RUSYA-İRAN İLİŞKİLERİ EKSENİNDE ERMENİSTAN FAKTÖRÜ: BİRLEŞTİRİCİ Mİ AYRIŞTIRICI MI?

Yıl 2025, Sayı: 14, 271 - 296, 31.12.2025

Nazrin Alizada

https://doi.org/10.48068/rusad.1732002

Öz

Uluslararası ilişkiler tarihinden bilindiği üzere Rusya-İran ilişkilerinin çok derin nitelikli bir geçmişi vardır. İki ülke arasındaki ilişkilerin en önemli gelişim vektörleri askeri-teknik, enerji ve ekonomik alanlardır. Ancak çift yönlü ilerleyen her iki devletin kendine özgü ulusal çıkarları söz konusu olduğundan bu ilişkilerin çatıştığı veya da rekabet içine düştüğü hususlar da bulunmaktadır. Güney Kafkasya bağlamında Rusya ve İran’ın bölgeye yönelik yaklaşımları, görünürde örtüşen stratejik hedeflere rağmen, derin yapısal çelişkiler içermektedir. Özellikle güvenlik ve iletişim hatlarının yeniden yapılandırılması süreçlerinde bu çelişkiler daha belirgin hâle gelmektedir. İran, bölgesel iletişim ve ulaşım ağlarının yeniden şekillendirilmesini uzun süre istikrarsızlık riski taşıyan bir gelişme olarak değerlendirmiş ve bu bağlamda uzlaşmaz bir tutum sergilemiştir. Buna karşın, Rusya ise tarihsel olarak bölgedeki ulaşım koridorlarının açılmasını, kendi jeopolitik nüfuz alanını genişletme potansiyeli taşıyan bir unsur olarak görmüş; bu nedenle daha dengeli ve pragmatik bir politika benimsemiştir. Benzer bir durum, Güney Kafkasya’daki, özellikle Ermenistan özelindeki Batı varlığına yönelik tutumlarda da gözlemlenmektedir. Her ne kadar her iki ülke de Batı’nın bölgedeki etkisinin artmasından genel anlamda rahatsızlık duysa da bu rahatsızlığın yönü ve derecesi bakımından ciddi farklar bulunmaktadır. Rusya, Batılı aktörlerin Ermenistan’daki etkisini doğrudan kendi bölgesel çıkarlarına tehdit olarak algılarken; İran, bu gelişmeyi Batı ile ilişkilerini dengeleme ve özellikle uygulanan yaptırımları yumuşatma yönünde fırsatçı bir araç olarak değerlendirme eğilimindedir.
Bu çalışma, Ermenistan’ın Rusya–İran ilişkilerinde çoğu zaman varsayıldığı gibi bütünleştirici bir konumda değil; aksine, ayrıştırıcı bir eksende yer aldığını ileri sürmektedir. Bu çerçevede ilk olarak Rusya-İran ikili ilişkilerinin tarihsel gelişim çizgisi ele alınmakta; ardından Ermenistan faktörünün bu ilişkilerde nasıl bir ayrışma dinamiği oluşturduğu, somut örnek alanlar üzerinden analiz edilmektedir. Özellikle enerji ve lojistik projelerde her iki ülkenin Ermenistan üzerinden farklı stratejik yönelimler geliştirdiği, ayrıca güvenlik meselelerinde de ayrışan yaklaşımlar sergilediği tespit edilmiştir.
Elde edilen temel bulgular, Ermenistan’ın Rusya ve İran açısından ulusal çıkarları doğrultusunda kullanılan bir dış politika aracı olduğunu ortaya koymaktadır. Enerji hatları, ulaşım projeleri ve sınır güvenliği gibi alanlarda Ermenistan’ın taraf olduğu girişimlerde, Moskova ve Tahran’ın farklı eksenlerde yer aldıkları görülmektedir. Rusya, Batılı aktörlerin Ermenistan’daki etkisini sınırlandırma yönünde pozisyon alırken; İran, bu durumu kendi lehine dönüştürme çabasıyla Batı yaptırımlarının etkisini azaltmayı hedeflemektedir. Sonuç olarak, Ermenistan’ın mevcut konumunun, Rusya-İran ilişkilerinde işlevsel bir bütünleştiricilikten ziyade, göreli bir ayrışma ve rekabet kaynağı teşkil ettiği sonucuna varılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Rusya , İran , Güney Kafkasya , bölgesel politika , politik ayrışım , jeostrateji

THE ARMENIAN FACTOR IN RUSSIA-IRAN RELATIONS: A UNIFYING OR DIVISIVE FORCE?

