Türkiye’de Azalan Doğurganlık Hızının Sosyoekonomik ve Kültürel Belirleyicileri: Güncel Eğilimler, Riskler ve Politika Önerileri

Öz

Son yıllarda Türkiye’de doğurganlık oranlarında dikkat çekici bir azalma gözlemlenmektedir. Türkiye İstatistik Kurumu’nun 2024 yılına ait verilerine göre, toplam doğurganlık hızı 1,48 seviyesine düşmüş ve bu durum nüfusun kendini yenileme eşiği olan 2,1’in oldukça gerisinde kalmıştır. Bu gelişme, uzun vadede iş gücü arzında daralma, sosyal güvenlik sisteminin sürdürülebilirliği konusunda sıkıntılar ve yaşlı nüfusa bağımlılık oranında artış gibi önemli demografik ve ekonomik sonuçlar doğurabilecek niteliktedir. Türkiye’de doğurganlık oranlarındaki gerilemenin altında yatan temel nedenler; sosyoekonomik, kültürel, demografik ve yapısal boyutlarıyla bu araştırmada literatür incelemesi sonucunda araştırmacılar tarafından 5 ana tema ile ele alınmıştır. Özellikle kadınların eğitim seviyesindeki artış, iş gücüne katılımdaki yükseliş, kentleşme süreçleri, hayat pahalılığı, aile yapısında meydana gelen değişimler ve toplumsal değer yargılarındaki dönüşüm gibi etkenlerin doğurganlık üzerindeki etkileri güncel literatür çerçevesinde değerlendirilmiştir. Yapılan incelemeler, doğurganlık oranlarındaki azalışın çok katmanlı bir sürecin sonucu olduğunu göstermektedir. Bu bağlamda, sadece doğrudan nüfus politikaları değil; aynı zamanda sosyal devlet uygulamaları, toplumsal cinsiyet eşitliğine yönelik politikalar ve ekonomik anlamda destekleyici önlemlerin de bu sürece müdahalede önemli rol oynayabilir. Araştırmanın sonucunda, politika yapıcılar için uygulanabilir önerilere de yer verilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Doğum oranı
• Türkiye
• nüfus politikası
• Halk sağlığı

Türkiye’de Azalan Doğurganlık Hızının Sosyoekonomik ve Kültürel Belirleyicileri Güncel Eğilimler, Riskler ve Politika Önerileri

Öz

In recent years, a notable decline in fertility rates has been observed in Turkey. According to data from the Turkish Statistical Institute for the year 2024, the total fertility rate has dropped to 1.48, significantly below the replacement level of 2.1. This trend poses potential long-term demographic and economic challenges, such as a shrinking labor force, sustainability issues in the social security system, and an increasing old-age dependency ratio. This study investigates the underlying causes of the decline in fertility rates in Turkey through a literature review, categorizing the findings into five main thematic areas encompassing socioeconomic, cultural, demographic, and structural dimensions. Key factors examined include the rising educational attainment of women, increased female labor force participation, urbanization processes, the high cost of living, transformations in family structure, and shifting societal value systems. The analysis reveals that the decline in fertility rates is the outcome of a complex and multilayered process. Therefore, in addition to direct population policies, social welfare practices, gender equality-oriented strategies, and economic support mechanisms also play a critical role in addressing this issue. The study concludes with actionable recommendations for policymakers.

Anahtar Kelimeler

• Doğum oranı
• Türkiye
• nüfus politikası
• Halk sağlığı

Kaynakça

1. Akbaş, A. (2024). Türkiye toplumunda evlilik ve aile: Sosyolojik-psikolojik perspektiften yakın ilişkiler. Nosyon: Uluslararası Toplum ve Kültür Çalışmaları Dergisi, 13, 131–153.
2. Akbaş, Ö. Z. (2022). Toplumsal değişme sürecinde annelik serüveni: Genç annelikten geç anneliğe geçiş. Toplumsal Değişme Dergisi, 4(2), 110–125. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2550972 Attar, A. (2024). Türkiye’de doğurganlık. Toplum Çalışmaları Enstitüsü.https://www.toplum.org.tr/turkiyede-dogurganlik/
3. Bakkal, S. (2023). Türkiye’de yüksek enflasyon nedeniyle doğum oranlarının azalması ve sonuçları. Yönetim Bilimleri Dergisi, 23(56), 814–840. https://doi.org/10.35408/comuybd.1559881
4. Baş, E. (2021). Evlilik: Modernleşme sürecinde kuşaklararasında yaşanan değişim. Gaziantep University Journal of Social Sciences, 20(2), 821–845.
5. Bergsvik, J., Fauske, A., & Hart, R. K. (2021). Can policies stall the fertility fall? A systematic review of the (quasi-) experimental literature. Population and Development Review, 47(4), 913–964.
6. Çalkıvık, K., Ergül, N., Çakmak, G., Şabap, S., Kılıç, F., Yılmaz, J. C. E., Çobanoğlu, Z., Aydoğan, D., Kösoğlu, E., & Sak, S. C. (2022). İşin geleceği ve kadın istihdamı projesi: Güncel durum tespit raporu [Rapor]. İş Dünyası ve Sürdürülebilir Kalkınma Derneği (SKD Türkiye) & KPMG. https://skdturkiye.org
7. Coşan, B. (2022). Türkiye’de doğurganlığın değişimi: Sosyal politika açısından riskler ve fırsatlar. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 22(56), 597–617. https://dergipark.org.tr/en/pub/spcd/issue/72723/963155
8. Eralp, A., & Gökmen, Ş. (2020). Ortalama evlilik yaşının yükselmesini etkileyen faktörler ve cinsiyete göre farklılıklar. Optimum Ekonomi ve Yönetim Bilimleri Dergisi, 7(2), 395–412. https://doi.org/10.17541/optimum.698063

