FUNDAMENTAL DYNAMİCS OF THE CONCEPT OF PROPHETHOOD İN WAHHABİ THOUGHT

Yıl 2025, Cilt: 5 Sayı: 2, 184 - 200, 31.12.2025

Mehmet Özel

https://doi.org/10.71083/rusuhder.1759846

Öz

The subject of prophethood is one of the fundamental topics of theology. It forms the foundation of all other tenets of faith, particularly in terms of its epistemological value. A belief system's or religious movement's approach to the institution of prophethood is of great importance.
This study examines the Wahhabi conception of prophethood and attempts to identify the fundamental dynamics that shape this conception. In this context, the introduction addresses the importance of the conception of prophethood in Islamic theological thought and its meaning within the context of theology. The next section examines the conception of prophethood held by Wahhabi scholars. This section establishes that the Wahhabi conception of prophethood is primarily concerned with the practical value of prophethood. It also emphasizes that this conception is often discussed within the context of the concepts of ghoulu and intercession. Wahhabi scholars, who primarily address prophethood within the context of contemporary Islamic society, have developed a conception that is distinct from current debates directed at religion from outside and historical discussions of prophethood. The final section of the study examines the fundamental dynamics that play a significant role in the formation of this mindset. It has been observed that Wahhabi scholars reached a vision based on fundamental dynamics such as purifying faith-related issues from polytheism, purifying religion from bid'ahs, rejecting interpretation and choosing more literal interpretation, and attributing social problems to the scientific tradition.

Anahtar Kelimeler

Kalām , Wahhābism , Prophethood , Ghuluww , Shirk

Vehhâbî Düşüncesinde Nübüvvet Tasavvurunun Temel Dinamikleri

Öz

Nübüvvet bahsi kelam ilminin temel konularından biridir. Özellikle epistemolojik değer bakımından diğer bütün inanç esaslarının temelini oluşturur. Bir inanç sisteminin veya dini bir hareketin nübüvvet müessesine yaklaşımı büyük önem taşımaktadır. Günümüzde etkin bir yeri olan ve çok tartışılan Vehhâbî hareketin nübüvvet anlayışı da bu bakımdan önem taşımaktadır.
Bu çalışmada Vehhâbî nübüvvet tasavvuru incelenmiş ve bu tasavvuru oluşturan temel dinamiklerin neler olduğu tespit edilmeye çalışılmıştır. Bu bağlamda çalışmanın girişinde nübüvvet tasavvurunun İslam kelam düşüncesinde önemine ve kelam bağlamında nasıl bir anlam ifade ettiğine değinilmiştir. Sonraki bölümde ise Vehhâbî ulemanın nübüvvet tasavvuru ele alınmıştır. Bu bölümde Vehhâbî nübüvvet tasavvurunun daha çok peygamberliğin pratik değeri ile ilgilendiği tespit edilmiştir. Aynı zamanda bu tasavvurun daha çok gulüv ve şefaat kavramları bağlamında ele alındığına vurgu yapılmıştır. Daha çok günümüz İslam toplumunun sorunları bağlamında nübüvvet konularını ele alan Vehhâbî ulema, özellikle dışardan dine yönelen güncel tartışmalardan ve tarihsel nübüvvet tartışmalarından uzak bir tasavvur geliştirmiştir. Çalışmanın son bölümünde ise bu zihin yapısının teşekkülünde önemli rol oynayan temel dinamikler ele alınmıştır. Vehhâbî ulemanın imanî konulara şirkten arınma, dini bid’atlerden arındırma, te’vili reddedip daha çok zahiri yorumu seçme ve toplumsal sorunları ilim geleneğine yükleme gibi temel dinamiklerden hareket ederek bir tasavvura vardıkları görülmüştür.

