahi yasaklandı. Azerbaycan’ın pek çok yerinde Sovyet idari birimleri kuruldu. Dolayısıyla Azerbaycan’ın Sovyet hakimiyetine girmesiyle birlikte ülkede hızlı bir biçimde Sovyetleştirme politikaları uygulanmaya başlandı. Ancak bu politikaların hayata geçirilmesi halk üzerinde rahatsızlık yarattı. Çünkü Sovyetler tarafından alınan kararlarda ve hayata geçirilen uygulamalarda, toplumun yapısı dikkate alınmadı. Bununla birlikte Sovyet yönetiminin halka yönelik baskı uygulamaları ve Kızıl Ordu’nun sert ve keyfi davranışları da toplumun tepkisine yol açtı. Diğer yandan Sovyet yönetimi ve Ermenistan temsilcileri arasında Azerbaycan’daki bazı toprakların tartışmalı olduğuna dair fikir birliği içinde bulunmaları da halkta memnuniyetsizlik yarattı. Bütün bu gelişmeler, 1920’li yıllarda Azerbaycan’ın bir çok yerinde Sovyet karşıtı ayaklanmaların çıkmasına sebep oldu. Meydana gelen bazı ayaklanmalarda isyancılar, yer yer başarı sağlasa da Kızıl Ordu birlikleri isyanları sert bir biçimde bastırdı. Ayaklanmalar sırasında ve daha sonra Sovyet askeri birlikleri ve ceza organları tarafından binlerce kişi öldürüldü. Dolayısıyla Azerbaycan’da Sovyet hakimiyetinin başlamasıyla birlikte hayata geçirilen uygulamalar sonrasında meydana gelen ayaklanmaların sonucu Azerbaycan için adeta bir yıkım oldu. Çalışmada; Sovyet yönetiminin Azerbaycan’da hayata geçirdiği önemli uygulamalar incelenmiş olup Azerbaycan’ın Sovyetleştirilme süreci açıklanmaya çalışılmıştır. Bunun yanında Azerbaycan’da Sovyet hakimiyetinin tesis edilmeye başlanmasıyla toplumun duyduğu rahatsızlık ifade edilmiş ve Sovyet karşıtı ayaklanmaların çıkış sebepleri üzerinde durulmuştur. Bunlarla birlikte 1920’de Azerbaycan’ın farklı bölgelerinde meydana gelen Sovyet karşıtı bazı önemli ayaklanmalar anlatılarak sonuçlarına değinilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Sovyetler Birliği , Azerbaycan , Sovyetleştirme , Kızıl Ordu , ayaklanmalar

ESTABLISHMENT OF SOVIET RULE IN AZERBAIJAN AND THE REBELLIONS THAT OCCURRED (1920)

Öz

The Azerbaijan Democratic Republic came to an end when the Bolsheviks took control of Azerbaijan in April 1920. From that date on, steps were taken to implement Sovietization policies in various areas of Azerbaijan. Significant transformations occurred in various areas, including administrative, military, judicial, and socio-economic. Private property was abolished. Many institutions were nationalized. The national army was liquidated. The judicial institutions that existed during the Azerbaijan Democratic Republic were abolished, and people's courts were established in their place. In fact, it was forbidden for these courts to even refer to the laws of the administrations that had previously ruled Azerbaijan. Soviet administrative units were established in many parts of Azerbaijan. Therefore, with the Soviet rule in Azerbaijan, Sovietization policies were rapidly implemented in the country. However, the implementation of these policies caused discomfort among the people. Because the structure of the society was not taken into account in the decisions taken and the practices implemented by the Soviets. In addition, the oppressive practices of the Soviet administration against the people and the harsh and arbitrary behaviour of the Red Army also led to a reaction from society.
On the other hand, the consensus between the Soviet administration and the Armenian representatives that some lands in Azerbaijan were disputed also created dissatisfaction among the people. These developments led to anti-Soviet rebellions in many parts of Azerbaijan during the 1920s. Although the rebels were victorious in some of the uprisings, the Red Army units suppressed the rebellions harshly. Thousands of people were killed during the uprisings and later by Soviet military units and punitive organs. Therefore, the uprisings that took place after the practices implemented with the beginning of Soviet rule in Azerbaijan were a disaster for Azerbaijan. In this study, the important practices implemented by the Soviet administration in Azerbaijan were examined, and the process of Sovietization of Azerbaijan was tried to be explained. In addition, the discomfort felt by the society with the establishment of Soviet rule in Azerbaijan was expressed, and the reasons for the emergence of anti-Soviet rebellions were emphasized. Additionally, several significant anti-Soviet rebellions that occurred in various regions of Azerbaijan in 1920 were described, along with their outcomes.

