RUSYA-İRAN İLİŞKİLERİ EKSENİNDE ERMENİSTAN FAKTÖRÜ: BİRLEŞTİRİCİ Mİ AYRIŞTIRICI MI?
Öz
Uluslararası ilişkiler tarihinden bilindiği üzere Rusya-İran ilişkilerinin çok derin nitelikli bir geçmişi vardır. İki ülke arasındaki ilişkilerin en önemli gelişim vektörleri askeri-teknik, enerji ve ekonomik alanlardır. Ancak çift yönlü ilerleyen her iki devletin kendine özgü ulusal çıkarları söz konusu olduğundan bu ilişkilerin çatıştığı veya da rekabet içine düştüğü hususlar da bulunmaktadır. Güney Kafkasya bağlamında Rusya ve İran’ın bölgeye yönelik yaklaşımları, görünürde örtüşen stratejik hedeflere rağmen, derin yapısal çelişkiler içermektedir. Özellikle güvenlik ve iletişim hatlarının yeniden yapılandırılması süreçlerinde bu çelişkiler daha belirgin hâle gelmektedir. İran, bölgesel iletişim ve ulaşım ağlarının yeniden şekillendirilmesini uzun süre istikrarsızlık riski taşıyan bir gelişme olarak değerlendirmiş ve bu bağlamda uzlaşmaz bir tutum sergilemiştir. Buna karşın, Rusya ise tarihsel olarak bölgedeki ulaşım koridorlarının açılmasını, kendi jeopolitik nüfuz alanını genişletme potansiyeli taşıyan bir unsur olarak görmüş; bu nedenle daha dengeli ve pragmatik bir politika benimsemiştir. Benzer bir durum, Güney Kafkasya’daki, özellikle Ermenistan özelindeki Batı varlığına yönelik tutumlarda da gözlemlenmektedir. Her ne kadar her iki ülke de Batı’nın bölgedeki etkisinin artmasından genel anlamda rahatsızlık duysa da bu rahatsızlığın yönü ve derecesi bakımından ciddi farklar bulunmaktadır. Rusya, Batılı aktörlerin Ermenistan’daki etkisini doğrudan kendi bölgesel çıkarlarına tehdit olarak algılarken; İran, bu gelişmeyi Batı ile ilişkilerini dengeleme ve özellikle uygulanan yaptırımları yumuşatma yönünde fırsatçı bir araç olarak değerlendirme eğilimindedir.
Bu çalışma, Ermenistan’ın Rusya–İran ilişkilerinde çoğu zaman varsayıldığı gibi bütünleştirici bir konumda değil; aksine, ayrıştırıcı bir eksende yer aldığını ileri sürmektedir. Bu çerçevede ilk olarak Rusya-İran ikili ilişkilerinin tarihsel gelişim çizgisi ele alınmakta; ardından Ermenistan faktörünün bu ilişkilerde nasıl bir ayrışma dinamiği oluşturduğu, somut örnek alanlar üzerinden analiz edilmektedir. Özellikle enerji ve lojistik projelerde her iki ülkenin Ermenistan üzerinden farklı stratejik yönelimler geliştirdiği, ayrıca güvenlik meselelerinde de ayrışan yaklaşımlar sergilediği tespit edilmiştir.
Elde edilen temel bulgular, Ermenistan’ın Rusya ve İran açısından ulusal çıkarları doğrultusunda kullanılan bir dış politika aracı olduğunu ortaya koymaktadır. Enerji hatları, ulaşım projeleri ve sınır güvenliği gibi alanlarda Ermenistan’ın taraf olduğu girişimlerde, Moskova ve Tahran’ın farklı eksenlerde yer aldıkları görülmektedir. Rusya, Batılı aktörlerin Ermenistan’daki etkisini sınırlandırma yönünde pozisyon alırken; İran, bu durumu kendi lehine dönüştürme çabasıyla Batı yaptırımlarının etkisini azaltmayı hedeflemektedir. Sonuç olarak, Ermenistan’ın mevcut konumunun, Rusya-İran ilişkilerinde işlevsel bir bütünleştiricilikten ziyade, göreli bir ayrışma ve rekabet kaynağı teşkil ettiği sonucuna varılmaktadır.
Anahtar Kelimeler
THE ARMENIAN FACTOR IN RUSSIA-IRAN RELATIONS: A UNIFYING OR DIVISIVE FORCE?
Öz
The history of international relations reveals that Russia and Iran have a long and deeply rooted relationship. The most critical areas of progress in relations between the two countries are military-technical, energy, and economic. However, since both countries have their own national interests, there are also issues where these relations clash or compete with one another. In the South Caucasus, Russia and Iran’s approaches to the region contain deep structural contradictions despite seemingly overlapping strategic goals. These contradictions become more apparent, particularly in the processes of restructuring security and communication lines. Iran has long viewed the restructuring of regional communication and transportation networks as a development that carries the risk of instability and has taken an uncompromising stance in this regard.
