SOVYET-AFGAN SAVAŞI: RUS TOPLUMSAL HAFIZASINDA DEĞİŞİM VE MEDYANIN ROLÜ

Yıl 2025, Sayı: 14, 245 - 269, 31.12.2025

İbrahim Fevzi Güven , Yusuf Mehmet Akay

https://doi.org/10.48068/rusad.1720951

Öz

Bu çalışmada, Sovyetler Birliği/Rusya içinde toplumsal travmaya dönüşen Afgan Savaşı’nın Rus toplumsal hafızasında ve savaş gazilerinin gözünde nasıl bir yere sahip olduğu incelenmiştir. Kavramsal çerçeve olarak sosyal temsiller ve toplumsal hafıza gibi kavramlar kullanılmıştır. Sosyal temsiller, bir topluluğa ait bireylerin, soyut ve çoğu zaman karmaşık sosyal dünyayı anlamlandırmak için birlikte inşa ettikleri ortak görüş, bilgi, sembol ve anlamlardır. Toplumsal hafıza ise, bir toplumun geçmişe dair ortak tutum ve davranışlara sahip olabilmesini sağlayan duygu, düşünce ve değerler bütünü, diğer bir ifadeyle toplum içindeki bireyler tarafından paylaşılan ortak hatırlama veya unutma biçimleri olarak tanımlanabilir. Çalışmanın amacı, Sovyetler Birliği için Soğuk Savaşın en zorlu dönemlerinden olan Afgan Savaşı’na katılan Sovyet askerlerinin savaş dönemini ve savaş sonrasını nasıl hatırladığı ve anlamlandırdığının keşfedilmesidir. Bunun yanında, savaşın medya, sinema ve resmi söylem aracılığıyla hatırlanış biçimlerinin savaş gazilerinin bireysel hafızaları ile kesiştiği ya da çatıştığı noktalar ele alınmıştır. Çalışmada nitel betimsel araştırma desenine başvurulmuştur. Veri toplama aracı olarak Rusların Afgan Savaşı’na ilişkin bakış açısını ve görüşlerini yansıtan filmler ve belgeseller gibi görsel belgelerden, savaşa katılmış Rus askerlerin anılarından ve savaşa dair diğer yazılı belgelerden yararlanılmıştır. Toplanan veriler betimsel analize tabi tutulmuş, Afgan Savaşı’nın Rus toplumsal hafızasındaki yeri sinema filmleri ve siyasi seçkinlerin söylemleri çerçevesinde, savaş gazilerinin savaşa dair algı ve düşünceleri ise gazilerle yapılan görüşmeleri içeren ikincil kaynaklar üzerinden analiz edilmiştir. Çalışmanın bulguları, ulusların geçmişinde yer alan travmatik olayların toplumsal hafızada temsil ediliş biçimleri ve bu olayları bizzat deneyimleyenlerin hatırlama biçimleri ile sinema ve medya gibi kanallar aracılığıyla oluşan hafızanın benzerlik ve farklılıkları hakkında oluşan literatüre önemli bir katkı sunma potansiyeli taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler

Rusya , Sovyet-Afgan Savaşı , Toplumsal Hafıza , Sosyal Temsiller , Sinema , Savaş Gazileri

THE SOVIET–AFGHAN WAR: CHANGE IN RUSSIAN COLLECTIVE MEMORY AND THE ROLE OF MEDIA

Öz

This study examines the position of the Afghan War, a significant societal trauma for the Soviet Union/Russia, in the context of Russian social memory and the perspective of war veterans. The conceptual framework is grounded in the concepts of social representations and social memory. Social representations are shared views, knowledge, symbols, and meanings that individuals within a community construct together to make sense of the abstract and often complex social world. Social memory, on the other hand, can be defined as the set of emotions, thoughts, and values that enable a society to have common attitudes and behaviours toward the past, or in other words, the shared forms of remembrance or forgetting among individuals within a society. This study aims to explore how Soviet soldiers who participated in the Afghan War, one of the most challenging periods of the Cold War for the Soviet Union, remember and make sense of the war period and its aftermath. Furthermore, the study examined how the war was represented in the media, movies, and official discourse, and how these representations intersected or contrasted with the personal memories of war veterans. A qualitative descriptive research design was utilized. The data collection process involved analyzing visual documents, including movies and documentaries, which provided insights into the Russian perspective and views on the Afghan War. Additionally, the analysis encompassed the memoirs of Russian soldiers who participated in the war, as well as other written documents related to the war. The collected data were then subjected to a descriptive analysis. The study examined the representation of the Afghan War in Russian social memory, investigating its portrayal in movies and the discourse of political elites. It also analyzed the perceptions and thoughts of war veterans regarding the war, utilizing secondary sources that included interviews with veterans. The findings have the potential to make a significant contribution to the existing literature on how traumatic events in a nation’s past are represented in social memory, how those who experienced these events firsthand recall them, and the similarities and differences between memories formed through channels such as cinema and media.