Anahtar Kelimeler

Soviet Union , Azerbaijan , Sovietization , Red Army , uprisings

Kaynakça

• RGASPİ, F. 17, Op. 3, D. 29.
• RGASPİ, F. 558, Op. 1, D. 5559.
• Azerbaydjanskaya Demokratiçeskaya Respublika (1918-1920) Parlament (Stenografiçeskiye otçetı). Sost. D. P. Guliyev, L. M. Aliyev. Baku: İzdatelstvo Azerbaydjan, 1998.
• Dekretı Azrevkoma (1920–1921 gg.) sbornik dokumentov. Red. A. A. Paşayev, M. İ. Naydel. Baku: Azerbaydjanskoye gosudarstvennoye izdatelstvo, 1988.
• Direktivı glavnogo komandovaniya Krasnoy Armii (1917–1920) sbornik dokumentov. Red. G. A. Belov, A. V. Golubev, P. A. Jilin, D. İ. Kurtov, S. F. Nayda, S. N. Şişkin. Moskva: Voyennoye izdatelstvo ministerstva oboronı SSSR, 1969.
• Fatali Han Hoyskiy Jizn i deyatelnost (Dokumentı i materialı). Haz. A. Paşayev. Bakı: Azərbaycan nəşriyyatı, 1998.
• İnternatsionalnaya pomoş 11 Armii v borbe za pobedu Sovetskoy vlasti v Azerbaydjane. Dokumentı i materialı (1920–1921 gg.). Red. N. N. Azovtsyev. Baku: Azerbaydjanskoye gosudarstvennoye izdatelstvo, 1989.
• Kommunistiçeskaya partiya Azerbaydjana v rezolyutsiyah i reşeniyah syezdov, konferentsiy i plenumov TSK. Red. R. E. Mehtiyev, D. P. Guliyev, N. A. Abdurahmanov, YA. M. Kirsanov, A. A. Paşayev. C. 1 1920–1937. Baku: Azerbaydjanskoye gosudarstvennoye izdatelstvo, 1986.
• Lenin, V. İ. Polnoye Sobraniye Soçineniy. C. 40 Dekabr 1919-aprel 1920. Moskva: İzdatelstvo Politiçeskoy Literaturı, 1974.
• Lenin, V. İ. Polnoye Sobraniye Soçineniy. C. 41 May-noyabr 1920. Moskva: İzdatelstvo Politiçeskoy Literaturı, 1981.
• Lenin, V. İ. Polnoye Sobraniye Soçineniy. C. 51 Pisma İyul 1919-noyabr 1920. Moskva: İzdatelstvo Politiçeskoy Literaturı, 1970.
• Narimanov, Nariman. İzbrannıye proizvedeniya. C. 2 1918-1921. Baku: Azerneşr, 1989.
• Narimanov, Nariman. Pisma i nekotorıye dokumentı po karabahskomy voprosu. Red. Ramiz Mehtiyev. Baku: Nurlar, 2002.
• Pervıy Vseazerbaydjanskiy Syezd sovetov raboçih, krestyanskih, krasnoarmeyskih i matrosskih deputatov Stenografiçeskiy otçet. Baku: Tipografiya akademiçeskogo komiteta narkomprosa, 1922.
• Protokolı Zasedaniy Azrevkoma i Sovnarkoma ASSR (1920–1922 gg.). Red. A. A. Paşayev. Bakı: Çaşıoğlu nəşriyyatı, 2009.
• Resulzade, Mehmed Emin. Azerbaycan Cumhuriyeti (Keyfiyet-i teşekkülü ve şimdiki vaziyeti). Haz. Yavuz Akpınar, İrfan Murat Yıldırım. İstanbul: Azerbaycan Türkleri Kültür ve Dayanışma Derneği, 1990.
• Syezdı Sovetov v dokumentah (1917–1936). Red. M. P. Georgadze. C. 2 Syezdı Sovetov Sovetskih Sotsialistiçeskih Respublik sbornik dokumentov 1917–1922 gg. Moskva: Gosudarstvennoye izdatelstvo yuridiçeskoy literaturı, 1960.
• Agamaliyeva, N. A. “Aprelskiy perevorot v Baku i okkupatsiya XI armiyey RSFSR Azerbaydjana v 1920 g.” İstoriya Azerbaydjana s drevneyşih vremen do naçala XX veka. Red. İ. Aliyeva, 373–378. Baku: Elm, 1995.
• Agamaliyeva, N. A. “Provozglaşeniye Azerbaydjanskoy Demokratiçeskoy Respubliki.” İstoriya Azerbaydjana s drevneyşih vremen do naçala XX veka. Red. İ. Aliyeva, 350–373. Baku: Elm, 1995.