Öz

The history of international relations reveals that Russia and Iran have a long and deeply rooted relationship. The most critical areas of progress in relations between the two countries are military-technical, energy, and economic. However, since both countries have their own national interests, there are also issues where these relations clash or compete with one another. In the South Caucasus, Russia and Iran’s approaches to the region contain deep structural contradictions despite seemingly overlapping strategic goals. These contradictions become more apparent, particularly in the processes of restructuring security and communication lines. Iran has long viewed the restructuring of regional communication and transportation networks as a development that carries the risk of instability and has taken an uncompromising stance in this regard.
In comparison, Russia has historically viewed the opening of transportation corridors in the region as an opportunity to expand its geopolitical sphere of influence. It has therefore adopted a more balanced and pragmatic policy. A similar situation can be observed in attitudes toward Western presence in the South Caucasus, particularly in Armenia. Although both countries are generally concerned about the growing influence of the West in the region, there are significant differences in the direction of this concern. Russia perceives the influence of Western actors in Armenia as a threat to its own regional interests. At the same time, Iran tends to view this development as an opportunistic tool for balancing its relations with the West and for softening the sanctions imposed on it.
This study argues that Armenia does not play an integrative role in Russia–Iran relations, as is often assumed, but instead acts as a divisive force. In this context, the historical trajectory of Russia-Iran bilateral relations is first examined, followed by an analysis of how the Armenia factor creates a divisive dynamic in these relations, using concrete examples. It has been found that both countries have developed distinct strategic orientations through Armenia, particularly in energy and logistics projects, and that they also exhibit divergent approaches to security issues.
The main findings reveal that Armenia is used as a foreign policy tool in line with the national interests of Russia and Iran. Moscow and Tehran are perceived to be on opposing sides in initiatives involving Armenia, particularly in areas such as energy lines, transportation projects, and border security. While Russia takes a position aimed at limiting the influence of Western actors in Armenia, Iran seeks to capitalise on this situation by mitigating the impact of Western sanctions. As a result, it can be concluded that Armenia’s current position is a source of relative division and competition rather than functional integration in Russia-Iran relations.

Anahtar Kelimeler

Russia , Iran , South Caucasus , regional politics , political decomposition , geostrategy

ФАКТОР АРМЕНИИ В РОССИЙСКО-ИРАНСКИХ ОТНОШЕНИЯХ: ОБЪЕДИНЯЮЩИЙ ИЛИ РАЗОБЩАЮЩИЙ?

Öz

Как известно из истории международных отношений, российско-иранские связи имеют глубокие исторические корни. Наиболее важными векторами развития отношений между двумя странами являются военно-техническое сотрудничество, энергетика и экономика. Однако, несмотря на двусторонний характер взаимодействия, наличие у обеих сторон собственных национальных интересов порождает как элементы конфликта, так и конкуренции. В контексте Южного Кавказа подходы России и Ирана к региону, несмотря на кажущееся совпадение стратегических целей, содержат глубокие структурные противоречия. Особенно ярко эти противоречия проявляются в процессе реструктуризации региональной безопасности и коммуникационных линий. Иран на протяжении длительного времени рассматривал переустройство региональных транспортных и логистических сетей как фактор, несущий риски дестабилизации, и в этом контексте занимал непримиримую позицию. В отличие от него, Россия исторически воспринимает открытие транспортных коридоров в регионе как инструмент расширения своей геополитической зоны влияния, а потому придерживается более сбалансированной и прагматичной политики. Аналогичная ситуация наблюдается и в отношении присутствия Запада на Южном Кавказе — в особенности в Армении. Хотя обе страны в целом обеспокоены усилением западного влияния в регионе, степень и направленность этой обеспокоенности существенно различаются. Россия рассматривает влияние западных акторов в Армении как прямую угрозу своим региональным интересам, тогда как Иран склонен расценивать это как возможность балансировать отношения с Западом и, в частности, ослабить давление санкций, направленных против него.
В данном исследовании утверждается, что Армения занимает не объединяющее, как часто предполагается, а скорее разобщающее положение в российско-иранских отношениях. В этом контексте сначала рассматривается историческая траектория двусторонних отношений между Россией и Ираном, после чего анализируется, каким образом армянский фактор формирует динамику расхождений на основе конкретных примеров. Особое внимание уделяется тому, что в сферах энергетики и логистических проектов обе страны разрабатывают различные стратегические направления, опираясь на Армению, а также демонстрируют различающиеся подходы к вопросам безопасности.
Полученные основные выводы свидетельствуют о том, что Армения представляет собой инструмент внешней политики, используемый Россией и Ираном в соответствии с их национальными интересами. В таких сферах, как энергетические маршруты, транспортные проекты и пограничная безопасность, Москва и Тегеран занимают различные стратегические позиции в отношении инициатив с участием Армении. Россия стремится ограничить влияние западных акторов в Армении, тогда как Иран, напротив, пытается обратить это влияние себе на пользу с целью смягчения последствий западных санкций. В итоге делается вывод, что текущее положение Армении представляет собой не функциональный объединяющий элемент в российско-иранских отношениях, а, напротив, относительный источник расхождений и конкуренции.

