RUS HÂKİMİYETİNE KARŞI KÜÇÜK CÜZ KAZAKLARININ İLK TOPLUMSAL DİRENİŞİ: SIRIM DATOV İSYANI (1783–1797)

Yıl 2025, Sayı: 14, 37 - 67, 31.12.2025

Hadi Ava

https://doi.org/10.48068/rusad.1731882

Öz

Bu çalışma, XVIII. yüzyılın son çeyreğinde Kazak bozkırlarında gerçekleşen ve Rus tahakkümüne karşı yönelmiş ilk büyük direniş hareketlerinden biri olan Sırım Datov isyanını tarihsel, siyasal ve toplumsal boyutlarıyla ele almaktadır. Küçük Cüz Hanı Nurali’nin Rus yönetimiyle geliştirdiği bağımlı ilişki, hanlık kurumunun meşruiyetini zayıflatmış ve bu durum, geleneksel otorite yapısına bağlı “biy” (hakem/yargıç) ve “batır” (savaşçı) öncülüğünde kitlesel bir direnişin zeminini hazırlamıştır. Rus Çarlığı’nın Türkistan yönündeki yayılma siyaseti kapsamında artan ekonomik ve toplumsal baskılar, yerel halkın tepkisini derinleştirerek direnişi kaçınılmaz hâle getirmiştir. Bu süreçte Sırım Datov, hem halkın bağımsızlık taleplerini dile getirmiş hem de Rus egemenliğine karşı silahlı bir isyana önderlik etmiştir. Çalışma, Rus arşiv belgeleri, resmi yazışmalar ve döneme ait literatür üzerinden tarihsel analiz yöntemiyle yürütülmüştür. Hanlık yapısının çözülme süreci, Rusların askerî-idari reformları ve yerel halkın bu reformlara karşı geliştirdiği tepkiler, karşılaştırmalı bir perspektifle ele alınmıştır. Özellikle İgelstrom öncülüğünde uygulamaya konulan reformların, hanlık sisteminin tasfiye edilmesini ve yerine maaşlı yerel yöneticilerin atanmasını öngörmesi, isyanın seyrini ve Datov’un konumunu belirleyici ölçüde etkilemiştir. Datov’un önderliğindeki bu tarihi isyan, Kazak halkının bağımsızlık mücadelesinde tarihsel bir dönüm noktası teşkil etmiştir. İsyanın bastırılmasına rağmen, Datov’un mirası, Kazak halkı için bir bağımsızlık mücadelesinin simgesi olarak yaşamaya devam etmiş ve sonraki nesillerin direniş ruhuna ilham kaynağı olmaya devam etmiştir. Bu makale, Sırım Datov’un yalnızca bir askerî lider değil, aynı zamanda toplumsal meşruiyet taşıyan bir siyasal figür olarak nasıl yükseldiğini ve Kazak geleneksel yapısının idarî ve askerî baskı karşısında nasıl yeniden örgütlendiğini ortaya koymaya çalışmıştır. Literatürde genellikle yüzeysel biçimde ele alınan bu ilk toplumsal direniş, burada çok boyutlu bir çerçevede ele alınarak alana katkı sunulması hedeflenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Rus Çarlığı , Kazak , Küçük Cüz , Nuralı Han , Sırım Datov

THE FIRST SOCIAL RESISTANCE OF THE MIDDLE ZHUZ KAZAKHS AGAINST RUSSIAN DOMINATION: THE REBELLION OF SYRYM DATOV (1783–1797)

Öz

This study examines the historical, political, and social dimensions of the Sırım Datov uprising, one of the first significant resistance movements against Russian rule in the Kazakh steppes in the late 18th century. The dependent relationship developed by Middle Juz Khan Nurali with the Russian administration weakened the legitimacy of the khanate institution, paving the way for mass resistance led by ‘biy’ (arbitrator/judge) and ‘batır’ (warrior) figures tied to the traditional authority structure. Increasing economic and social pressures, within the framework of the Russian Tsardom’s expansionist policy towards Turkistan, deepened the local population’s reaction and made resistance inevitable. During this process, Sırım Datov both voiced the people’s demands for independence and led an armed uprising against Russian rule. The study employed historical analysis methods, utilising Russian archival documents, official correspondence, and literature from the relevant period. The process of the dissolution of the khanate structure, the Russian military-administrative reforms, and the reactions of the local population to these reforms were examined from a comparative perspective. In particular, the reforms implemented under Igelstrom’s leadership, which envisaged the liquidation of the khanate system and the appointment of salaried local administrators in its place, had a decisive impact on the course of the uprising and Datov’s position. This historic uprising led by Datov marked a turning point in the Kazakh people’s struggle for independence. Despite the suppression of the uprising, Datov’s legacy continued to live on as a symbol of the Kazakh people’s struggle for independence, inspiring the spirit of resistance in subsequent generations. This article attempts to reveal how Sırım Datov rose not only as a military leader but also as a political figure with social legitimacy, and how the traditional Kazakh structure was reorganised in the face of administrative and military pressure. This first social resistance, which is generally treated superficially in the literature, is examined here in a multidimensional framework to contribute to the field.