• Aliyeva, Feride. “1920-1922 Yıllarında Azerbaycan’da Sovyet Yönetimine Karşı İsyanlar (Rusya Devlet Askeri Arşiv Belgelerine Dayanarak).” XVIII. Türk Tarih Kongresi. Haz. Semiha Nurdan, Muhammed Özler, C. 6 (1-5 Eylül 2018): 593–603.
• Arslan, Betül. “I. Dünya Savaşı Esnasında Nargin Adası’nda Esir Türkler.” A. Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi 42 (2010): 283–305.
• “Azərbaycan Kommunist (Bolşeviklər) Partiyası (AK(b)P).” Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. Red. Yaqub Mahmudov, C. 1: 165–171. Bakı: Lider Nəşriyyat, 2004.
• Azərbaycan Tarixi aprel 1920-iyun 1941. Red. Cəmil Quliyev, C. 6. Bakı: Elm, 2008.
• “Çiçerin Georgiy Vasilyeviç.” Bolşaya Sovetskaya Entsiklopediya. Red. A. M. Prohorov, C. 29: 226. Moskva: İzdatelstvo Sovetskaya Entsiklopediya, 1978.
• Darabadi, Parvin. Voyenno-politiçeskaya istoriya Azerbaydjana (1917–1920 godı). Baku: İzdatelskiy dom Kavkaz, 2013.
• Əliyev, Paşa. Garabağ Bolşevikləri Sovet Hakimiyyətinin Gələbəsi Uğrunda Mubarizədə. Bakı: Azərnəşr, 1963.
• Guliyev, A. N. “Kommunistiçeskaya partiya Azerbaydjana.” Bolşaya Sovetskaya Entsiklopediya. Red. A. M. Prohorov, C. 1: 256–257. Moskva: İzdatelstvo Sovetskaya Entsiklopediya, 1970.
• Guseynov, İ. A. “Pobeda sotsialistiçeskoy revolyutsii v Azerbaydjane i obrazovaniye Azerbaydjanskoy SSR.” İstoriya Azerbaydjana, C. 3: 218–266. Baku: İzdatelstvo akademii nauk Azerbaydjanskoy SSR, 1963.
• Hasanli, Jamil. The Sovietization of Azerbaijan: the South Caucasus in the triangle of Russia, Turkey, and Iran, 1920–1922. Salt Lake City: The Unıversıty of Utah Press, 2018.
• “Xoyski Fətəli xan İsgəndər xan oğlu.” Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. Red. Yaqub Mahmudov, C. 2: 23–29. Bakı: Lider Nəşriyyat, 2005.
• İbişov, Fəzail. Azərbaycan kəndində sosial-siyasi proseslər (1920–1930). Bakı: Mutərcim, 1996.
• İbrahimli, F. F. & B. O. Əziz, “Azərbaycan 20-30-cu İllərdə.” Azərbaycan Tarixi XIX-XXI əsrin əvvəli. Red. A. Ə. Rzayev, 279–325. Bakı: Bakı Universiteti nəşriyyatı, 2010.
• İlkin, Gılman. Bakı və Bakılılar. Bakı: Zaman Nəşriyyatı, 1998.
• İsmailov, E. E. “Hanı Hoyskiye Materialı k rodoslovnoy i biografiyam.” İzvestiya Azerbaydjanskogo İstoriko-Rodoslovnogo Obşestva 4 (2003): 35–58.
• İsmailov, Eldar. Oçerki po istorii Azerbaydjana. Moskva: Flinta, 2010.
• İstoriya Gosudarstva i Prava Azerbaydjanskoy SSR (1920-1934 gg.). Red. M. S. Halafov, Z. M. Kasumov, A. Ş. Milman, İ. D. Salimov. Baku: İzdatelstvo Elm, 1973.
• İstoriya mejdunarodnogo kommunistiçeskogo dvijeniya. Red. V. G. Burov. Perevod s kitayskogo perevodçiki K. E. Kotsik, i dr. Moskva: İzdatelstvo Ves Mir, 2016.
• Kadişev, A. B. İntervenitsiya i grajdanskaya voyna v Zakavkaze. Moskva: Voyennoye izdatelstvo ministerstva oboronı soyuza SSR, 1960.
• Kazemzade, Firuz. Borba za Zakavkaze (1917–1921). Çev. A. Umayevoy. Stokgolm: SA-SS Press, 2010.
• “Kirov Sergey Mironoviç.” Bolşaya Sovetskaya Entsiklopediya. Red. A. M. Prohorov. C. 12: 183–184. Moskva: İzdatelstvo Sovetskaya Entsiklopediya, 1973.