Anahtar Kelimeler

Russia , Soviet-Afghan War , Social Memory , Social Representations , Cinema , War Veterans

СОВЕТСКО-АФГАНСКАЯ ВОЙНА: ИЗМЕНЕНИЯ В РОССИЙСКОЙ КОЛЛЕКТИВНОЙ ПАМЯТИ И РОЛЬ СРЕДСТВ МАССОВОЙ ИНФОРМАЦИИ

Öz

В данном исследовании рассматривается, какое место занимает Афганская война — одно из национальных травматических событий Советского Союза / России — в российской социальной памяти и в восприятии ветеранов войны. В качестве концептуальной основы использованы такие понятия, как социальные представления и социальная память. Социальные представления — это совокупность общих взглядов, знаний, символов и значений, совместно конструируемых членами определённого сообщества для осмысления абстрактного и зачастую сложного социального мира. Социальная память может быть определена как совокупность чувств, мыслей и ценностей, позволяющая обществу формировать общее отношение и поведение по отношению к прошлому, другими словами — как формы совместного вспоминания или забвения, разделяемые членами общества. Целью исследования является выявление того, как советские солдаты, участвовавшие в Афганской войне — одной из самых трудных кампаний периода Холодной войны для СССР, — вспоминают и осмысляют как саму войну, так и послевоенный период. Помимо этого, в исследовании рассматриваются точки соприкосновения и расхождения между официальными способами мемориализации войны — через СМИ, кино и официальную риторику — и индивидуальными воспоминаниями ветеранов. Исследование построено на качественном описательном дизайне. В качестве инструментов сбора данных использовались визуальные материалы, такие как фильмы и документальные ленты, отражающие взгляды россиян на Афганскую войну, а также воспоминания российских солдат, участвовавших в боевых действиях, и другие письменные источники. Собранные данные были подвергнуты описательному анализу: место Афганской войны в российской социальной памяти анализировалось на основе художественных фильмов и заявлений политических элит, тогда как восприятие войны ветеранами изучалось через вторичные источники, включающие интервью с ними. Результаты исследования обладают потенциалом внести важный вклад в литературу, посвящённую различиям и сходствам между формами социальной памяти о травматических событиях прошлого и личными воспоминаниями непосредственных участников этих событий, а также в исследования, касающиеся роли кино и медиа в формировании общественной памяти.

Anahtar Kelimeler

Россия , Советско-афганская война , социальная память , социальные представления , кино , ветераны войны