Anahtar Kelimeler

Russian Tsardom , Kazakh , Middle Juz , Khan Nurali , Sırım Datov

ПЕРВОЕ ОБЩЕСТВЕННОЕ СОПРОТИВЛЕНИЕ МЛАДШЕГО ЖУЗА РУССКОМУ ГОСПОДСТВУ: ВОССТАНИЕ СЫРЫМА ДАТОВА (1783–1797)

Öz

Данная работа посвящена историческим, политическим и социальным аспектам восстания Сирыма Датова, одного из первых крупных движений сопротивления российскому господству, произошедшего в последней четверти XVIII века в казахских степях. Зависимые отношения, которые Mладший жуз, хан Нуралы установил с российской администрацией, ослабили легитимность ханства, что подготовило почву для массового сопротивления под руководством биев и батыров-представителей традиционной структуры власти. Усиление экономического и социального давления в рамках политики экспансии Российского царства в казахские степи и Приуралье углубило реакцию местного населения и сделало сопротивление неизбежным. В ходе этого процесса Сирим Датов не только выражал требования народа о сохранении автономии, но и возглавил вооруженное восстание против российского господства. Работа была проведена с использованием метода исторического анализа на основе российских архивных документов, официальной переписки и литературы того периода. Процесс распада ханства, военно-административные реформы русских и реакция местного населения на эти реформы были рассмотрены в сравнительной перспективе. В частности, реформы, проводимые под руководством Игельстрома, которые предусматривали ликвидацию ханства и назначение на его место местных чиновников, получающих жалованье, оказали решающее влияние на ход восстания и положение Датова. Это восстание под руководством Датова стало историческим поворотным моментом в борьбе казахского народа за независимость. Несмотря на подавление восстания, наследие Датова продолжало жить как символ борьбы казахского народа за независимость и оставалось источником вдохновения для духа сопротивления последующих поколений. В работе анализируется попытка показать, как Сирим Датов стал не только военным лидером, но и политической фигурой, обладающей общественной легитимностью, и как казахская традиционная структура была реорганизована в условиях административного и военного давления. Это одно из первых общественных сопротивлений, которое в литературе обычно рассматривается поверхностно, здесь рассматривается в многомерном контексте с целью внести вклад в данную область.