• “Kommunistiçeskaya Partiya Sovetskogo Soyuza.” Bolşaya Sovetskaya Entsiklopediya. Red. A. M. Prohorov, C. 12: 544–561. Moskva: İzdatelstvo Sovetskaya Entsiklopediya, 1973.
• Qaffarov, Tahir. Azərbaycan Tarixi (1920–1991). Bakı: Mütərcim, 1999.
• Qasımlı, Musa. Azerbaycan Türklerinin Milli Mücadele Tarihi (1920–1945). Çev. Ekber N. Necef. İstanbul: Kaknüs Yayınları, 2006.
• “Levandovskiy Mihail Karloviç.” Bolşaya Sovetskaya Entsiklopediya. Red. A. M. Prohorov, C. 14: 233. Moskva: İzdatelstvo Sovetskaya Entsiklopediya, 1973.
• “M. H. Hacıyev.” Azerbaycanda Sovet hakimiyyəti ugrunda fəal mubarizlər. Red. R. Huseynov. Bakı: Azərbaycan Dovlət Nəşriyyatı, 1958.
• Mamedova, Gyunel. “Vliyaniye razdorov v rukovodstve Azerbaydjanskoy Sovetskoy Sotsialistiçeskoy Respubliki v 1920-h godah i ih vliyaniye na politiko-ekonomiçeskuyu jizn stranı.” Traektoria Nauki 7/4 (2021): 5001–5013.
• Mamedova, Ş. “Antisovetskiye vıstupleniya v Azerbaydjane v 1920–1930-e gg.” Voprosı istorii, 3 (Mart 2012): 148–153.
• Mamedova, Şalala. İnterpretatsiya totalitarizma Stalinizm v Azerbaydjane 1920–1930 gg. Baku: İzdatelstvo Adiloglı, 2004.
• Məmmədov, Çingiz. Azərbaycanın siyasi tarixi (XIX–XX əsrlər). Bakı: Avropa nəşriyyatı, 2006.
• “Müsavat.” Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. Red. Yaqub Mahmudov, C. 2: 222–227. Bakı: Lider Nəşriyyat, 2004.
• Nazarli, Aziza. “Vosstaniya Azerbaydjanskogo Naroda Protiv Sovetskoy Okkupatsii (1920-1921).” Social sciences 2 (2023): 46–55.
• Nazarli, Aziza. XI Krasnaya Armiya v Severnom Azerbaydjane: okkupatsiya, raspravı, besçinstva. Baku: Elm və Təhsil, 2014.
• “Nərimanov Nəriman Nəcəf oğlu.” Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. Red. Yaqub Mahmudov, C. 2: 258–265. Bakı: Lider Nəşriyyat, 2005.
• Niftaliyev, İlgar. Azerbaydjanskaya SSR v ekspansionistskih planah armyan (20-ye godı XX veka). Baku: Təhsil, 2010.
• Oçerki istorii Kommunistiçeskoy partii Azerbaydjana. Red. M. S. İskenderova. Baku: Azerbaydjanskoye gosudarstvennoye izdatelstvo, 1963.
• Oruclu, Məryəm. Azərbaycan’da və Mühacirətdə Müsavat Partiyasının Fəaliyyəti (1911–1992). Bakı: Azərnəşr, 2001.
• Sarıahmetoğlu, Nesrin. Mücadeleye Adanan Hayat: Neriman Nerimanov. İstanbul: Yeditepe Yayınevi, 2012.
• Süleymanov, Mehman. Azərbaycan Ordusu (1918–1920). Bakı: Hərbi Nəşriyyat, 1998.
• Süleymanov, Mehman. Azərbaycanın hərb tarixi Sovet dövrü. C. 1 (1920–1922). Tehran: Firuzan, 2011.
• Tokarjevskiy, E. A. “Azerbaydjanskaya SSR v period vosstanovleniya narodnogo hozyaystva (1921–1925 gg.).” İstoriya Azerbaydjana. C. 3, 267–338. Baku: İzdatelstvo akademii nauk Azerbaydjanskoy SSR, 1963.
• “Tov. Lenin o sobıtiyah v Polşe i Baku.” Pravda 92 (30 aprelya 1920): 1–2.
• Yakublu, Nəsiman. Musavat partiyasının tarixi. Bakı: Ay-Ulduz nəşriyyatı, 1997.
• Yölkina, S. İ. “Ordjonikidze Grigoriy Konstantinoviç (Sergo)”. Bolşaya Sovetskaya Entsiklopediya. Red. A. M. Prohorov, C. 28: 494–495. Moskva: İzdatelstvo Sovetskaya Entsiklopediya, 1974.
• “Zaqatalada Antisovet Üsyanı (1920).” Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Ensiklopediyası. Red. Yaqub Mahmudov, C. 2: 452–455. Bakı: Lider Nəşriyyat, 2005.