In comparison, Russia has historically viewed the opening of transportation corridors in the region as an opportunity to expand its geopolitical sphere of influence. It has therefore adopted a more balanced and pragmatic policy. A similar situation can be observed in attitudes toward Western presence in the South Caucasus, particularly in Armenia. Although both countries are generally concerned about the growing influence of the West in the region, there are significant differences in the direction of this concern. Russia perceives the influence of Western actors in Armenia as a threat to its own regional interests. At the same time, Iran tends to view this development as an opportunistic tool for balancing its relations with the West and for softening the sanctions imposed on it.
This study argues that Armenia does not play an integrative role in Russia–Iran relations, as is often assumed, but instead acts as a divisive force. In this context, the historical trajectory of Russia-Iran bilateral relations is first examined, followed by an analysis of how the Armenia factor creates a divisive dynamic in these relations, using concrete examples. It has been found that both countries have developed distinct strategic orientations through Armenia, particularly in energy and logistics projects, and that they also exhibit divergent approaches to security issues.
The main findings reveal that Armenia is used as a foreign policy tool in line with the national interests of Russia and Iran. Moscow and Tehran are perceived to be on opposing sides in initiatives involving Armenia, particularly in areas such as energy lines, transportation projects, and border security. While Russia takes a position aimed at limiting the influence of Western actors in Armenia, Iran seeks to capitalise on this situation by mitigating the impact of Western sanctions. As a result, it can be concluded that Armenia’s current position is a source of relative division and competition rather than functional integration in Russia-Iran relations.
Anahtar Kelimeler
ФАКТОР АРМЕНИИ В РОССИЙСКО-ИРАНСКИХ ОТНОШЕНИЯХ: ОБЪЕДИНЯЮЩИЙ ИЛИ РАЗОБЩАЮЩИЙ?
Öz
Как известно из истории международных отношений, российско-иранские связи имеют глубокие исторические корни. Наиболее важными векторами развития отношений между двумя странами являются военно-техническое сотрудничество, энергетика и экономика. Однако, несмотря на двусторонний характер взаимодействия, наличие у обеих сторон собственных национальных интересов порождает как элементы конфликта, так и конкуренции. В контексте Южного Кавказа подходы России и Ирана к региону, несмотря на кажущееся совпадение стратегических целей, содержат глубокие структурные противоречия. Особенно ярко эти противоречия проявляются в процессе реструктуризации региональной безопасности и коммуникационных линий. Иран на протяжении длительного времени рассматривал переустройство региональных транспортных и логистических сетей как фактор, несущий риски дестабилизации, и в этом контексте занимал непримиримую позицию. В отличие от него, Россия исторически воспринимает открытие транспортных коридоров в регионе как инструмент расширения своей геополитической зоны влияния, а потому придерживается более сбалансированной и прагматичной политики. Аналогичная ситуация наблюдается и в отношении присутствия Запада на Южном Кавказе — в особенности в Армении. Хотя обе страны в целом обеспокоены усилением западного влияния в регионе, степень и направленность этой обеспокоенности существенно различаются. Россия рассматривает влияние западных акторов в Армении как прямую угрозу своим региональным интересам, тогда как Иран склонен расценивать это как возможность балансировать отношения с Западом и, в частности, ослабить давление санкций, направленных против него.
В данном исследовании утверждается, что Армения занимает не объединяющее, как часто предполагается, а скорее разобщающее положение в российско-иранских отношениях. В этом контексте сначала рассматривается историческая траектория двусторонних отношений между Россией и Ираном, после чего анализируется, каким образом армянский фактор формирует динамику расхождений на основе конкретных примеров. Особое внимание уделяется тому, что в сферах энергетики и логистических проектов обе страны разрабатывают различные стратегические направления, опираясь на Армению, а также демонстрируют различающиеся подходы к вопросам безопасности.
Полученные основные выводы свидетельствуют о том, что Армения представляет собой инструмент внешней политики, используемый Россией и Ираном в соответствии с их национальными интересами. В таких сферах, как энергетические маршруты, транспортные проекты и пограничная безопасность, Москва и Тегеран занимают различные стратегические позиции в отношении инициатив с участием Армении. Россия стремится ограничить влияние западных акторов в Армении, тогда как Иран, напротив, пытается обратить это влияние себе на пользу с целью смягчения последствий западных санкций. В итоге делается вывод, что текущее положение Армении представляет собой не функциональный объединяющий элемент в российско-иранских отношениях, а, напротив, относительный источник расхождений и конкуренции.
Anahtar Kelimeler