Anahtar Kelimeler

Kelam , Vehhâbîlik , Nübüvvet , Gulüv , Şirk

Kaynakça

• Akl, Nasr b. Abdulkerim el-. İslâmiyye Lâ Vehhâbîyye. Mısır: Dâru’l-Hedyi’n-Nebevî, 3. Basım, 2007.
• Âlu’ş-Şeyh, Abdurrahman b. Hasan. Fethu’l-mecîd şerhu kitâbi’t-tevhid. Kahire: el-Matbaatu’l-Medenî, ts.
• Âlu’ş-Şeyh, Muhammed b. İbrahim b. Abdullatîf. Fetâva ve Resâil. ed. Muhammed b. Abdurrahman İbn Kâsım. Mekke: Mektebetu’l-Hukûme, 1399h.
• Ardoğan, Recep. Kelam ve Felsefe Açısından Nübüvvet. Kahramanmaraş: KLM Yayınları, 2021.
• Büyükkara, Mehmet Ali. İhvandan Cüheyman’a Suudî Arabistan ve Vehhabîlik. İstanbul: Rağbet Yayınları, 4. Basım, 2016.
• Cürcânî, Ebü’l-Hasen ʿAlî b. Muḥammed b. ʿAlî es-Seyyid eş-Şerîf. Kitâbu’t-Taʿrîfât. thk. Heyet. Beyrut: y.y., 1403/1983.
• Cürcânî, Ebü’l-Hasen ʿAlî b. Muḥammed b. ʿAlî es-Seyyid eş-Şerîf. Şerhu’l-Mevâkıf. çev. Ömer Türker. 3 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2021.
• Çelebi, İlyas. “Sıfat”. DİA. 37/100-106. İstanbul: TDVY, 2009.
• Ester, Peskes. “18. Asırda Tasavvuf ve Vehhabîlik”. çev. Mehmet Çelenk. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12/2 (2003), 413-429.
• Fazlurrahman. İslam. çev. Mehmet Dağ - Mehmet Aydın. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 3. Basım, 2014.
• Fazlurrahman. İslamî Yenilenme Makaleler 1. çev. Adil Çiftçi. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2015.
• Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. el-İktisâd fî’l- i’tikâd. çev. Osman Demir. İstanbul: Klasik, 2012.
• Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. İlcâmu’l-avam an ilmi’l-kelâm. çev. Mahmut Kaya. İstanbul: Klasik, 2020.
• Ğâlib, Hişam b. “Suudî Selefîlik ve Siyasi Otorite”. çev. Nurullah Çakmaktaş. Arap Dünyasında Selefîlik ve Selefî Hareketler. ed. Beşir Musa Naf vd. 30-50. İstanbul: Yarın Yayıncılık, 2015.
• İbn Abdulvehhab, Muhammed. ed-Dureru’s-seniyye fî ecvibeti’n-Necdiyye. ed. Abdurrahman b. Muhammed b. Kasım el-Asımî. 3 Cilt. Riyad: Kutubu’t-turâs, 1996.
• İbn Abdulvehhab, Muhammed. “el-Kavâidu’l- Erbaa”. Şurûhu’r-Resâili İmami’l-Muceddid Muhammed b. Abdulvehhab. ed. Abdulaziz b. Abdullah er-Racihî. 110-158. Riyad: Merkezu’r-Racihî li’n-Neşr, 2016.
• İbn Abdulvehhab, Muhammed. Kitâbu’t-Tevhîd. Mısır: Mektebetu İbâdu’r-Rahman, 2008.
• İbn Abdulvehhab, Muhammed. “Mecmûatu’t-tevhîd.” Resâilu’t-tevhîd. ed. Beşir Muhammed Uyun. Dımeşk: Dâru’l-Edeb, 1987.
• İbn Abdulvehhab, Muhammed. “Resâilu Muhammed b. Abdulvehhab”. Tarîhu’n-Necd. 209-224. Beyrut: Dâru’ş-Şuruk, 1994.
• İbn Abdulvehhab, Muhammed. “Risâle li Ehli Kâsim fî beyani akîdetihi”. Şurûhu’r-resâili İmami’l-Muceddid Muhammed b. Abdulvehhab. ed. Abdulaziz b. Abdullah er-Racihî. 211-287. Riyad: Merkezu’r-Racihî li’n-Neşr, 2016.
• İbn Abdulvehhab, Muhammed. “Usûlu’s-Selâse”. Şurûhu’r-Resâili İmami’l-Muceddid Muhammed b. Abdulvehhab. ed. Abdulaziz b. Abdullah er-Racihî. 9-109. Riyad: Merkezu’r-Racihi Li’n-Neşr, 2016.
