Mushaflarda Kıraat Farklılıklarına İşaret Edilme Usulü: Hicri 790 Tarihli Halebî Mushafı Örneği
Öz
Mushaf tarihi üzerine yapılan yetkin bir incelemenin, rivayet temelli bilgilere ve Mushaf kitabeti uygulamalarına dayanacağı muhakkaktır. Bu durum teorik bilginin yanında muhtelif dönem ve bölgelere ait mushafların incelenmesini de değerli kılar. Üstelik incelenen mushaf kıraat, imla, zabt, vakf-ibtidâ ve ayet sayısı gibi konularda kayda değer bir uygulamayı esas aldığında yürütülen inceleme mushaf tarihinin muhtelif yönlerinin aydınlatılmasına katkı sunuyor olması hasebiyle, ilave bir değer taşıyacaktır. Bu kabulü hareket noktası kılan makale, Muhammed b. İsmail el-Halebî’ye (öl. 810/1407) ait hicri 790 tarihli el yazma mushafı inceleyecektir. Ana metninde Ebû Amr b. el-Alâ (öl. 154/771) kıraati esas alınmış olsa da yedi kıraati de bünyesinde toplayan bu mushaf Ahmed Hâtim es-Sâmerrâî’nin “Mesâhifü’l-Kırâât Dirâse Târîhiyye Vasfiyye” adlı doktora tezinde kısmen incelenmiş olsa da, kıraatlere işaret etme yöntemi detaylı olarak ele alınmamıştır. Üstelik bu makalede Halebî hakkında bilgi verilecek olması, yanı sıra ana metinde niçin Ebû Amr kıraatinin esas alındığı sorusuna cevap aranması, özellikle kıraatlerin yayılışı hakkında bir dizi özgün tespite de imkân verecektir. Mushafın kıraat farklarına işaret etme usulünü bütün boyutlarıyla ele alacak olan makale kıraat farkları dışına çıkan yönlerinin incelenmesiyle son bulacaktır. Makalede, Bavyera Devlet Kütüphanesi'nin (Bayerische Staatsbibliothek) el yazmaları koleksiyonunda al-Qur’ān-BSB-Cod.arab.1113 numarada kayıtlı bulunan ve https://www.digitale-sammlungen.de/en/view/bsb00137309 linki üzerinden ulaşılabilen dijital nüsha esas alınmış, iktibas edilen görsellere ilişkin atıflarda kütüphane sistemince verilen sayfa numaraları kullanılmış ve mushaf HM kısaltmasıyla anılmıştır.
Anahtar Kelimeler
Kıraat, Kıraat Farklılıkları, Halebî, Mushaf Kitabeti, Ebû Amr
Kaynakça
- Attâr, Ebu’l-Alâ el-Hasen b. Ahmed el-Hemedânî. el- Mübhicü’l-Esrâr fî Marifeti İhtilâfi’l-Aded ve’l- Ahmâs ve’l-A‘şâr ‘alâ Nihâyeti’l-Îcâz ve’l-İhtisâr. nşr. Halid Hasen Ebu’l-Cûd. Kahire: Mektebetü’l-İmam el-Buhari, 2013.
- Bakarî, Muhammed b. Kasım b. İsmail. el-Kavâidü’l-Mukarrara ve’l-Fevâidü’l-Muharrara. nşr. Muhammed İbrahim b. Fâdıl el-Meşhedânî. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1426/2005.
- Bennâ, Ahmed b. Muhamme. İthâfü Fudalâi’l-Beşer bi’l-Kırââti’l-Erba‘ate ‘Aşer. nşr. Şaban Muhammed İsmail. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1407/1987.
- Beyhakî, Ebû Bekr Ahmed b. el-Huseyn b. ʿAlî el-Husrevcirdî. Menâkibu'ş-Şâfiʿî. nşr. es-Seyyid Aḥmed Saḳar. 2 Cilt. Kahire: 1390/1970.
- Birışık, Abdülhamit. “Kıraat” Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 25/425-432. Ankara: TDV Yayınları, 1995.
- Çetin, Nihad M. “Aklâm-ı Sitte”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 2/276-280. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
- Devserî, İbrahim b. Said. “Sûretâ el-Fâtiha ve’l-Bakara mine’l-Misbâhı’z-Zâhir fi’l-Kırââti’l-Aşri’l-Bevâhir li Ebi’l-Kerem eş-Şehrezûrî el-Mübârek b. Hasen (462-550) Dirâseten ve Tahkîkan”. Mecelletü Câmiati’l-İmâm (31/1421).
- Dutton, Yasin, “Red Dots, Green Dots, Yellow Dots and Blue: Some Reflections on the Vocalisation of Early Qur’anic Manuscripts (Part II)”, Journal of Qur’anic Studies 1/1. 1999,115-140.
- Ebû Dâvûd, Süleymân b. Necâh el-Kurtubî el-Ümevî. Muhtasaru’t-Tebyîn li Hicâit-Tenzîl, Medine: Mucemm‘u’l-Melik Fehd li Tıbâ‘ati’l-Mushafi’ş-Şerîf, 1423/2002.
- Emin Efendi, Molla Mehmed. ʿUmdetü’l-hullân fî îżâhi Zübdeti’l-ʿirfân. thk. Mehmet Çaba. 2 Cilt. İstanbul: Çelik Yayınevi, 2021.