9. Esas Sosyal. (2023). Türkiye’de genç iş piyasası ve geleceğine bakış [Rapor]. https://www.esassosyal.org/files/turkiyede-genc-is-piyasasi-ve-gelecegine-bakis-raporu.pdf Eurostat. (2023). Family policy indicators across Europe. https://ec.europa.eu/eurostat/
10. Gökler, M. S. (2021). Toplumsal değerlerdeki değişim ve evlilik. Sosyal Politika ve Sosyal Hizmet Çalışmaları Dergisi, 2(2), 216–229.
11. Gözüm, P. (2024). Türkiye’de kadın istihdamı: Sorunlar ve fırsatlar. Bitlis Eren Sosyal Araştırmalar Dergisi, 2(1), 109–125. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4112600
12. Gürçel Akdemir, T. (2022). Bireyselleşme ve sekülerleşme teorilerinin Türkiye’deki etkileri. Alternatif Politika, 14(2), 123–145. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/2460959
13. Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü. (2019). 2018 Türkiye nüfus ve sağlık araştırması. Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü.
14. IHME. (2024). Fertility forecasts and their implications for population growth [Haber bülteni]. https://www.healthdata.org/news-events/newsroom/news-releases/lancet-dramatic-declines-global-fertility-rates-set-transform
15. International Labour Organization. (2022). Care at work: Investing in care leave and services for a more gender-equal world of work. https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/%40dgreports/%40dcomm/documents/publication/wcms_838653.pdf
16. Karakuş, M. (2023). Toplumsal cinsiyet eşitliği bağlamında kadın istihdamı ve çeşitli ülke incelemeleri (Uzmanlık tezi). T.C. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Türkiye İş Kurumu Genel Müdürlüğü. Köse, M., & Sertkaya Doğan, Ö. (2022). Nüfus politikaları bağlamında Türkiye nüfusunun demografik dönüşümü, yapısal değişimi ve geleceği. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (74), 247–267. https://doi.org/10.51290/dpusbe.1152311
17. Macit, Y. (2021). Çocuk sahibi olmak ve ebeveynlik. Uluslararası Sosyal Hizmet Araştırmaları Dergisi, 1(1), 30–40.
18. Organisation for Economic Co-operation and Development. (2024). Society at a glance 2024: OECD social indicators – Fertility trends across the OECD: Underlying drivers and the role for policy. OECD Publishing.https://www.oecd.org/en/publications/society-at-a-glance-2024_918d8db3-en/full-report/fertility-trends-across-the-oecd-underlying-drivers-and-the-role-for-policy_770679b8.html
19. Sadıkoğlu, Z. Z. (2021). Modern Türk aile yapısında ve kadınların uğraşlarında değişme. Tesam Akademi Dergisi, 9(1), 317–347. https://doi.org/10.30626/tesamakademi.986225
20. Sobotka, T., Matysiak, A., & Brzozowska, Z. (2019). Policy responses to low fertility: How effective are they? [Rapor]. United Nations Population Fund.
21. Toker, S., & Çıtak, G. (2021). Türkiye’de üreme çağındaki kadınların Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırmalarına göre sağlık göstergelerinin incelenmesi. Journal of Tokat Gaziosmanpaşa University Health Sciences, 1(2), 72–84. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2101374
22. Türkiye Belediyeler Birliği. (2020). Yerel yönetimlerin göç politikaları. https://www.tbb.gov.tr/ File/Media LangFile/6105/TBB%20Bask%C4%B1%20web-.pdf
23. Türkiye İstatistik Kurumu. (2023). Doğum istatistikleri, 2023. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Dogum-Istatistikleri-2023-45692
24. Türkiye İstatistik Kurumu. (2024). Doğum istatistikleri, 2024. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Dogum-Istatistikleri-2024-54196
25. Türkiye İstatistik Kurumu. (2024). Evlenme ve boşanma istatistikleri, 2024. https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Evlenme-ve-Bosanma-Istatistikleri-2024-54194
26. UNICEF. (2021). Where do rich countries stand on childcare? (Innocenti Report Card) [Rapor]. UNICEF Office of Research – Innocenti. https://www.unicef.org/innocenti/media/5431/file/UNICEF-Where-Do-Rich-Countries-Stand-on-Childcare-2021.pdf
27. United Nations Population Fund. (2022). Regional situation report for the Syria crisis – March 2022 [Rapor]. https://www.unfpa.org/sites/default/files/resource-pdf/regional_situation_report_for_the_syria_crisis_-_march_2022_-_fa2.pdf
28. United Nations Population Fund. (2023). Responsive family policies in the Eastern Europe and Central Asia region [Rapor]. https://eeca.unfpa.org/sites/default/files/pub-pdf/2023-05-30_grpf_report_a4_v4.pdf
29. Ustabaşı Gündüz, D., & Çifci, H. K. (2021). Yerel yönetimlerin göçmenlere yönelik sosyal hizmet uygulamalarının karşılaştırılması: G20 ülkeleri ve Türkiye. Göç Araştırmaları Dergisi, 7(1), 10–58. https://dergipark.org.tr/tr/pub/gad/issue/63187/811236
30. Vrachnis, N., Vlachadis, N., Iliodromiti, Z., Vlachadi, M., & Creatsas, G. (2014). Greece’s birth rates and the economic crisis. The Lancet, 383(9918), 692–693. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(14)60252-X
31. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (12. baskı). Seçkin Yayıncılık. Yıldız, D., & Poyraz, T. (2020). Sosyo-demografik ve sosyo-kültürel bağlamda erken evlilikler: Çocuk gelinler ve çocuk damatlar. Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 32, 159–186.