• İbn Abdulvehhab, Süleyman. es-Sevâiku’l-ilâhiyye fî reddi ale’l-Vehhabîyye. Beyrut: Dâru’z-Zulfikar, 1997.
• İbn Bâz, Abdulaziz. Ahtâun fi’l-akîde fetâvâ el-muhtâra. Riyad: Dâru’l-İbni’l-Kesir, trs.
• İbn Bâz, Abdulaziz. Hırâsâtu’t-tevhîd. Riyad: Dâru’l- İbni’l- Esîr, Riyad, 128s., 2004.
• İbn Bâz, Abdulaziz. Şerhu kitabi’t-tevhid. Tanta: Dâru’z-Ziya, 2001.
• İbn Ğannam, Şeyhu’l-İmam Hüseyin. Tarihu Necd. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’ş-Şurûk, 4. Basım, 1994.
• İsfehanî, Rağıb. el-Müfredat fî Garîbi’I-Kur’an,. İstanbul: Kahraman Yayınları, 1986.
• Kâdî, Abdülcebbâr b. Ahmed b. Abdilcebbâr el-Hemedânî. Şerhu’l-Usûli’l-hamse. 2 Cilt. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2013.
• Karadaş, Cafer. “İsbât-ı Nübüvvet ve Peygamberlik ve Hz. Muhammed’in Peygamberliği Adlı Eser Üzerine”. Hadis Tetkikleri Dergisi 1/1 (30 Haziran 2003), 149-165.
• Keskin, Mustafa. “Ehl-i Sünnet ile Mu’tezile Arasında Yaşanan Günah Tartışması (Mar’aşî’nin Haşiyetü’l-Akâidi’n-Nesefiyye Örneği)”. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 42 (31 Aralık 2023), 87-119. https://doi.org/10.35209/ksuifd.1338470
• Kurşun, Zekeriya. Necid ve Ahsa’da Osmanlı Hâkimiyeti Vehhabî Hareketi ve Suud Devletinin Ortaya Çıkışı. Ankara: TTK, 1998.
• Mâtürîdî, Ebû Mansûr Muhammed b. Muhammed b. Mahmûd. Kitâbü’t-Tevhîd. çev. Bekir Topaloğlu. Ankara: İSAM Yayınları, 2009.
• Nesefî, Ebu’l-Muîn Meymun b. Muhammed. Bahru’l-Kelam. Amman: Dâru’l-Feth, 1. Basım, 2014.
• Özdemir, Metin. “Mu’tezile’nin Nübüvvet Müdafaası”. KADER Kelam Araştırmaları Dergisi 5/1 (25 Ocak 2009), 0-64. https://doi.org/10.18317/kader.01015
• Özel, Mehmet. Kelam Perspektifinden Vehhabîlik. İstanbul: Kitap Dünyası, 2024.
• Râcihî, Abdulaziz b Abdullah er-. Şurûhu’r-resaili İmâmu’l-Muceddid Muhammed b. Abdulvehhab. Riyad: Merkezu’r-Racihî li’n-Neşr, 2016.
• Sâbûnî, Nûrettin es-. Mâtürîdiyye Akaidi. çev. Bekir Topaloğlu. Ankara: Diyanet İşleri başkanlığı, 8. Basım, 2005.
• Taşdelen, Mehmet. “Mu’tezile’de Şefaat Anlayışı”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 5/10 (14 Ocak 2016), 81-101.
• Ulutaş, Yasin. “Mucize ile Delâilu’n-Nübüvve Kavramları ve Kaynakları”. KSÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi 15/30 (2017), 569-605
• Useymin, Muhammed b. Salih el-. el-Kavlü’l-müfîd fî şerhi kitâbi’t-tevhîd. 3 Cilt. Riyad: Dâru’l-Âsime, 1415.
• Useymin, Muhammed b. Salih el-. Şerhu Selâsetu’l-Usûl. Riyad: Dâru’s-Sureyya, 3. Basım, 2003.
• Uyanık, Mevlüt. Selefî Zihniyet, Arap Baharı ve Türkiye. Ankara: Araştırma Yayınları, 1. Basım, 2016.
• Yavuz, Yusuf Şevki. “Şefaat”. DİA. 42/412-415. İstanbul: TDVY, 2010.
• Yüksel, Emrullah. “İslam’da Şefaat Yetkisi”. Journal of Istanbul University Faculty of Theology 5 (17 Nisan 2012).