TÜRKİYE’DE SUÇ VE CEZA ROMANININ ALIMLANMASI: ÇEVİRİ, KÜLTÜREL BAĞLAM VE EDEBİ PARALELLİKLER

Öz

Bu makale, Fyodor Mihayloviç Dostoyevski’nin “Suç ve Ceza” (“Преступление и наказание”, 1866) adlı romanının Türkiye’deki algısı ve çeviri tarihindeki konumunu incelemekte ve özellikle eserin Türkçeye aktarımı ile kültürel bağlamda yeniden yorumlanma biçimlerini ele almaktadır. Çalışma, Rus edebiyatı klasiği Dostoyevski’nin eserlerinin Türk okuyucular tarafından nasıl algılandığını belirleyen kültürel, tarihsel ve sosyal faktörleri ve bu fikirlerin Türkçeye aktarılmasındaki çeviri özelliklerini incelemektedir. Araştırmanın merkezinde, Dostoyevski’nin işlediği felsefi ve etik konular – suç, ceza, ahlaki seçim, suçluluk duygusu – ve bunların XX. yüzyılın sosyal ve politik değişimleri bağlamında Türk kültüründe nasıl dönüştüğü yer almaktadır. Çalışmada çeviri pratiği de özel olarak ele alınmıştır. Türk edebiyatında Dostoyevski algısının oluşumuna önemli katkılarda bulunan Leyla Şener ve Sabri Gürses’in çevirileri incelenmiştir. Ayrıca, Fransızcanın, orijinal metin ile Türk okuyucu arasındaki ara dil olarak rolü üzerinde durulmuş; bu durum, eserlerin felsefi ve etik kavramlarının yorumlanmasını ve anlam aktarımını doğrudan etkilemiştir. Makale ayrıca “Suç ve Ceza” romanının Türk edebiyatına etkisini, Samet Ağaoğlu’nun “Hücredeki Adam” adlı öyküsü üzerinden analiz etmektedir. Her iki eser de suç, ceza ve kader temalarını merkezine alır; kahramanların biyografileri ve eserlerin psikolojik ve dramatik ayrıntıları arasında belirgin paralellikler görülür. Ancak sonuçlar farklıdır: Raskolnikov manevi bir yenilenme şansı elde ederken, Ağaoğlu’nun kahramanı umutsuzluk ve içsel öfke içinde kalır. Bu fark, kültürel bağlamın felsefi ve etik fikirlerin yorumlanmasındaki etkisini ortaya koymaktadır. Sonuç olarak, araştırma, Rus edebiyatının Türkiye’deki algısının kültürlerarası boyutlarını ortaya koymakta, Dostoyevski’nin Türk entelektüel geleneğine etkilerini göstermekte ve karşılaştırmalı edebiyat ve felsefe çalışmaları için yeni araştırma alanları sunmaktadır. Dostoyevski’nin Türkiye’deki algılanması, onun felsefi ve etik düşüncelerinin Türk edebiyatı ve entelektüel geleneği nasıl şekillendirdiğini ortaya koyarken, aynı zamanda Rus klasiklerinin XX. yüzyılın özgün tarihsel ve sosyal koşulları içinde kültürel uyum, ahlaki ikilemlerin yorumlanması ve dönüşüm süreçlerini de yansıtmaktadır. Bu çalışma, Fyodor Mihayloviç Dostoyevski’nin “Преступление и наказание” (1866) adlı romanı ile Samet Ağaoğlu’nun ilk kez 1958 yılında yayımlanan “Hücredeki Adam” öyküsünü karşılaştırmalı-edebiyat ve intertekstüel analiz çerçevesinde ele almaktadır. Metodolojik olarak, Gérard Genette’in hipertextualité kavramı ile alımlama estetiğinin (Jauss, Iser) temel ilkeleri esas alınmış; suç, ceza, vicdan ve kader temalarının iki metindeki konumlanışı, karakterlerin psikolojik yapılanışı, anlatı stratejileri ve kültürel bağlamların dönüştürücü etkisi sistematik olarak karşılaştırılmıştır. Analiz, her iki eserin merkezinde yer alan suç ve vicdan geriliminin farklı kültürel çerçevelerde nasıl yeniden kurulduğunu ortaya koymaktadır. Dostoyevski’nin kahramanı Raskolnikov, ahlaki çöküş ve bireysel hesaplaşma sürecinin sonunda manevi bir yenilenmeye yönelirken, Ağaoğlu’nun “Hücredeki Adam”daki anlatıcı figürü siyasal ve toplumsal baskıların belirlediği bir atmosferde umutsuzluk, içsel öfke ve çıkışsızlık içinde kalır. Bu karşıtlık, etik ve felsefi sorunların kültürel bağlam tarafından nasıl yeniden yorumlandığını açık bir biçimde göstermektedir. Araştırmanın sonuçları, Rus klasik edebiyatının Türkiye’deki algısının kültürlerarası dinamiklerle şekillendiğini; Dostoyevski’nin felsefi ve etik düşüncesinin XX. yüzyıl Türk edebiyatında hem estetik hem düşünsel düzeyde dönüştürücü bir etki yarattığını; ayrıca modern Türk edebiyatının ahlaki ikilemleri işleyiş biçiminde yeni semantik alanlar açtığını ortaya koymaktadır. Bu çerçevede çalışma, hem Dostoyevski’nin Türkiye’deki alımlanışına dair özgün bir katkı sunmakta, hem de karşılaştırmalı edebiyat ve felsefi edebiyat incelemeleri için yeni araştırma imkânları sağlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Rus edebiyatı
• Dostoyevski
• Suç ve Ceza
• çeviri tarihi
• edebiyat alımlaması
• kültürel uyum
• metin analizi
• karşılaştırmalı edebiyat