Anahtar Kelimeler

Русское Царство , Kазаки , Младший жуз , Нурали Xaн , Сирим Датов

Kaynakça

• AVPRİ, F. 122, Op. 122/3, 1792 god, D. 1, L. 1.
• AVPRİ, F. 122, 1749 god, D. 5, L. 1–4.
• AVPRİ, F. 122, 1750 god, D. 3, L. 10-14.
• AVPRİ, F. 122, 1754 god, D. 4, L. 23-24.
• AVPRİ, F. 122, Op. 122/3, 1785 god, D. 8, L. 16 ob-15 ob.
• AVPRİ, F. 122, Op. 122/3, 1785 god, D. 8, L. 71 ob.
• AVPRİ, F. 122, Op. 122/3, 1785 god, D. 1, L. 49.
• AVPRİ, F. 122, Op. 122/3, 1785 god, D. 8, L. 74.
• AVPRİ, F. 122, Op. 122/3, 1798 god, D. 1, L. 43ob.
• AVPRİ, F. 122, Op. 122/3, 1798 god, D. 1, L. 7ob.
• AVPRİ, F. 122, Op. 2, 1785-1787 god, D. 41-61, L. 39-41.
• AVPRİ, F. Kirgiz-kaysatskie dela, 1785 god, D. 2, L. 2 ob.
• AVPRİ, F. Kirgiz-kaysatskie dela, 1762-1775 god, D. 2, L. 2.
• GAOO, F. 5, Op. 1, D. 12, L. 1.
• GAOO, F. 54, Op. 1, D. 14, L. 2.
• RGİA, F. 1291, Op. 81, D. 52a, L. 132.
• İstoriya Kazahskoy SSR (s drevneyşih vremen do naşih dney) v Pyati Tomah. Red. Akai Nusupbekovic Nusupbekov. Alma-Ata: İzdatelstvo “Nauka” KazSSR, 1977.
• İstoriya Kazahskoy SSR. Red. M. O. Auezov i dr. Alma-Ata: İzdatelstvo Akademii Nauk Kazahskoy SSR, 1957.
• İstoriya Kazahstana (s drevneyşih vremen do naşih dney) v 4- h Tomah. Red. Abdilhan Prmanov. Almatı: Atamura, 2010.
• İstoriya Kazahstana v russkih istoçnikah v XVI-XX vekov Jurnalı i slujebnıe zapiski diplomata A. I. Tevkeleva po istorii i etnografii Kazahstana (1731–1759 gg.). Red. İmangali Nurgalieviç Tasmagambetov, sost. İrina Viktorovna Yerofeyeva. Almatı: Dayk-Press, 2005.
• İstoriya Kazahstana v Russkih İstoçnikah XVI–XX vekov Pervıe İstoriko-etnografiçeskie Op.aniya Kazahskih Zemel Pervaya Polovina XIX veka. Sost. İrina Viktorovna Yerofeyeva & Bolat Tajibayulı Janaev. Almatı: Dayk-Press, 2007.
• Kazahsko-Russkie Otnoşeniya v XVI-XVIII vekah (Sbornik dokumentov i materialov). Sost. Fthu Bayan Nurlı Gayanoviç Kireev & Georgiy İvanoviç Semenyuk. Alma-Ata; İzdatelstvo Akademiya Nauk Kazahskoy SSR, 1961.
• Materialı po İstorii Kazahskoy SSR (1785–1828 gg.). Red. Vladimir İvanoviç Lebedev. Moskva-Leningrad: İzdatelstvo Akademi Nauk SSSR, 1940.
• Materialı po İstorii Politiçeskogo Stroya Kazahstana (so vremeni prisoedineniya Kazahstana k Rossii do Velikoy Oktyabrskoy sotsialistiçeskoy revolyutsii). Sost. Margarita Genrihovna Maseviç. Alma-Ata: İzdatelstvo Akademii Nauk Kazahskoy SSR, 1960.
• Artıkbayev, Jambıl O. İstoriya Kazahstana. Almatı: Kazak Universiteti, 2006.
• Asfendiyarov, Sancar J. İstoriya Kazahstana. Almatı: Sanat, 1998.
• Ava, Hadi. “Orenburg Genel Valiliği İdaresinde Kazak Ordaları ( 1744-1881).” Yayımlanmamış Doktora Tezi, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, 2022.
• Bodger, Alan. “The Kazakhs and The Pugachev Uprısıng in Russıa 1773–1775.” In Papers on Inner Asia No. 11. Edited by Yuri Bregel, 1–42. Indiana-Bloomington: Indiana University Research Institute for Inner Asian Studies, 1988.
• Çatıbekova K. K. “Antikolonialnaya Borba Kazahov v XVIII v.” Nauka i Novıe Tehnologii 3 (2012): 172–175.
• Devlet, Nadir. Rusya Türklerinin Milli Mücadele Tarihi (1905-1917). Ankara: TTK, 2014.
• Dobrosmıslov, Aleksandr İ. Turgayskaya Oblast İstoriçeskiy Oçerk. Orenburg: Tipografiya F. B. Saçkova, 1900.
