Apoloji ile Sosyoloji Arasında Din Sosyolojisi Kitapları

Bu makale, Türkiye’deki “İlahiyat” ve “İslami İlimler” fakültelerinde yaygın olarak okutulan üç din sosyolojisi ders kitabını içerik analizi yöntemiyle inceleyerek, bu eserlerde sosyolojik analiz ile teolojik savunular arasındaki ilişkinin nasıl kurulduğu ve bu ilişkinin din sosyolojisinin bilimsel çerçevesiyle ne derece örtüştüğünü ele almaktadır. Çalışmada, bu kitaplarda İslam’a yönelik apolojetik eğilimlerin yaygın olduğu ve sosyolojik analiz ile teolojik savunular arasındaki sınırların belirsizleştiği tespit edilmiştir. Araştırma, ders kitaplarında öne çıkan iki ana temayı analiz etmektedir: (1) İslam’ın olumlu bir anlatısını oluşturma ve (2) kutsal ve akademik otoritelere dayalı savunuculuk yapma. İlk temada, İslam’ın çağdaş değerlerle uyumlu olduğu vurgulanmış, ayrıca İslam’la ilgili olumlu örnekler öne çıkarılarak, olumsuz veya tartışmalı örneklerden kaçınıldığı görülmüştür. Aynı zamanda Müslüman toplumlarda olumsuz örneklerin İslam ile ilişkilendirilmesine karşı savunular geliştirildiği ve diğer dinlerle yapılan karşılaştırmalarda İslam’ın olumlu yönlerinin vurgulandığı tespit edilmiştir. İkinci tema çerçevesinde, İslam’ın savunusunun kutsal metinler ve Batılı sosyal bilimcilerin olumlu değerlendirmeleriyle temellendirildiği belirlenmiştir. Ampirik veriler ve sosyolojik yöntemler yerine kutsal metinlere doğrudan referans verildiği, Batılı sosyal bilimcilerin İslam’a dair olumlu görüşlerinin seçici biçimde aktarıldığı tespit edilmiştir. Sonuç olarak, incelenen ders kitaplarının sosyolojinin metodolojik ilkelerini ihlal ettiği ve dinsel bir savunma söylemi ürettiği saptanmıştır. Çalışma, Türkiye’de din sosyolojisi literatürünün bilimsel tarafsızlık temelinde yeniden değerlendirilmesi gerektiğini vurgulamaktadır.

This article analyzes three sociology of religion textbooks commonly taught in the faculties of “Theology” and “Islamic Sciences” in Turkey through content analysis to examine how the relationship between sociological analysis and theological arguments is established in these works and to what extent this relationship overlaps with the scientific framework of sociology of religion. The study finds that apologetic tendencies towards Islam are common in these textbooks and that the boundaries between sociological analysis and theological arguments are blurred. The study analyzes two prominent themes in the textbooks: (1) constructing a positive narrative of Islam and (2) advocacy based on sacred and academic authorities. The first theme emphasized that Islam is compatible with contemporary values and emphasized positive examples of Islam and avoided negative or controversial examples. At the same time, it was also found that Muslim societies advocated against the association of negative examples with Islam and emphasized the positive aspects of Islam in comparison with other religions. Within the framework of the second theme, it was determined that the defense of Islam was based on sacred texts and positive evaluations of Western social scientists. Instead of empirical data and sociological methods, direct reference was made to sacred texts, and the positive views of Western social scientists on Islam were selectively conveyed. As a result, the textbooks examined violate the methodological principles of sociology and produce a religious defense discourse. The study emphasizes that the sociology of religion literature in Türkiye should be re-evaluated based on scientific objectivity.