THE RECEPTION OF DOSTOEVSKY’S CRIME AND PUNISHMENT IN TURKEY: TRANSLATION, CULTURAL CONTEXT, AND LITERARY PARALLELS

Öz

This article is dedicated to the study of the reception and translation of Fyodor Dostoevsky’s works in Turkey, with a particular focus on Crime and Punishment. The paper examines the cultural and historical aspects that shape the perception of the great Russian writer’s works in the Turkish context. It analyzes the process of translating his works into Turkish. The study addresses the challenges of translating Dostoevsky’s philosophical and ethical concepts, such as crime, punishment, and moral choice, into the cultural and social context of Turkey, particularly in light of the historical and political changes of the 20th century. The article includes a review of the translation practices and efforts of Turkish translators such as Leyla Şener and Sabri Gürses, whose works played a key role in shaping the literary reception of Dostoevsky in Turkey. Special attention is given to the role of the second language, French, as an intermediary between the original text and the Turkish reader. The influence of Russian literature on the Turkish intellectual tradition and its reception within the context of Turkish society is examined, providing deeper insights into the characteristics of intercultural communication and literary transformation. The paper also examines the symbolic presence of Dostoevsky in Turkish culture, as illustrated by examples such as the use of the name Raskolnikov in a symbolic context, highlighting the significance of his works within a broader cultural context. The article concludes that the study of translations of Dostoevsky’s works in Turkey not only contributes to the development of Turkish literature and philosophy but also opens new horizons for intercultural research. This study examines Fyodor Mikhailovich Dostoevsky’s novel Преступление и наказание (1866) (Crime and Punishment) and Samet Ağaoğlu’s short story Hücredeki Adam, first published in 1958, within the framework of comparative literature and intertextual analysis. Methodologically, it is grounded in Gérard Genette’s concept of hypertextualité and the fundamental principles of reception aesthetics (Jauss, Iser); it systematically compares the positioning of the themes of crime, punishment, conscience, and fate in both texts, the psychological construction of the characters, the narrative strategies, and the transformative impact of cultural contexts. The analysis demonstrates how the tension between crime and conscience, which stands at the centre of both works, is reconstructed in different cultural frameworks. While Dostoevsky’s protagonist Raskolnikov moves toward spiritual renewal at the end of a process of moral collapse and individual reckoning, the narrator figure in Ağaoğlu’s Hücredeki Adam remains trapped in despair, inner rage, and a sense of hopelessness within an atmosphere shaped by political and social pressures. This contrast clearly illustrates how ethical and philosophical problems are reinterpreted through the lens of cultural context. The study’s findings reveal that intercultural dynamics shape the perception of Russian classical literature in Turkey, that Dostoevsky’s philosophical and ethical thought has exerted a transformative influence on twentieth-century Turkish literature both aesthetically and intellectually, and that modern Turkish literature has opened new semantic fields in its treatment of moral dilemmas. Within this framework, the study offers an original contribution to the understanding of Dostoevsky’s reception in Turkey and provides new research possibilities for comparative and philosophical literary studies.

Anahtar Kelimeler

• Russian literature
• Dostoevsky
• Crime and Punishment
• translation history
• literary reception
• cultural adaptation
• text analysis
• comparative literature