• Doğan, Orhan & Hadi Ava. “Geleneksel Kazak Toplumunda Biy Mahkemeleri (XVIII–XIX. Yüzyıllar).” Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 19/2 (2022): 761–775.
• Doğan, Orhan & Erdoğan, Aysel. Batı Türkistan Hanlıkları (Kuruluştan Yıkılışa). Ankara: Berikan Yayınevi, 2017.
• Doğan, Orhan. “Çarlık Rusya’sının Türkistan (Orta Asya) Siyaseti İle İlgili Önemli Bir Belge.” Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 11 (2004): 287–302.
• Doğan, Orhan. Kazak Hanlığı’nın Çarlık Rusyası ve Cungarlarla İlişkileri (Rus ve Kazak Kaynaklarına Göre). Ankara: TTK, 2021.
• Duğlat, Mirza Haydar. Tarih-i Reşidi Geride Bıraktıklarımızın Hikâyesi. Çev. Osman Karatay. İstanbul: Selenge Yayınları 2019.
• Erdoğan, Aysel. “Kazak Türklerinde İdari Yapı.” Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 16/2 (2019): 592–612.
• Hayit, Baymirza. Türkistan Devletlerinin Milli Mücadele Tarihi. Ankara: TTK, 1995.
• Hekimoğlu, Vecihi. S. F. 18. ve 19. Yüzyıllarda Kazak Türkleri Rus İşgali ve Ulusal Bağımsızlık Mücadelesi. Ankara: Nobel Yayınları, 2018.
• Kara, Füsun & Haykır, Yavuz. “Rus Kolonizayonuna Karşı Kazak Mukavemeti.” Turkish Studies 9/4 (2014): 619–629.
• Kara, Gülnar. “19. Yüzyılda Çarlık Rusyası’nın Kazak Jüzlerinde Gerçekleştirdiği İdarî Reformlar ve Neticeleri.” Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi 3/6 (2021), 373–384.
• Kasımbayev, Januzak. Gosudarstvennıe Deyateli Kazahskih Hanstv (XVIII v.). Almatı: Bіlіm, 1999.
• Khodarkovsky, Michael. Türkistan ve Avrasya Steplerinde Rus Yayılmacılığı-Bir Sömürge İmparatorluğunun Oluşumu (1500-1800). Çev. M. Akif Koç. İstanbul: Selenge Yayınları, 2021.
• Kinayatulı, Zardıhan. Kazak Memleketi Jane Coşı Han. Astana: Elorda, 2004.
• Kraft, İvan İvanoviç. Sbornik Uzakoneniy o Kirgizah Stepnıh Oblastey. Orenburg: Tipo-litografiya P. N. Jarinova, 1898.
• Kurat, Akdest Nimet. Rusya Tarihi Başlangıçtan 1917’ye Kadar. Ankara: TTK, 2014.
• Lavrenteviç, Meyer Lev. Materialı dlya geografii i statistiki Rossii sobrannıe ofitserami generalnogo ştaba Kirgizskaya step Orenburgskogo vedomstva. Sanktpeterburg: Tipografiya E. Veymara i F. Persona, 1865.
• Levşin, Aleksey İ. Opisanie Kirgiz-kaysakskih ili, Kirgiz-kazaçih Ord i Stepey. Sanktpeterburg: Tipografii Karla Krayya, 1832.
• Masanov, Nurbulat Edigeyeviç i dr. İstoriya Kazahstana Narodı i Kulturı. Almatı: Dayk Press, 2000.
• Mustafayev, E. M. E. & Şerbinin, V. G. Russko-Turetskiy Slovar, Büyük Rusça-Türkçe Sözlük. İstanbul: Multılıngual, 1996.
• Moidabayeva, Dânâ. “Kazaklardaki Cüzlük Sistemi ve Tarihçesi Üzerine Bir İnceleme.” Bilig 21 (2002), 27–44.
• Morrison, Alexander. The Russıan Conquest of Central Asıa a Study in İmperial Expansion 1814–1914. Cambridge: Cambridge University Press, 2021.
• Olcott, Martha Brill. The Kazakhs. California: Hoover Institution Stanford University Press, 1995.
• Poçekayev, Roman Yulianoviç. Rossiyskiy faktor pravovogo razvitiya Sredney Azii: 1717–1917 Yuridiçeskie aspektı frontirnoy modernizatsii. Moskva: İzdatelski Dom Vısşey Şkolı Ekonomiki, 2020.
• Ross, Danielle. Tatar İmparatorluğu Kazan Tatarları ve Çarlık Rusyası’nın Oluşumu. Çev. Kadri Mustafa Orağlı. İstanbul: Ötüken Neşriyat, 2020.