Anahtar Kelimeler

Россия , Иран , Южный Кавказ , региональная политика , политическая дезинтеграция , геостратегия

Kaynakça

• Adamyan, Mane. “Armenia-European Union Visa Liberalization Dialogue.” Konrad Adenauer Stiftung Brief (2024): 1–4.
• Akçay, Ekrem Yaşar. “Iran-Irak Savaşı’nın Bölgeye Etkileri.” Ufuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 3 (2013): 105–121.
• Alizada, Nazrin. “Hindistan ve Pakistan’ın Güney Kafkasya’da Jeopolitik Denge Arayışı (Azerbaycan ve Ermenistan Endeksli Değerlendirme).” Karadeniz Araştırmaları 21/83 (2024): 865–886.
• Alizada, Nazrin. “Iran and the South Caucasus: The 44-Day Karabakh War in the Changing Geopolitical Equation.” Review of Armenian Studies 50 (2024): 141–162.
• Alpaslanoğlu, Alpaslan. “Zengezur Ulaştırma Koridoru’nun Bölgesel ve Küresel Etkileri Üzerine Projeksiyon,” Sosyal Beşerî ve İdari Bilimler Alanında Uluslararası Araştırmalar (E-Kitap) III içinde, ed. Aysel Öztürkçü Akçay, 307–332. İstanbul: Eğitim Yayınevi, 2022.
• Ansari, Abdol Hossein Masud, Zendegani-e man ve negahi be tarikh-e siyasi-ye İran ve Cahan, Tehran, 1392. “Armenia Country Strategy 2019–2024.” Approved by the Board of Directors on 27 November 2019.
• Askeroğlu, Sabir. “İran-Rusya ilişkileri: Stratejik ortaklık mı rekabet mi?” Ömer Halisdemir Üniversitesi İktisadi ve İdari BilimlerFakültesi Dergisi 15/3 (2022): 577–594.
• Aslanlı, Araz. “Zengezur Koridoru: Zaferin Taçlanması.” Kriter Dergi 6/62 (2021): 46–49.
• Aslanlı, Kenan. “Feasibility of Regional Connectivity Projects in Energy and Transportation: The Collision of Microfoundations and Geopolitical Considerations.” Perceptions 29/2 (2025): 74–100.
• Atanesyan, Arthur V., Bradley M. Reynolds, & Artur E. Mkrtichyan. “Balancing between Russia and the West: The Hard Security Choice of Armenia.” European Security (2023): 1–23.
• Ataş, Ayşe. “Ukrayna Savaşı’nın Rusya-İran İlişkilerine Etkileri.” Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 78 (2023): 269–287.
• Atoyan, V. K. “Vneshnepoliticheskiy vybor Armenii: politika obespecheniya maksimalnoy bezopasnosti.” Problemy postsovetskogo prostranstva 3/5 (2015): 96–120.
• Avdaliani, Emil. “Iran and Russia Align to Build a New Order.” Gulf Ressearch Center Report 23 (2024): 1–8.
• Balcı, Çağatay, & Kenan Aslanlı. “2. ¬Karabağ Savaşı ve İran: Stratejik İletişim Perspektifi.” İRAM Güvenlik Çalışmaları Dizisi 8 (2022): 4–21.
• Broers, Laurence. “The Connectivity Debate in the South Caucasus Reconsidered.” Caucasus Analytical Digest 132 (2023): 3–6.
• Demirtepe, M. Turgut. “Güvenliği Yeniden Değerlendirmek: Stratejik İttifaktan Hayal Kırıklığına Ermenistan’ın KGAÖ Yolculuğu.” Yönetim Bilimleri Dergisi 22/54 (2024): 2495–2522.
• Ghannad, H. Identité et Politique Extérieure de l’Iran. Studyrama, 2013.
• Humbatov, Ahmad. “The New Gas-for-Electricity Barter Deal Between Iran and Armenia.” Analytical Policy Brief of ADA University (2022): 1–6.
• Ibrahimov, R. “Armenian Energy Sector: A General Overview.” Bilge Strateji 12/22 (2021): 19–24.
• İsayev, Tuğçe. “Ermenistan’ın Kolektif Güvenlik Antlaşması Örgütü’nü (KGAÖ) II. Dağlık Karabağ Savaşı’na Dahil Etmeye Yönelik Eylemlerinin Uluslararası Hukuk Açısından Değerlendirilmesi.” Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 25/2 (2023): 685–729.
• Jamalzade, М. А. Tarikh-e revabet-e Rusiye-ye ve İran. Тahran: 1993.