РЕЦЕПЦИЯ РОМАНА «ПРЕСТУПЛЕНИЕ И НАКАЗАНИЕ» В ТУРЦИИ: ПЕРЕВОД, КУЛЬТУРНЫЙ КОНТЕКСТ, ЛИТЕРАТУРНЫЕ ПАРАЛЛЕЛИ

Öz

Статья посвящена исследованию восприятия и перевода произведений Ф. М. Достоевского в Турции, с особым вниманием к роману «Преступление и наказание». Работа рассматривает культурные, исторические и социальные факторы, которые определяют восприятие творчества русского классика турецкими читателями, а также особенности передачи его идей в переводах на турецкий язык. В центре внимания находятся философские и этические вопросы, поднятые Достоевским — преступление, наказание, моральный выбор, вина — и их трансформация в турецком контексте, особенно на фоне социальных и политических изменений XX века. Особое место в исследовании занимает анализ переводческой практики. Рассматриваются работы таких турецких переводчиков, как Лейла Шенер и Сабри Гюрсес, внесших заметный вклад в формирование восприятия Достоевского в Турции. Отдельное внимание уделено роли французского языка как посредника между оригиналом и турецким читателем, что существенно влияло на интерпретацию философских и моральных концептов. В статье предлагается сопоставительный анализ романа Ф. М. Достоевского «Преступление и наказание» (1866) и рассказа Самета Агаоглу «Человек в камере» (Hücredeki Adam, 1958) в рамках сравнительного литературоведения и интертекстуальных исследований. Методологической основой работы служат концепция гипертекстуальности Ж. Женетта и ключевые положения эстетики рецепции (Х.-Р. Яусс, В. Изер). Анализ сосредоточен на трансформации тем преступления, наказания, совести и судьбы, а также на особенностях психологической организации персонажей, повествовательных стратегиях и роли культурно-исторического контекста в формировании смыслов. Проведённое исследование показывает, что при общей тематической направленности оба текста по-разному конструируют напряжение между преступлением и совестью: у Достоевского оно связано с возможностью нравственного и духовного преображения личности, тогда как в прозе Агаоглу данное напряжение определяется политическими и социальными условиями, формирующими модель экзистенциальной замкнутости. Полученные результаты уточняют специфику рецепции Достоевского в Турции и позволяют выявить трансформирующее влияние его философско-этической проблематики на турецкую литературу XX века, расширяя тем самым исследовательские возможности сравнительного и философского анализа художественного текста.

Anahtar Kelimeler

• Русская литература
• Достоевский
• Преступление и наказание
• перевод
• философия
• этика
• межкультурная коммуникация
• литературная рецепция
• социальный контекст

Kaynakça

1. Ağaoğlu, Samet. Hücredeki Adam. İstanbul: Ağaoğlu Yayınevi, 1964.
2. Ağaoğlu, Samet. İlk Köşe. İstanbul: Ağaoğlu Yayınevi, 1978.
3. Büke, Uğur. “Perevernutıye predlojeniya: O shodstvah i razlichiyah mejdu russkim i turetskim yazıkami.” Literaturnaya gazeta, no. 14 (6929) (April 12, 2024). Erişim 13.08.2025. https://lgz.ru/article/-14-6929-10-04-2024/perevyernutye-predlozheniya/?fbclid=Iw2xjawCGNBYBHcm0O4hq69Vq29I_2e52Gf2JkmMXs93rUn_9nhTc_i5R6nvlUraOUz1Lz.
4. Çoruk, Jale Gül. “F. M. Dostoyevski’nin eserlerinin çevirileri ile yazar hakkında yazılan kitap, makale ve tezlerin bibliografyası.” Hece Dergisi. Dostoyevski Özel Sayısı 301/2 (2022): 1179–1210.
5. Dostoevskiy, Fyodor Mihayloviç. Dnevnik pisatelya. 1876. Sobraniye soçinenii v 15 tomah. Tom 13. Leningrad: Nauka. Leningradskoye otdeleniye, 1988–1996.
6. Kaynardağ, Arslan. “Türkçe Dostoyevski Çevirilerinin, Dostoyevski ile İlgili Türkçe Kitap, Makale ve Tezlerinin Bibliyografyası.” Yıllık 1962 içinde, 145–149. İstanbul: Türk Edebiyatçılar Birliği, 1962.
7. Livaneli, Zülfü. “Dostoyevskiy osen’ vajen dlya turetskih pisateley.” God literaturı, June 25, 2018. Erişim 13.08.2025. https://godliteratury.ru/articles/2018/06/25/zulfi-livaneli-dostoevskiy-ochen-v
8. Olcay, Türkan. “Retsepsiya perevodov russkih literaturno-hudojestvennıh proizvedeniyah v Turtsii.” Uluslararası Rusya Araştırmaları Dergisi 3/5 (2010): 23–30.

9. Repenkova, Mariya. “Perevodı F. M. Dostoyevskogo v Turtsii. K istorii voprosa.” Materialı Mejdunarodnoy konferentsii “Naslediye F. M. Dostoevskogo v Natsional’nıh kul’turah” k 200- letiyu so dnya rojdeniya F. M. Dostoyevskogo 1 içinde, ed. Firengiz Paşayeva Yunus & Yalçın Yunus, 223–230. Ankara: Sonçağ, 2022.
10. Sapdag, Sh. Russkaya literatura XIX veka v turetskih perevodah. İstanbul, 2012.
11. Şener, Leyla. “Retsepsiya romana F. M. Dostoyevskogo v turetskoy literature XX–XXI vekov.” Problemı istoriçeskoy poetiki 9/4 (2021): 331–343.