• Rumyantsev, P. P. “Sotsialnoe Stroenie Kirgizskago Haroda v Proşlom i Nastoyaşem.” V Vaprosi Kolonizatsii, red. G. F. Çirkina & N. A. Gabrilova, 79–137. S. Peterburgs: S. Peterburgskiy Knijnıy Magazin, 1909.
• Ryazanov A. F. Sorok Let Borbı za Natsionalnuyu Nezavisimost Kazakskogo Naroda (1797–1838 g.). Kzıl-Orda: Zdaniye Obşestvo İzuçeniya Kazakstana, 1926.
• Ryazanov A. F. Sultan Karatay Nuraliyev (iz istorii narodnıh volneniy). Sovetskiy Kazahstan 7-8 (1925).
• Ryazanov, A. “Batır Sırım Datov.” Sovetskaya Kirgiziya Ejemesyacnıy Sovetsko-Ekonomiçeskiy Jurnal 10/13 (1924): 94–112.
• Ryazanov, A. “Pugaçevskoe Vosstanie i Han Maloy Ordı Nurali.” Sovetskaya Kirgiziya Ejemesyacnıy Sovetsko-Ekonomiçeskiy Jurnal 8-9/11-12 (1924): 151–155.
• Saray, Mehmet. Kazak Türkleri Tarihi, “Kazakların Uyanışı.” İstanbul: Nesil Matbaacılık ve Yayıncılık, 1993.
• Saray, Mehmet. “Rusya’nın Asya’da Yayılması.” İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Enstitüsü Dergisi 10/11 (1979–1980): 279–302.
• Saray, Mehmet. Yeni Türk Cumhuriyetleri Tarihi. Ankara: TTK, 2014.
• Sarsembayev, Marat Aldangoroviç. Kazahskoe Hanstvo Kak Suverennoe Gosudarstvo Srednevekovoy Yepohi. Astana: İnstitut Zakonodatelstva Respubliki Kazahstan, 2015.
• Semenov, Vladimir G. & Semenova, Vera P. Gubernatorı Orenburgskogo Kraya. Orenburg: Orenburgskoe Knijnoe İzdatelstvo, 1999.
• Sergeyeviç, Nikolay. Deyatelnost O. A. İgelstroma v Kontekste Kazahsko-rossiyskih Vzaimootnoşeniy (1780-e – 1790-e godı). Astana: İzdatelstvo Sarıarka, 2012.
• Söylemezoğlu, Galip Kemali. Rusya Tarihi. Ankara: Kanaat Kitabevi, 1939.
• Suleymenov B. S. & Basin V. Y. Kazahstan v sostave Rossii v XVIII- naçale XX veka. Alma- Ata: Izdatelstvo Nauka Kazahskoy SSR, 1981.
• Sunderland, Willard. Taming the Wild Field: Colonization and Empire on the Russian Steppe. New York: Cornell University Press, 2004.
• Terentev, Mihail Afrikanoviç. Rossiya i Angliya v Sredney Azii. Sanktpeterburg: Tipografiya P. P. Merkuleva 1875.
• Togısbayev B. & Sujinkova A. Tarihi Tulgalar. Almatı: Almatıkitap, 2006.
• Ünal, Fatih. Rus Emperyalizmine Karşı Stepte Büyük Başkaldırı Sultan Kenesarı. İstanbul: İlgi Kültür Sanat Yayınları, 2010.
• Valihanov, Ç. Cingisoviç. Sobraniye Soçineniy v Pyati Tomah. Sost. Bulat Eşmuhambetoviç Kumekov i dr. Alma-Ata: Glavnaya Redaktsiya Kazakskoy Sovetskoy Entsiklopedii, 1985.
• Vyatkin, M. “Jurnal Orenburgskogo Muftiya.” İstoriçeskiy Arhiv II, redaktor B. D. Grekov, 117–220. Moskva- Leningrad: İstoriçeskiy Arhiv Izdatelstvo Akademii Nauk SSSR, 1939.
• Vyatkin, M. Oçerki po istorii Kazahskoy SSR (s drevneyşih vremen po 1870). Moskva: Ogiz Gospolitizdat, 1941.
• Vyatkin, M. P. Batır Srım: Osvoboditelnoe Dvijenie v Kazahstane v Kontse 18 v. Moskva-Leningrad: İzdatelstvo Akademii Nauk SSSR, 1947.
• Yerofeyeva, İrina V. Han Abulhair: Polkovodets, Pravitel, Politik. Almatı. Dayk-Press, 2007.
• Yorulmaz, Osman. Başlangıcından Hanlığın Feshine Kadar Kazak Türkleri ile Çarlık Rusyası Arasındaki Siyasî İlişkiler. Ankara: TTK, 2013.
• Ziyayev, Hamid. Türkistan’da Rus Hâkimiyetine Karşı Mücadele. Çev. Ayhan Çelikbay. Ankara: TTK, 2007.