• Jane, Murat. “Soğuk Savaş Sonrası Dönemde Rusya Federasyonu’nun Trans-Kafkasya Diplomasisinin Analizi (1991-2018).” Diplomasi Araştırmaları Dergisi 2/1 (2020): 16–38.
• Kandelaki, Giorgi. “Georgia’s Rose Revolution Participant’s Perspective.” Special Report of United State Institute of Peace (2006): 2–12.
• Kulagina, L. M. Rossia i Iran (XIX nachalo XX veka). Moskva: Kluch-S, 2010.
• Kurun, İsmail. “Iranian Political System: Mullocracy?.” Yönetim ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi 15/1 (2017): 113–129.
• Makhdiyan, Mokhammad Khasan. “Istoriya mezhgosudarstvennykh otnosheniy Irana i Rossii (XIX nachalo XXI veka).” FGBOU VPO Rossiyskiy gosudarstvennyy gumanitarnyy universitet avtoreferat, 2013.
• Makinsky, M. “Russie/Iran.” Outre-Terre 4 (2003): 195–208.
• Maleki, Abbas. “Iran and Russia: Neighbours without Common Borders.” Russia and Asia: The Emerging Security Agenda içinde, ed. Gennady Chufrin, 181-196. New York: Oxford University Press, 1999.
• Mearsheimer, John. The Tragedy of Great Power Politics. New York: Norton, 2001.
• Melkonian, Sergei. “Russia-Iran Strategic Partnership: Implications for the South Caucasus.” Applied Policy Research Institute Armenia Report (2025): 1–7.
• Neset, Siri, & Mustafa Aydın. “Changed Dynamics after the Second Karabakh War.” CMI Report 4 (2023): 11–18.
• “On the Measures for Effective Implementation of the Association Agreement including the Deep and Comprehensive Free Trade Agreement (DCFTA) between Georgia and the European Union.” Government of Georgia DECREE 186 (2014).
• Orlov, E. A. Rossiya i Iran XX veke (osnovnyye etapy vzaimootnosheniy). Moskva: 2002.
• Payçadze, G. Georgiyevskiy Traktat. Tbilisi: 1983.
• Perkins, J. Bir Ekonomik Tetikçinin İtirafları. Çev. Murat Kayı. İstanbul: April Yayınları, 2018.
• Revakin, A. İstoriya mejdunarodnih otnoşeniy v novoye vrema. Moskva: ROSSPEN, 2004.
• Rizoyev, Sherali. “Paradigma neorealizma i vzaimootnosheniya gosudarstv Tsentralnoy Azii.” Siyosati Khorichi 1 (2014): 142–148.
• Samokhvalov, Vsevolod. “Colored Revolutions in Ukraine and Georgia: Repercussions for the System of International Relations in the Black Sea Region.” Perceptıons (2005): 99–111.
• Sarkisyan, O. L. “Kulturnyy resurs politiki identichnosti (na primere Armenii).” Vestnik RAU 28/3 (2018): 28–33.
• Soysal, İ. “1955 Bağdat Paktı.” Belleten 55/212 (1991): 179–238.
• Şeker, Şevket. “İran ve Güney Kafkasya: Pragmatist Bir Dış Politika.” Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 6/2 (2021): 585–604.
• Tadevosyan, Ruzanna. “Torgovlya EAES-Iran v kontekste soglasheniy o svobodnoy torgovle.” Geoekonomicheskaya Khronika (2024): 44–49.
• Tellier, F. L’heure de l’Iran, Ellipses: Mondes réels. 2005.
• Trenin, D., & A. Malashenko. Iran: vzglyad iz Moskvy. Moskva: Tsentr Karnegi, 2015.
• Turkamani, Hojjat Salimi. “Cross-Border Gas Pipelines and Energy Security: the Case of Iran.” Journal of Globalization Studies 14/1 (2023): 1–15.
• Waal, Thomas. “The End of the Near Abroad.” Carnegie Endowment for International Peace Report (2024): 1–33.
• Waltz, Kenneth N. Man, the State and War. New York: Columbia University Press, 1959.
• Waltz, Kenneth N. Theory of International Politics. California: Addison-Wesley, 1979.
• Yeşilot, Okan. “Türkmençay Antlaşması ve Sonuçları.” A. Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi 36 (2008): 187–199.