Kaynakça

• Ackermann, Felix & Michael Galbas. “Back from Afghanistan: Experiences of Soviet Afghan War Veterans in Transnational Perspective.” Journal of Soviet and Post-Soviet Politics and Society 1/2 (2015): 1–17.
• Akay, Yusuf Mehmet. Soğuk Savaş Döneminde Hollywood. Konya: NEU Press, 2024.
• Aleksievič, Svjatlana. Zinky Boys: Soviet Voices from the Afghanistan War. Çev. Julia Whitby & Robin Whitby. New York: W. W. Norton & Company, 1992.
• Atik, Abdulkadir & Şeyma Bilginer Erdoğan. “Toplumsal Bellek ve Medya.” Atatürk İletişim Dergisi 6 (2014): 1–16.
• Ayton, Darshini, Tess Tsindos, & Danielle Berkovic. Qualitative Research: A Practical Guide for Health and Social Care Researchers and Practitioners. Open Textbook Library. Melbourne: Monash University, 2023.
• Balabanov, Aleksey. Gruz 200. Rusya: Nashe Kino, 2007.
• Bauman, Zygmunt. Memories of Class: The Pre-History and After-Life of Class. New York: Routledge, 2010.
• Bondarchuk. 9 rota. Rusya: Gemini Film, 2005.
• Bortko, Vladimir. Afgansky izlam. Rusya: Lenfilm Studio, 1992 .
• Carter, Sean & Klaus Dodds. Uluslararası Politika ve Film: Mekân, Vizyon, Güç. İstanbul: Matbuat Yayın Grubu, 2014.
• Cirhinlioğlu, Fatma Gül, Vezir Aktaş & Bengi Öner Özkan. “Sosyal Temsil Kuramına Genel Bir Bakış.” Cumhuriyet Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi 30/2 (2006): 163–174.
• Eisenstein, Sergei. Bronenocets “Palomkin.” SSCB: Goskino, 1925.
• Foucault, Michel. Language, Counter-Memory, Practice: Selected Essays and Interviews. Ed. Donald F. Bouchard. Ithaca, NY: Cornell University Press, 1977.
• Gai, David & Vladimir Snegirev. Vtorzhenie: Neizvestnye Stranitsy Neobiavlennoi Voiny. Moskova: SP IKPA, 1991.
• Galbas, Michael. “‘Our Pain and Our Glory’: Social Strategies of Legitimization and Functionalization of the Soviet–Afghan War in the Russian Federation.” Journal of Soviet and Post-Soviet Politics and Society 1/2 (2015): 91–132.
• Galeotti, Mark. Afghanistan: The Last Soviet Union’s War. Londra: Frank Cass, 1996.
• Gandomi, J. “Lessons from the Soviet Occupation in Afghanistan for the United States and NATO.” Journal of Public and International Affairs 19 (2008): 51–68.
• Gompert, David C., Hans Binnendijk, & Bonny Lin. Blinders, Blunders, and Wars. What America and China Can Learn. California: RAND 2014.
• Halbwachs, Maurice. Kolektif Hafıza. Çev. Banu Barış. Ankara: Heretik Yayınları, 2017.
• Han, Ahmet K. “Sovyet İşgali ve Sürekli Özgürlük: Afganistan’da Süpergüç Müdahalelerinin Uluslararası Sisteme Etkileri Üzerine Karşılaştırmalı Bir Jeopolitik İnceleme.” Ortadoğu Etütleri 2/2 (2016): 57–96.
• James, David & Rick Berg. “College Course File: Representing the Vietnam War.” Journal of Film and Video 41/4 (1989): 60–74.
• Johnson, Vida. “Thaw’dan Sonra Rusya.” Dünya Sinema Tarihi içinde, ed. Geoffrey Nowell-Smith, 722–734. İstanbul: Kabalcı Yayınları, 2008.
• Karaaslan, Faruk. Toplumsal Hafıza: Hatırlamanın ve Unutmanın Sosyolojisi. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2019.
• Kim, Hyejin, Justine S. Sefcik & Christine Bradway. “Characteristics of Qualitative Descriptive Studies: A Systematic Review.” Research in Nursing & Health 40/1 (2017): 23–42.
• Konovalov, Valerii. “Legacy of the Afghan War: Some Statistics.” Report on the USSR. Radio Liberty, 1989.
• Kulish, Savva. Mörtvıy Sezon. SSCB: Lenfilm – Vtoroe Tvorcheskoe Obedinenie, 1968.
• Kuznetsov, Georgiy. Gruz 300. SSCB: Sverdlovskaya Kinostudiya, 1990.
• Misztal, Barbara A. Theories of Social Remembering. Philadelphia: Open University Press, 2003.
• Moscovici, Serge. “Notes towards a Description of Social Representations.” European Journal of Social Psychology 18/3 (1988): 211–250.
• Moscovici, Serge. “The Phenomenon of Social Representations.” Social Representations içinde, ed. Robert M. Farr and Serge Moscovici, 3–69. Cambridge: Cambridge University Press, 1984.
