RUS HÂKİMİYETİNE KARŞI KÜÇÜK CÜZ KAZAKLARININ İLK TOPLUMSAL DİRENİŞİ: SIRIM DATOV İSYANI (1783–1797)
Öz
Bu çalışma, XVIII. yüzyılın son çeyreğinde Kazak bozkırlarında gerçekleşen ve Rus tahakkümüne karşı yönelmiş ilk büyük direniş hareketlerinden biri olan Sırım Datov isyanını tarihsel, siyasal ve toplumsal boyutlarıyla ele almaktadır. Küçük Cüz Hanı Nurali’nin Rus yönetimiyle geliştirdiği bağımlı ilişki, hanlık kurumunun meşruiyetini zayıflatmış ve bu durum, geleneksel otorite yapısına bağlı “biy” (hakem/yargıç) ve “batır” (savaşçı) öncülüğünde kitlesel bir direnişin zeminini hazırlamıştır. Rus Çarlığı’nın Türkistan yönündeki yayılma siyaseti kapsamında artan ekonomik ve toplumsal baskılar, yerel halkın tepkisini derinleştirerek direnişi kaçınılmaz hâle getirmiştir. Bu süreçte Sırım Datov, hem halkın bağımsızlık taleplerini dile getirmiş hem de Rus egemenliğine karşı silahlı bir isyana önderlik etmiştir. Çalışma, Rus arşiv belgeleri, resmi yazışmalar ve döneme ait literatür üzerinden tarihsel analiz yöntemiyle yürütülmüştür. Hanlık yapısının çözülme süreci, Rusların askerî-idari reformları ve yerel halkın bu reformlara karşı geliştirdiği tepkiler, karşılaştırmalı bir perspektifle ele alınmıştır. Özellikle İgelstrom öncülüğünde uygulamaya konulan reformların, hanlık sisteminin tasfiye edilmesini ve yerine maaşlı yerel yöneticilerin atanmasını öngörmesi, isyanın seyrini ve Datov’un konumunu belirleyici ölçüde etkilemiştir. Datov’un önderliğindeki bu tarihi isyan, Kazak halkının bağımsızlık mücadelesinde tarihsel bir dönüm noktası teşkil etmiştir. İsyanın bastırılmasına rağmen, Datov’un mirası, Kazak halkı için bir bağımsızlık mücadelesinin simgesi olarak yaşamaya devam etmiş ve sonraki nesillerin direniş ruhuna ilham kaynağı olmaya devam etmiştir. Bu makale, Sırım Datov’un yalnızca bir askerî lider değil, aynı zamanda toplumsal meşruiyet taşıyan bir siyasal figür olarak nasıl yükseldiğini ve Kazak geleneksel yapısının idarî ve askerî baskı karşısında nasıl yeniden örgütlendiğini ortaya koymaya çalışmıştır. Literatürde genellikle yüzeysel biçimde ele alınan bu ilk toplumsal direniş, burada çok boyutlu bir çerçevede ele alınarak alana katkı sunulması hedeflenmiştir.
Anahtar Kelimeler
THE FIRST SOCIAL RESISTANCE OF THE MIDDLE ZHUZ KAZAKHS AGAINST RUSSIAN DOMINATION: THE REBELLION OF SYRYM DATOV (1783–1797)
Öz
This study examines the historical, political, and social dimensions of the Sırım Datov uprising, one of the first significant resistance movements against Russian rule in the Kazakh steppes in the late 18th century. The dependent relationship developed by Middle Juz Khan Nurali with the Russian administration weakened the legitimacy of the khanate institution, paving the way for mass resistance led by ‘biy’ (arbitrator/judge) and ‘batır’ (warrior) figures tied to the traditional authority structure. Increasing economic and social pressures, within the framework of the Russian Tsardom’s expansionist policy towards Turkistan, deepened the local population’s reaction and made resistance inevitable. During this process, Sırım Datov both voiced the people’s demands for independence and led an armed uprising against Russian rule. The study employed historical analysis methods, utilising Russian archival documents, official correspondence, and literature from the relevant period. The process of the dissolution of the khanate structure, the Russian military-administrative reforms, and the reactions of the local population to these reforms were examined from a comparative perspective. In particular, the reforms implemented under Igelstrom’s leadership, which envisaged the liquidation of the khanate system and the appointment of salaried local administrators in its place, had a decisive impact on the course of the uprising and Datov’s position. This historic uprising led by Datov marked a turning point in the Kazakh people’s struggle for independence. Despite the suppression of the uprising, Datov’s legacy continued to live on as a symbol of the Kazakh people’s struggle for independence, inspiring the spirit of resistance in subsequent generations. This article attempts to reveal how Sırım Datov rose not only as a military leader but also as a political figure with social legitimacy, and how the traditional Kazakh structure was reorganised in the face of administrative and military pressure. This first social resistance, which is generally treated superficially in the literature, is examined here in a multidimensional framework to contribute to the field.
Anahtar Kelimeler
ПЕРВОЕ ОБЩЕСТВЕННОЕ СОПРОТИВЛЕНИЕ МЛАДШЕГО ЖУЗА РУССКОМУ ГОСПОДСТВУ: ВОССТАНИЕ СЫРЫМА ДАТОВА (1783–1797)
Öz
Данная работа посвящена историческим, политическим и социальным аспектам восстания Сирыма Датова, одного из первых крупных движений сопротивления российскому господству, произошедшего в последней четверти XVIII века в казахских степях. Зависимые отношения, которые Mладший жуз, хан Нуралы установил с российской администрацией, ослабили легитимность ханства, что подготовило почву для массового сопротивления под руководством биев и батыров-представителей традиционной структуры власти. Усиление экономического и социального давления в рамках политики экспансии Российского царства в казахские степи и Приуралье углубило реакцию местного населения и сделало сопротивление неизбежным. В ходе этого процесса Сирим Датов не только выражал требования народа о сохранении автономии, но и возглавил вооруженное восстание против российского господства. Работа была проведена с использованием метода исторического анализа на основе российских архивных документов, официальной переписки и литературы того периода. Процесс распада ханства, военно-административные реформы русских и реакция местного населения на эти реформы были рассмотрены в сравнительной перспективе. В частности, реформы, проводимые под руководством Игельстрома, которые предусматривали ликвидацию ханства и назначение на его место местных чиновников, получающих жалованье, оказали решающее влияние на ход восстания и положение Датова. Это восстание под руководством Датова стало историческим поворотным моментом в борьбе казахского народа за независимость. Несмотря на подавление восстания, наследие Датова продолжало жить как символ борьбы казахского народа за независимость и оставалось источником вдохновения для духа сопротивления последующих поколений. В работе анализируется попытка показать, как Сирим Датов стал не только военным лидером, но и политической фигурой, обладающей общественной легитимностью, и как казахская традиционная структура была реорганизована в условиях административного и военного давления. Это одно из первых общественных сопротивлений, которое в литературе обычно рассматривается поверхностно, здесь рассматривается в многомерном контексте с целью внести вклад в данную область.
Anahtar Kelimeler