• Yılmaz, Salih. “Land Swap Formula in the Nagorno-Karabakh Crisis Solution: Goble Plan and Lavrov Plan.” Bilig 100 (2022): 177–209.
• Yurtayev, V. I. “Rossiya i Iran: Istoricheskiye paralleli razvitiya.” Vestnik RUDN 2 (2012): 48–61.
• Zhiltsov, Sergey., Stoll, Vladimir & Blishchenko, Varvara. “Geopoliticheskaya situatsiya na Yuzhnom Kavkaze: interesy Rossii i politika zapadnykh stran.” Central Asia & The Caucasus Journal of Social and Political Studies 18/2 (2017): 7–17.
• “Agreement between Russia And Armenia on Developing Military Technology Cooperation Submitted to State Duma for Ratification.” Erişim 26.05.2025. http://en.kremlin.ru/acts/news/46099.
• Ahmad, Tufail. “Pakistan’s Military Involvement in the Nagorno-Karabakh War.” Erişim 20.05.2025. https://www.memri.org/reports/pakistans-military-involvement-nagorno-karabakh-war.
• Aleksandra Appel’berg, “Pochemu Rossiya ne pomogla Armenii v Nagornom Karabakhe?.” Erişim 20.01.2025. https://detaly.co.il/pochemu-rossiya-ne-pomogla-armenii-v-nagornom-karabahe/.
• “Any Territorial Changes are Unacceptable for Iran: Ambassador on the “Zangezur Corridor”. Erişim 20.01.2025. https://armenpress.am/en/article/1130512.
• “Armenia, France Sign Another Arms Deal.” Erişim 20.05.2025. https://www.azatutyun.am/a/32997992.html.
• Dıjkema, Claske. “Integrative Power.” Erişim 17.05.2025. https://www.irenees.net/bdf_fiche-notions-228_en.html.
• “Iran Protests Zangezur Corridor Plans as Russia Shifts Policy.” Erişim 20.03.2025. https://www.dailysabah.com/politics/iran-protests-zangezur-corridor-plans-as-russia-shifts-policy/news.
• “Iranian MP Deplores Russia’s Paradoxical Policies amid Zangezur Corridor Controversy.” Erişim 20.03.2025. https://www.tasnimnews.com/en/news/2024/09/08/3154785/iranian-mp-deplores-russia-s-paradoxical-policies-amid-zangezur-corridor-controversy.
• “Iran–SNG: formiruyetsya yedinaya sistema zheleznykh dorog i tranzitnykh perevozok.” Erişim 20.01.2025. http://vch.ru/event/view.html?alias=iransng_formiruetsya_edinaya_sistema_gheleznyh_dorog_i_tranzitnyh_perevozok.
• Kaleji, Vali. “The 2020 Karabakh War’s Impact on the Northwestern Border of Iran.” Erişim 20.05.2025. https://jamestown.org/program/the-2020-karabakh-wars-impact-on-the-northwestern-border-of-iran/.
• Krikorian, Onnik James. “Pashinyan Emphasizes Potential in Normalizing Relations with Türkiye.” Erişim 20.01.2025. https://jamestown.org/program/pashinyan-emphasizes-potential-in-normalizing-relations-with-turkiye/.
• “Lavrov: Armeniya blokiruyet otkrytiye Zangezurskogo koridora.” Erişim 20.03.2025. https://www.tasnimnews.com/ru/news/2024/08/20/3144982/%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D1%80%D0%BE.
• Roubanis, Ilya. “Gulshan Sachdeva: What’s ‘Strategic’ About New Delhi’s Partnership with Yerevan?.” Erişim 20.05.2025. https://caucasuswatch.de/en/interviews/gulshan-sachdeva-whats-strategic-about-new-delhis-partnership-with-yerevan.html.
• “Taghir dar Marzema ra Nemipazirim/Rosiyeh ve Azarbayejan bah Marzema Ehtaram Begozarand.” Erişim 20.03.2025. https://www.isna.ir/news/1403061609298/%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D8%B1%D8%B2%D9%87%D8%A7-%D8%B1%D8%A7-%D9%86%D9%85%DB%8C-%D9%BE%D8%B0%DB%8C%D8%B1%DB%8C%D9%85-%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87-%D9%88-.