• Myers, Holly. “Svetlana Aleksievich’s Changing Narrative of the Soviet–Afghan War in Zinky Boys.” Canadian Slavonic Papers 59/3–4 (2017): 330–354.
• Nora, Pierre. Hafıza Mekanları. Çev. Mehmet Emin Özcan. Ankara: Dost Kitabevi Yayınları, 2006.
• Nora, Pierre. Realms of Memory: The Construction of the French Past. Edited by Lawrence D. Kritzman. Çev. Arthur Goldhammer. New York: Columbia University Press, 1996.
• Oushakine, Serguei Alex. The Patriotism of Despair: Nation, War, and Loss in Russia. Ithaca, NY: Cornell University Press, 2009.
• Podnieks, Juris. Vai viegli but jaunam? SSCB: Polfilm, 1986.
• Ro’i, Yaacov. “The Varied Reintegration of Afghan War Veterans in Their Home Society.” Journal of Soviet and Post-Soviet Politics and Society 1/2 (2015): 19–56.
• Rubinstein, Alvin Z. “The Soviet Withdrawal from Afghanistan.” Current History 87/531 (1988): 333–340.
• Ryan, Michael & Douglas Kellner. Politik Kamera: Çağdaş Hollywood Sinemasının İdeolojisi ve Politikası. Çev. Elif Özsayar. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2010.
• Saikal, Amin. “Islamism, the Iranian Revolution, and the Soviet Invasion of Afghanistan.” The Cambridge History of the Cold War: Volume III: Endings içinde, ed. Melvyn P. Leffler & Odd Arne Westad, 112–134. Cambridge: Cambridge University Press, 2010.
• Sandelowski, Margarete. “What’s in a Name? Qualitative Description Revisited.” Research in Nursing & Health 33/1 (2010): 77–84.
• Schudson, Michael. “Dynamics of Distortion in Collective Memory.” Memory Distortion: How Minds, Brains, and Societies Reconstruct the Past içinde, ed. Daniel L. Schacter, 346–364. Cambridge; London: Harvard University Press, 1995.
• Sümer, Gültekin. Soğuk Savaş Tarihi. İstanbul: Doruk Yayınları, 2021.
• Tyagunov, Nikita. Hora. SSCB: Nox Film, 1991.
• Verovšek, Peter J. “Collective Memory, Politics, and the Influence of the Past: The Politics of Memory as a Research Paradigm.” Politics, Groups, and Identities 4/3 (2016): 529–543.
• Wagner, Wolfgang, Gerard Duveen, Robert Farr, Sandra Jovchelovitch, Fabio Lorenzi‐Cioldi, Ivana Marková, and Diana Rose. “Theory and Method of Social Representations.” Asian Journal of Social Psychology 2/1 (1999): 95–125.
• Westad, Odd Arne. “Afghanistan: Perspectives on the Soviet War.” Bulletin of Peace Proposals 20/3 (November 12, 1989): 281–293.
• “Аfganskaya Voyna 1979-1989 gg.” Levada-Center, 2014. Erişim 30.05.2025. https://www.levada.ru/2014/02/13/afganskaya-vojna-1979-1989-gg/.
• “Afganskiy Sindrom.” Grazhdanskaia Oborona. Erişim 21.05.2025. https://www.gr-oborona.ru/texts/1056965230.html#ixzz3XAFaDllH.
• AFP. “Russia Seeks to Vindicate Afghan War, 30 Years after Pullout.” France 24, 2019. Erişim 30.05.2025. https://www.france24.com/en/20190212-russia-seeks-vindicate-afghan-war-30-years-after-pullout.
• Carroll, Oliver. “Thirty Years on, Soviet War in Afghanistan Continues to Divide Russia.” Indipendent, 2019. Erişim 10.05.2025. https://www.independent.co.uk/news/world/europe/soviet-afghanistan-war-russia-30-years-impact-defeat-invasion-deaths-a8781501.html.
• Luxmoore, Matthew. “30 Years Later, Russia Aims To Rewrite The Soviet War In Afghanistan.” RFE/RL, 2019. Erişim 30.05.2025. https://www.rferl.org/a/years-later-russia-aims-to-rewrite-the-soviet-war-in-afghanistan/29772557.html.
• Reagan, Ronald. “Remarks and a Question-and-Answer Session With Regional Editors and Broadcasters.” reaganlibrary.gov, 1985. Erişim 11.06.2025. https://www.reaganlibrary.gov/archives/speech/remarks-and-question-and-answer-session-regional-editors-and-broadcasters-1.
• “Savaşın İzleri – Afganistan’daki Sovyetler.” Al Jazeera Turk, 2014. Erişim 20.05.2025. https://www.youtube.com/watch?v=sEGLLXtED_E.